The Place of al-Nadim’s al-Fihrist in the Science of Hadith

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 71 - 96, 13.01.2026

Muhammed Akdoğan

https://doi.org/10.69576/ihya.1744190

Öz

This study aims to examine the contributions of al-Nadīm’s al-Fihrist to the science of hadith. As methodology, content analysis, intertextual comparison, and quantitative evaluation techniques were employed. Although al-Fihrist is not a hadith book per se, it occupies an important position for hadith studies through the information presented by the author under the heading “jurist traditionists” (fuqahāʾ muḥaddithūn). He not only mentioned the traditionists by name but also provided details such as their full names, kunyas, nisbas, dates of death, official positions, works, transmitters, and even their walāʾ affiliations. Particularly striking is his attempt, when unable to determine the exact date of death of some traditionists, to establish approximate time frames by linking them with contemporary events. The fact that some of the expressions he used appear for the first time in al-Fihrist is significant in terms of demonstrating the originality of the work. In addition, it is not clear why al-Nadīm included the Ḥanafī, Shāfiʿī, and Mālikī jurists, yet did not allocate a separate section for the Ḥanbalīs, mentioning some of them instead under the section of jurist traditionists. Some of al-Fihrist’s descriptions of individuals were quoted directly or indirectly by later scholars without citing the source; in this respect, the work assumed an important role in the historiography of biography and bibliography. In the study, the value of al-Fihrist for the science of hadith has been evaluated not only in terms of its content but also with regard to its contribution to sources and its influence on later periods. In conclusion, although al-Fihrist is not among the classical hadith sources, it bears the quality of being an indispensable reference in hadith history and bibliographical studies thanks to the detailed and original data it provides concerning hadith scholars.

Anahtar Kelimeler

Hadith , al-Nadīm , al-Fihrist , History of Hadith , Bibliography

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Nedîm’in Fihrist'inin Hadis İlmindeki Yeri

Öz

Bu çalışma, Nedîm’in Fihrist adlı eserinin hadis ilmine katkılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem olarak içerik çözümlemesi, metinlerarası karşılaştırma ve nicel değerlendirme teknikleri kullanılmıştır. Fihrist, doğrudan bir hadis kitabı olmamakla birlikte, musannifin "fakîh muhaddisler" başlığı altında sunduğu bilgiler hadis ilmi açısından önemli bir kaynak konumundadır. O, muhaddisleri yalnızca isim olarak anmakla kalmamış; tam isimleri, künyeleri, nisbeleri, vefat tarihleri, görevleri, eserleri, râvileri ve hatta velâ bağları gibi birçok ayrıntıya yer vermiştir. Özellikle bazı muhaddislerin vefat tarihlerini belirleyemediğinde dönemin olaylarıyla irtibat kurarak yaklaşık zaman aralıklarını belirlemeye çalışması dikkat çekicidir. Musannifin kullandığı bazı ifadelerin ilk defa Fihrist’te rastlanması, eserin özgün niteliğini ortaya koyması açısından önemlidir. Bunun yanı sıra Nedîm’in, Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî fakîhlere yer verip Hanbelîlere özel bir bölüm tahsis etmemesi anlaşılamamaktadır. Öte yandan onlardan bazılarına muhaddis fakîhler bölümü altında yer vermiştir. Fihrist’in bazı şahıs tanıtım ifadeleri, daha sonraki âlimlerce doğrudan ya da dolaylı olarak kaynak gösterilmeden alıntılanmış; bu yönüyle eser, biyografi ve bibliyografi tarihçiliğinde önemli bir rol üstlenmiştir. Çalışmada, Fihrist’in hadis ilmi açısından taşıdığı değer sadece içerik bakımından değil, aynı zamanda kaynaklara katkısı ve sonraki dönemlere etkisi açısından da değerlendirilmiştir. Sonuç olarak Fihrist, klasik hadis kaynakları arasında yer almamakla birlikte, hadis âlimlerine dair sunduğu ayrıntılı ve özgün veriler sayesinde hadis tarihi/kitabiyatı araştırmalarında vazgeçilmez bir başvuru kaynağı olma niteliğini taşımakta olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Nedîm , Fihrist , Hadis tarihi , Bibliyografya

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

Kaynakça

• Alan, Ayşe. İbnu'n-Nedîm'in el-Fihrist Adlı Eserine Göre Tercüme Faaliyetleri ve Mütercimler. Erzurum: Atatürk Ünversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Bağdâdlı İsmâîl Paşa. Hediyyetü’l-ʻârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. y.y.: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
• Batur, Muhammet Raşit. “İbnü’n-Nedîm ve el-Fihrist Adlı Eserinin Mezhepler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi = Journal of Islamic Studies 13 (2021), 321-347.
• Brentjes, Sonja. “Stories of Origin: Ibn al Nadîm, Kitâb al Fihrist”. Plurilingualism in Traditional Eurasian Scholarship, (ed.) Glenn W. Most vd. 425-443. Leiden: Brill, 2023.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Sâlih b. Muhammed. Riyâd: en-Nâşiru’l-Mütemeyyiz, 2019.
• Dâvûdî, Şemsüddîn Muhammed b. Alî. Tabakâtü’l-müfessirîn. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1980.
• Devin Stewart. “The Structure of The Fıhrıst: İbn al-Nadım As Historian Of İslamic Legal And Theological Schools”. İnternational Journal Middle East Studies 39 (2007), 369-387.
• Ebû İshâk eş-Şîrâzî, İbrâhîm b. Alî. Tabakâtü’l-fukahâ. thk. İhsân Abbâs. Beyrût: Dâru’r-Râidi’l-Arabî, 1970.
• Fellâs, Amr b. Ali. Târîh. thk. Muhammed et-Taberânî. Riyâd: Merkezu’l-Melik Faysal, 2020.
• Georgiev, Denchev Stoyan, Venkova, Kumanova Alexandra ve Rachev, Kazanski Nikola. “The nature of the Arab universal bibliography Kitab al–Fihrist by Ibn an-Nadim from 987 (377 Hijrah) (A Highway of Science and İnformation in The Framework of The Bibliographic Encyclopedic İnfrastructure of The Planet: Hellenistic Egypt, Late Antiquity, Early Middle Ages)”. American Scientific Journal 52 (2021), 16-23.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd ev Medîneti’s-Selâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. i’tenâ bih Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûaâti’l-İslâmiyye, 2002.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Sikât. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Meârifi’l-Osmâniyye, 1973.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Meârif. thk. Servet Ukkâşe. Kâhire: el-Hey’etü’l-Mısrıyye, 1992.
• İbn Sa’d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa’d ez-Zührî. et-Tabakâtu’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. Kâhire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
• İbnü’s-Sâî, Ebû Tâlib Tâcüddîn Ali b. Enceb b. Osmân el-Hazîn el-Bağdâdî. ed-Dürrü’s-semîn fî esmâi’l-musannifîn. thk. Ahmed Şevkî Binebine-Muhammed Saîd Haneşî. Tûnus: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2009.
• İzmirli, Betül. “en-Nedîm’in [İbnü’n-Nedîm] el-Fihrist Adlı Eserinde Sûfîlere ve Tasavvufa Yaklaşımı = Al-Nadim’s [Ibn al-Nadîm] Approach to Sufis and Tasawwuf in His Book Called al-Fihrist”. Tasavvur Dergisi 5/2 (2019), 1183-1216.
• İzzeddîn İbnü’l-Esîr el-Cezerî. el-Lübâb fî tehzîbi’l-ensâb. Beyrût: Dâru Sâdır, 1980.
• Karaaslan, Nasuhi Ünal. “İbnü’n-Nedîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/171-173. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn. Beyrût: Mektebetü’l-Müsennâ, 1957.
• Meâlî Abdülhamîd Hammûde. “el-Fihrist li’bni’n-Nedîm ve Mekânetuhu fî Tasnîfi’l-Ulûm”. el-Va’yü’l-İslâmî 32/379 (1997), 48-51.
• Muhammed Îd el-Harbûtlî. “Re’y: Muhammed b. İshâk en-Nedîm ve Kitâbuhu el-Fihrist”. el-Mevkıfü’l-Edebî 49/588 (2020), 171-190.
• Muhammed Îd el-Harbûtlî. “Muhammed b. İshâk en-Nedîm ve Kitâbuhu el-Fihrist”. Mecelletü’l-Edebi’l-İlmî 113 (2023), 71-85.
• Muhammed Yunûs el-Hüseynî. “Arap Düşünce Tarihinin Ölümsüz Eseri: İbnu’n- Nedîm’in el-Fihrist’i”. çeviren Eyyüp Tanrıverdi. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 6/23 (2006), 39-48.
• Nâile Fethullah Abdüssettâr. “el-Fihrist li’bni’n-Nedîm”. Cem’iyyetü’l-Mektebât ve’l-Ma’lûmâti’l-Ürdüniyye 26/1 (1991), 47-54.
• Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Muhammed b. İshâk. Fihrist. thk. Rızâ Teceddüd. Tahrân: 1971.
• Osti, Letizia. “Authors, Subjects and Fame in the Kitâb al-Fihrist by Ibn al-Nadîm: The Case of al-Tabarî and al-Sûlî”. Annali Di Ca Foscari 38/3 (1999), 155-170.
• Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhaddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaût-Türkî Mustafâ. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Türâs, 2000.
• Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Vâsıt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/541-544. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
• Sûlî, Ebû Bekir Muhammed b. Yahyâ. Târîh. Mısır: Matbaatü’s-Sâvî, 1935.
• Şahin, İskender. “Tefsir İlminin Kaynakları Açısından İbn Nedim’in el-Fihrist Adlı Eseri”. EKEV Akademi Dergisi 20/67 (2016), 137-162.
• Toorawa, Shawkat M. Proximity, Resemblance, Sidebars and Clusters: Ibn al-Nadîm’s Organizational Principles in Fihrist 3.3. Oriens 38 (2010), 217-247.
• Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdullah Şihâbüddîn Yâkût b. Abdullah. Mu’cemü’l-üdebâ. thk. İhsân Abbâs. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
• Yolcu, Mehmet, “en-Nedîm (İbn Al-Nadim) ve el-Fihrist’inin İslam Kültür Tarihindeki Yeri”, İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2013), 111-154.
• Yolcu, Mehmet. “İlk Dönem Tefsir Kitapları ve Müellifleri (en-Nedîm’in el-Fihrist’indeki “Tesmiyetü’l-Kulûb el-Musannef fî Tefsîri’l-Kur’ân” Adını Taşıtan Listesi Bağlamında)”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2015), 53-106.
• Yolcu, Mehmet. “En-Nedîm (İbn Al-Nadim) ve el-Fihrist’inin İslam Kültür Tarihindeki Yeri (İslam Kültür Tarihinin Zamansal Bir Haritası)”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi = Eurasian Journal of Researches in Social and Economics 4/5 (2017), 1-33.
• Zehebî, Ebû Abdullâh Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhir ve’l-a’lâm. thk. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1993.
• Zehebî, Ebû Abdullâh Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnâût ve Ekrem el-Bûşî Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1982.
• Ziriklî, Hayreddîn. A’lâm. Beyrût: Dâru’l-İlm li’l-Melâyin, 2002.