A Sociological Evaluation of the Relationship Between the Fundamental Concepts of Postmodernism and Islam

Abstract

Postmodernism is a significant intellectual movement that has prompted profound changes and transformations in various fields, such as art, science, society, religion, and culture. The concepts it introduces—particularly “plurality of truth,” “fragmented identity,” and “locality”—generate new debates and tensions in the context of religion. Accordingly, examining the interaction between postmodernism and Islam responds to a timely and substantial intellectual need. Since the 1960s, postmodernism has questioned modernist and rationalist traditions of thought, and the core claims it has put forward in this process are assessed in this article through a critical lens within the framework of the Islamic faith. The study aims to analyze how postmodernism, viewed from an sociological perspective, creates tension with Islam. In this regard, it first offers a general overview of the historical and philosophical underpinnings of postmodernism, then discusses its leading concepts (such as the critique of meta-narratives, plurality of truth, locality, and an eclectic approach). In the final stage, how Islam might position itself vis-à-vis postmodernism is examined from a critical perspective, informed by these concepts. Moreover, to illustrate the dimensions of postmodernism’s relationship with Islam more concretely, this study explores the views of various Muslim thinkers and identifies how postmodern approaches manifest within the Muslim world. The findings suggest that even though postmodernism tends to regard all religions as ideological constructs and questions their claims to absolute truth, it simultaneously encourages the revival of ethnic and religious roots. This situation generates tension between the core beliefs and values of Islam and the postmodern perspective. This article is a research study based on a review of existing literature on the subject.

Keywords

• Sociolgy of Religion
• Postmodernism
• Islam
• Reality
• Pluralism
• Meta- Narratives

Postmodernizmin Temel Kavramlarının İslâm ile İlişkisine Dair Sosyolojik Bir Değerlendirme

Öz

Postmodernizm, sanat, bilim, toplum, din ve kültür gibi farklı alanlarda derin değişim ve dönüşümlere yol açması bakımından önemli bir düşünce akımıdır. Bu akımın “hakikatin çoğulluğu”, “parçalı kimlik” ve “yerellik” gibi kavramları, özellikle din bağlamında yeni tartışma ve gerilimler ortaya çıkarmaktadır. Dolayısıyla, Postmodernizm ile İslâm arasındaki etkileşimin incelenmesi, güncel ve önemli bir entelektüel gereksinime karşılık gelmektedir. Postmodernizmin 1960’lı yıllardan itibaren modernist ve rasyonalist düşünce geleneklerini sorgulamasıyla ortaya koyduğu temel iddialar, bu makalede İslâm dini çerçevesinde eleştirel bir bakışla değerlendirilmektedir. Söz konusu çalışma, Postmodernizmin dinle kurduğu ilişkiyi sosyolojik perspektiften ele alarak postmodernizmin İslâm ile nasıl bir gerilim oluşturduğunu analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, önce Postmodernizmin tarihsel ve felsefi temelleri üzerinde genel bir çerçeve sunulmuş, ardından Postmodernizmin önde gelen kavramları (örneğin meta-anlatılara eleştiri, hakikatin çoğulluğu, yerellik, eklektik yaklaşım) tartışılmıştır. Son aşamada ise bu kavramlar ışığında İslâm’ın postmodernizm karşısında nasıl konum alabileceği, eleştirel bir perspektifle irdelenmiştir. Bununla birlikte, postmodernizmin İslâm ile ilişkisinin boyutlarını daha somut bir biçimde ortaya koymak amacıyla, farklı Müslüman düşünürlerin bu konudaki görüşleri ele alınmış ve Müslüman dünyada postmodern yaklaşımların tezahürleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma bulguları, postmodernizmin tüm dinleri ideolojik yapılar olarak değerlendirme ve mutlak gerçeklik iddiasını sorgulama eğiliminde olmasına karşın, etnik ve dini köklerin canlanmasını da teşvik ettiğini göstermektedir. Bu durum, İslâm’ın temel inanç ve değerleri ile postmodern bakış arasında bir gerilim yaratmaktadır. Çalışma konu hakkında var olan kaynakların incelenmesi çerçevesinde oluşturulan bir araştırma makalesidir.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Postmodernizm
• İslâm
• Gerçeklik
• Çoğulculuk
• Meta Anlatılar

Kaynakça

1. Ahmet, Akbar S. Postmodernizm ve İslâm. çev. Osman Ç. Deniztekin. İstanbul: Cep Kitapları, 1995.
2. Akay, Ali. Postmodern Görüntü. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1997.
3. Akçayaka, Esma. “Sosyal Medya Vaizleri: Twitter Örneği”. Yalova: Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisan Tezi, 2021.
4. Akgül, Mehmet. “Modernlik-Modernleşme, Postmodernlik, Sekülerleşme ve Din”. Din Sosyolojisi. ed. Niyazi Akyüz- İhsan Çapcıoğlu. 181-210. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
5. Aktay, Yasin. “Postmodern Dünyada Din: Bir Anlatı mı, Tanrı’nın İntikamı mı?”. Din Sosyolojisi. drl. Yasin Aktay- M. Emin Köktaş. 331-344. Ankara: Vadi Yayınları, 2007.
6. Arslan, Mustafa. “Postmodernizm, Küreselleşme ve Din”. Tabula-rasa-Felsefe ve Teoloji 8 (Mayıs-Ağustos 2002), 56-67.
7. Aslan, Seyfettin-Yılmaz, Abdullah. “Modernizme Bir Başkaldırı Projesi Olarak Postmodernizm”. Modernite’den Postmodernite’ye Değişim”. ed. Çoşkun Can Aktan. 75-95. Konya: Çizgi Yayınevi, 2003.
8. Aydın, Hasan. “Eleştirel Aklın Işığında Postmodernizm, Temel Dayanakları ve Eğitim Felsefesi”. Eğitimde Politika Analizleri ve Stratejik Araştırmalar Dergisi 1/1 (2006), 27-48.

9. Aynur, Hatice Şahin. “İslami Feminizm ve Feminist Kur’ân’ın Okumaları Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/3 (2013), 89-122.
10. Bayram, Yavuz. “Postmodernizm Üzerine”. Baykara 5 (2007), 37-39.
11. Baudrillard, Jean. Simülakrlar ve Simülasyon. çev. Oğuz Adanır. Ankara: Doğubatı Yayınları, 2011.
12. Baudrillard, Jean. Sessiz Yığınların Gölgesinde Ya da Toplumsalın Sonu. çev. Oğuz Adanır. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1990.
13. Bauman, Zygmunt. Akışkan Modernite. çev. Sinan Okan Çavuş. İstanbul: Can Yayınları, 2018.
14. Bilgin, Vejdi. Bizi Kuşatan Toplum Sosyolojiye Giriş. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2009.
15. Bilici, Mücahit. “İslam’ın Bronzlaşan Yüzü: Caprice Hotel Örnek Olayı”, İslamın Yeni Kamusal Yüzleri. ed. Nilüfer Göle. 216-236. İstanbul: Metis Yayınları, 2000.
16. Bolay, Süleyman Hayri. “Postmodernizm”, Modernite’den Postmodernite’ye Değişim. ed. Çoşkun Can Aktan. 63-73. Konya: Çizgi Yayınevi, 2003.
17. Bozkurt, Veysel. “Sanal Cemaatler”. Birikim Dergisi 127 (1999).
18. Çuhadar, Mustafa. “Postmodernizm Dijitalleşme ve Hibrit Dindarlık”. Tevilat 2/1 (2021), 67-88.
19. Debord, Guy. Gösteri Toplumu. çev. Ayşen Ekmekçi-Okşan Taşkent. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1996.
20. Demirezen, İsmail. Tüketim Toplumu ve Din. İstanbul: Dem Yayınları, 2015.
21. Gellner, Ernest. Postmodernizm, İslam ve Us. çev. Bülent Peker. Ankara: Ümit Yayıncılık, 1994.
22. Giddens, Anthony. Modernliğin Sonuçları. çev. Ersin Kuşdil. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1994.
23. Güç, Ayşe. “İslamcı Feminizm: Müslüman Kadınların Birey Olma Çabaları”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2008), 649-673.
24. Güç, Ayşe. “Feminist Söylemin İslamcı Kadın Yazınına Etkisi”. Kadın 2000 19/2 (2018), 47-79.
25. Gümüş, Süleyman. “Gösteri Toplumunda Dindarlığın Morfolojisi”, 2. Uluslararası Din Eğitimi Kongresi Bildiri Kitabı, ed. H. Yusuf Acuner vd. 315-324. Konya: Yediveren Kitabevi, 2018.
26. Gümüş, Süleyman. “Postmodernizm ve Postmodern Bireyin Din Eğitimi Eleştirisi”. Diyanet İlmi Dergisi 58/4 (2022), 1313-1350.
27. Gürhan, Nazife. “Kadın Bakış Açısıyla Kuran’ı Yeniden Okuma Denemesi-Amina Wedud- Kur’ân ve Kadın”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 6 (2011), 112-124.
28. Gürkan, Senem. “İslami Feminist Bir Grup Olarak SIS (Sister in İslam)’in Kadın Konusundaki Çalışmaları ve Düşünceleri”. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
29. Featherstone, Mike. Postmodernizm ve Tüketim Kültürü. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2016.
30. Harvey, David. “Postmodernizme Bir Bakış”. çev. Oğuz Işık. Birikim Dergisi 49 (1993).
31. Harvey, David. Postmodernliğin Durumu. çev. Sungur Savran. İstanbul: Metis Yayınları, 1997.
32. Haberli, Mehmet. “Dijital Çağda Din ve Dindarlığın Dönüşümü”. Mediad 2/2 (2019), 307-315.
33. Hocaoğlu, Neslihan. “Dijital Dünyada Değişen Din Anlayışı”. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
34. Karaarslan, Faruk. “Post Seküler Din Halleri: Dinin Dijitalleşmesi”. Dijitalleşen Din- Medya ve Din 2-. ed. Mete Çamdereli vd. 13-44. İstanbul: Köprü Kitapları, 2015.
35. Kayseri, Zeynep. “Sosyal Medya Vaizliği: Amerika ve Türkiye Örneği”. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisan Tezi, 2019.
36. Kellner, Douglas. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm”. Modernite Versus Postmodernite. drl. Mehmet Küçük. 367-405. Ankara: Vadi Yayınları, 2000.
37. Kurt, Abdurrahman. Din Sosyolojisi. Bursa: Dora Yayınevi, 2011.
38. Küçükalp, Kasım. Nietzche ve Postmodernizm. İstanbul: Kibele Yayınları, 2010.
39. Küçükalp, Kasım. “Postmodern Nihilistik Çağda Ortak Yaşama Yönelik Mümkün Bir Zemin Olarak Din”. Türkiye Günlüğü, 109 (2012), 14-19.
40. Küçükalp, Kasım. “Postmodern Dünyada Hakikat ve İslâm”. Youtube, Yayın Tarihi 20 Kasım 2021.
41. Küçükalp, Kasım. “Çağdaş Zamanlarda Müslümanca Varoluş”. Youtube, Yayın Tarihi 25 Mart 2020.
42. Lyotard, Jean Francois. Postmodern Durum. çev. İsmet Birkan. Ankara: Bilge Su Yayıncılık, 2013.
43. Mouas, Jaher. “Müslüman Feminizmi: Fatima Mernissi Örneği”. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisan Tezi, 2022.
44. Möngü, Bahtinur. "Postmodernizm ve Postmodern Kimlik Arayışı". Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7 (2013), 27-36.
45. Özbolat, Abdullah. “Postmodern Dünyada Din: Yaygınlaşan Dinsellik, Yüzeyselleşen Dindarlık”. İslami Araştırmalar Dergisi 28/3 (2017), 265-278.
46. Perşembe, Erkan. “Modernlikte ve Postmodernlikte Din”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/14 (2003), 159-181.
47. Pişkin, Mücahit. “Tüketim Toplumunda Din ve Dini Değerler: Lüks Hac ve Umre Örnek Olayı”. İnsan ve Toplum 6/2 (2016), 131-154.
48. Ritzer, George. Büyüsü Bozulmuş Dünyayı Büyülemek. çev. Şen Süer Kaya. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2000.
49. Rosenau, Pauline Maria. Post-modernizm ve Toplum Bilimleri. çev. Tuncay Birkan. Ankara: Bilim ve Sanat, 2004.
50. Serdar, Ziyaüddin. Postmodernizm ve Öteki. çev. Gökçe Kaçmaz. İstanbul: Söylem Yayınları, 2001.
51. Serdar, Ziyaüddin. Islam, Postmodernism and Other Futures A Ziauddin Sardar Reader. ed. Sohail Inayatullah and Gail Boxwell. London: Pluto Pres, 2003.
52. Slattery, Martin. Sosyolojide Temel Fikirleri. haz. Ümit Tatlıcan-Gülhan Demiriz. İstanbul: Sentez, 2014.
53. Sungur, Erol. “Postmodern Tüketim Anlayışında Dindar Yaşam Biçimleri”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
54. Sungur, Erol. “Postmodern Tüketim Kültürü ve Değişen Müslüman Kimliği”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2014), 131-165.
55. Şaylan, Gencay. Postmodernizm. İstanbul: İmge Kitabevi, 2006.
56. Şimşek, İsmihan. Popstar Vaizler. İstanbul: Motto Yayınları, 2020.
57. Tekin, Mustafa. “İslam’ın Postmodern İmkânı”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (2000), 561-575.
58. Tekin, Mustafa. Kutsalın Serüveni. İstanbul: Açılım Kitap, 2003.
59. Tekin, Mustafa. “Türkiye Toplumunun Dini Hayatında Postmodern Tezahürler”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (2011), 5-28.
60. Tekin, Mustafa. “Postmodernizmin “Din” Sorunu”. Milel ve Nihal 12/2 (2015), 7-24.
61. Tekin, Mustafa. “Din ve Postmodernlik”. Din Sosyolojisi. ed. Kadir Canatan-Mustafa Tekin. 357-378. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2020.
62. Utku, Ali. “Dil Oyunları”, Felsefe Ansiklopedisi. ed. Ahmet Cevizci. Ankara: Ebabil Yayınları, 2006.
63. Zeka, Necmi. Postmodernizm. İstanbul: Kıyı Yayınları, 1994.
64. Ward, Glenn. Postmodernizmi Anlamak. çev. Tufan Göbekçin. İstanbul: Optimist, 2014.
65. Wittgenstein, Ludwig. Felsefi Soruşturmalar. çev. Deniz Kanıt. İstanbul: Küyerel Yayınları, 2000.