Tahkik İlminde Sadâkat ve Müdahalesizlik İlkesi: Abdüsselâm Hârûn’un Yöntemi Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 37 - 70, 13.01.2026

Semira Karuko

https://doi.org/10.69576/ihya.1745358

Öz

Yazma eserlerin ilmî yöntemlere dayalı olarak neşri, klasik İslam düşüncesinin günümüze sağlıklı biçimde aktarılmasında hayati bir rol oynamaktadır. Bu süreç, tarihî metinleri yalnızca modern okuyucuya erişilebilir kılmakla sınırlı değildir; aynı zamanda ilmî sadakati, kültürel miras bilincini ve akademik sorumluluğu da içerir. Bu bakımdan tahkikli neşir, teknik bir çalışmanın ötesinde, hem metnin müellifine hem de metnin üretildiği entelektüel bağlama duyulan saygının bir ifadesidir. Bu çerçevede, yirminci yüzyıl Arap dünyasında metin tenkidi alanında önde gelen bir otorite olarak kabul edilen Abdüsselâm Hârûn, yazma eserlerin neşrine dair açık ilkeler ortaya koyan ve bu ilkeleri dikkate değer bir titizlikle uygulayan merkezi bir şahsiyet olarak öne çıkmaktadır. Hârûn, yazma eserlerin yayıma hazırlanmasını yalnızca dilsel veya imlâya ilişkin hataların düzeltilmesi olarak görmemiştir. Aksine, metni tahrif etmeksizin, müellifin üslubunu, maksadını ve metnin yapısını dikkatle muhafaza ederek yerine getirilmesi gereken ilmî bir emanet olarak değerlendirmiştir. Hârûn’a göre bir muhakkikin temel görevi metni yorumlamak değil, onu aslına sadık kalarak okuyucuya aktarmaktır; bu nedenle açıklamalar dipnotlarla sınırlandırılmalı, metnin ana gövdesine herhangi bir müdahalede bulunulmamalıdır. Bu titiz yaklaşım, Hârûn’un Tahkīku’n-Nusūs ve Neşruhā adlı eserinde kavramsal ve teknik boyutlarıyla sistematik biçimde ortaya konulmuştur. Söz konusu eser, metin tenkidinin esaslarını ele alan temel bir rehber niteliği taşımakta; nüsha karşılaştırmaları, varyant tercihinde ölçütler, açıklayıcı notların sınırlı kullanımı ve müellifin diline sıkı sıkıya bağlılık gibi ilkeleri vurgulamaktadır. Bu ilkeler aracılığıyla Hârûn, ilmî titizlik ile ahlâkî sorumluluğu birleştiren bir yöntem ortaya koymakta; metinle kurulan ilişkinin yalnızca teknik değil, aynı zamanda etik bir boyuta sahip olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle Hârûn’un yaklaşımı, salt bir editörlük yöntemi olmanın ötesinde, geleneğe saygı ve ilmî mirası koruma kararlılığına dayanan kapsamlı bir akademik dürüstlük modelini temsil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Metin Tenkidi , Abdüsselâm Hârûn , Tahkik , Sadâkat İlkesi , Müdahalesizlik İlkesi , Tahkik Yöntemi , Metin Tenkidi , İlmî Sadâkat

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

The Principle of Faithfulness and Non-Interference in the Science of Tahqīq: A Study on the Method of Abdussalām Hārūn

Öz

The publication of manuscripts based on scientific methods plays a vital role in the sound transmission of classical Islamic thought to the present. This process is not limited to making historical texts accessible to modern readers; it also entails scientific fidelity, awareness of cultural heritage, and academic responsibility. A critical edition is therefore more than a technical exercise, representing respect for both the author and the intellectual context in which the text was produced. Within this framework, Abdussalām Hārūn-widely regarded in the twentieth-century Arab world as a leading authority in textual criticism-emerges as a central figure who formulated clear principles for the editing of manuscripts and applied them with remarkable rigor. Hārūn did not consider the preparation of manuscripts merely as the correction of linguistic or orthographic errors. Rather, he viewed it as a scholarly trust that must be fulfilled without distorting the text, while carefully preserving the author’s style, intent, and structure. For Hārūn, the primary task of the muhaqqiq is not to interpret the text but to transmit it faithfully, limiting explanatory remarks to footnotes and avoiding any intrusion into the main body of the work. This meticulous approach is articulated systematically in Hārūn’s Tahqīq al-Nusūs wa Nashruhā, a foundational guide that addresses both the conceptual and technical aspects of textual criticism. The work emphasizes principles such as manuscript comparison, criteria for preferring variants, restrained use of explanatory notes, and strict fidelity to the author’s language. Through these principles, Hārūn establishes a methodology that integrates scholarly precision with ethical responsibility. In this respect, Hārūn’s approach represents not merely an editorial method but a comprehensive model of academic integrity grounded in respect for tradition and commitment to preserving the scientific heritage.

Anahtar Kelimeler

, Textual Criticism , Abdussalām Hārūn , Tahqīq , Principle of Faithfulness , Principle of Non-Interference , Methodology of Tahqīq , Textual Criticism , Scholarly Fidelity

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Kaynakça

• ‘Abd, ‘Abd al-Wadūd. “ʿAbdussalām Hārūn: Muʿalliman wa-Muʾallifan wa-Muhaqqiqan”, Kuwait: Kuwait University, 1990.
• ʿAbbū, Latīfah. “Min Ajl Muqāraba Jadīda li-Tahqīq al-Makhtūt”, Majallat Jāmiʿat Tilimsān, 17 (2019): 108-129.
• Abdussalām, Ahmad Shawqī. Tārīkh Tahqīq al-Nusūs ʿInd al-ʿArab. Cairo: Dār al-Fikr al-ʿArabī, 1998.
• ʿAbd al-Tawwāb, Ramadān. Menâhic Tahqīqi’t-Turâs beyne’l-Qudemâ ve’l-Muhditīn, Cairo: Mektebat al- Khānjī, 1983.
• Abdil-Ghani, Sayyed Zuhdi. “A Brief History of Philology in Egypt: A Literary Study.” Universitas Al-Azhar Indonesia Journal of Arabic Studies, 1 (2020): 1245-1253.
• Abū al-Makārim, Ali. Nazarāt fī Hayāt wa Aʿmāl al-Ustāz Abdussalām, Cairo: Centre Tahqīq al-Turās, 2000.
• Allām, Muhammad Mahdī. “Abdussalam Hārūn: Investigator, Author, Scholar”. Abdussalām Hārūn: Mujmāiyyan. Kuwait: Kuwait University, 1990.
• Ateş, Ahmet. “Metin Tenkidi Hakkında (Dâsitân-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osman münasebeti ile).” Türkiyat Mecmuası 7 (1942): 253-267.
• Belhaji, Fetiha. “Strategies for Investigating Manuscripts: Steps and Methodology.” Journal of Enlightenment for Literary and Humanistic Studies, 4/2 (2020): 64-77.
• Bergstrasser, Gotthelf. Grundzüge der arabischen Philologie. Berlin: De Gruyter, 1932.
• Bergsträsser, Gotthelf. Usūl Naqdi’n-Nusūs wa Neşri’l-Kutub. trans. Muhammad Hamdī el-Bekrī. Riyad: Dāru’l-Merrīh, 1982.
• Bordalejo, Barbara. Metin Tenkidi Yöntemlerinden Stemmatik Yaklaşımın Tarihi, trans. Mürteza Bedir İstanbul: Küre Yayınları, 2011.
• Bordalejo, Barbara. The Phylogeny of the Order in the Canterbury Tales. New York: New York University, Department of English, PhD Thesis, 2003.
• Bukhārī, Muhammad b. Ismāʿīl. al-Jāmiʿu’s-Sahīh. thk. Muhammad Zuhayr b. Nāsir. Cidde: Dāru Tavq an-Najāt, 1422/2001.
• Bulut, Ali. “Salahaddin al-Munajjid and His Place in the Science of Textual Criticism (Salahaddin el-Müneccid ve Tahkik İlmindeki Yeri). Doğu Araştırmaları (Journal of Oriental Studies) 11 (2013): 71-84.
• Bulut, Mehmet Beşir. The Tradition of Tahqīq in Arabic Literature and Famous 20th Century Muhaqqiqs. Konya: Education Publishing House, 2020.
• Dayf, Shawki. al-Bahsu al-Adebî. Cairo: Dāru al-Maʿārif, 6th edition, n.d.
• Fadlī, ‘Abd al-Hādī. Tahqīq al-turās, Jeddah: Mektebat al-’Ilm, 1982.
• Fīrūzābādī, Yaʿqūb b. Muhammad. The Comprehensive Dictionary. Edited by Maktabat Tahqīq al-Turāth. Beirut: Muʾassasat al-Risālah, 2005.
• Gharyānī, Sādiq b. ʿAbd al-Rahmān. Tahqīq al-Nusūs fī al-Qadīm wa’l-Hadīth. Beirut: Dār Ibn Hazm, 2006.
• Harb, Muhammad. “Şâkir, Mahmud Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/310-311. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
• Hārūn, Abdussalām Muhammad. “al-Turāth al-ʿArabī” Majallat al-Waʿy al-Islāmī, 80 (1435/2014): 10-38.
• Hārūn, Abdussalām Muhammad. Kutuf Adabiyya: Critical Studies in the Arabic Heritage Concerning the Investigation of Heritage. Cairo: Mektebat al-Sunna, 1st edition, 1988.
• Hārūn, Abdussalām. Tahqīq al-Nusūs wa Neshruhā, Cairo: Mektebat al-Khānjī, 7th edition, 1998.
• Ibn Manzūr, Muhammad b. Muqarram. Lisān al-ʿArab, Beirut: Dāru al-Sādir, 1414.
• İşler, Emrullah. “Tashîf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 40/128-129. Istanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Jāhiz, Abū ʿUthmān ʿAmr b. Bahr. al-Bayān wa al-Tabyīn. Edited by ʿAbdussalāmHārūn. 7th ed. al-Mansūrah: Maktabat al-Khānjī, 1998.
• Jāhiz, Abū ʿUthmān ʿAmr b. Bahr. Kitāb al-Hayawān. Edited by ʿAbdussalāmHārūn. 7 vols. Cairo: Mustafā al-Bābī al-Halabī, 1958.
• Jarrāh, ʿAbbās Hānī. “Mā Ullifa fī Manāhij al-Tahqīq: Qāʾima Waraqiyya Tahlīliyya (Tawthīq wa Dirāsa)” Majallat Majmaʿ al-Lugha al-ʿArabiyya bi-Dimashq 82/2 (2007): 279-302.
• Kabāwa, Fakhr al-Dīn. ʿIlm al-Tahqīq li’l-Mahtūtāt al-ʿArabiyya. Halep: Dāru al-Multekā, 2004.
• Misrī, Mahmūd. “Taʾsīl Qawāʿid Tahqīq al-Nusūs ʿInd al-ʿUlamāʾ al-ʿArab al-Muslimīn: Juhūd al-Muhaddithīn fī Usūl Tadwīn al-Nusūs.” Majallat Maʿhad al-Makhtūtāt al-ʿArabiyya 49/1-2 (2005): 25-36.
• Mubārak, Muhammad b. ʿAbd Allāh. Musājala ʿIlmiyya bayna al-ʿAllāmatayn al-Ab Anastās al-Karmalī wa al-Ustādh ʿAbdussalām Hārūn. Amman: Dār al-Fath li’l-Dirāsāt wa’l-Nashr, 2012.
• Munajjid, Salāhuddīn. Qawaid Tahqīq al-Makhtutat, Beirut: Dar al-Kutub al-Lubnaniyya, 1971.
• Neklavî, Fethî- Kılıç, Hüseyin. “Hārūn, Abdussalām Muhammad”, 16/ 256-257. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
• Paul Maas, Textual Criticism, trans. Mürteza Bedir. İstanbul: Küre Publications, 2011.
• Raddādī, Yūsuf b. Muslih. The Renewal in the Methods of Textual Research: An Applied Study Based on Manuscripts of the Science of Qirāʾāt. Medina: Islamic University, 2019.
• Sevdi, Ali. “Formation of Works Related to Lahn and Tashīḥ Literature and Their Place in the Arabic Language.” İhya International Journal of Islamic Studies 9, no. 1 (January 2023): 211-237.
• Seyhan, Ahmet Emin. “An Assessment of Ignaz Goldziher’s Claims Regarding the Bookishness of Hadiths”. Kocatepe Journal of Islamic Sciences 7/1 (2024): 213-237.
• Sezgin, Fuat. Geschichte des Arabischen Schrifttums. Leiden: E. J. Brill, 1967-1984; Frankfurt: Institut für Geschichte der Arabisch- Islamischen Wissenschaften an der Johann Wolfgang Goethe-Universität, 1985-2015.
• Sezgin, Fuat. Research on the Sources of al-Bukhari and al-Jawāmi. İstanbul: İbrahim Horoz Printing House, 1956.
• Shākir, Ahmed Muhammad. Usūlu’t-Tahqīq wa Naşri’l-Kutubi’l-Islāmiyya, Cairo: Mektebetu’s-Sunnah. 1947.
• Shantī, Muhammad-ʿUmar ʿAbd al-ʿAwwād al-Dulaymī. “ʿAbdussalām Hārūn and Salāh al-Dīn al-Munajjid between Textual Research: A Comparative Study of the Methodology of Verification.” Journal of the University of Anbar for Languages and Literature 25 (2017): 100-118.
• Suyūtī, Jalāl al-Dīn ʿAbd al-Rahmān b. Abī Bakr. Al-Muqaddima al-Sughrā fī Sharh al-Muqaddimāt, (Edited and annotated by ʿAbdussalām Hārūn and ʿAbd al-Malik Abdussalām. Kuwait: Dār al-Buhūth al-ʿIlmiyya, 1975.
• Tanınmış Ayten- İshakoğlu Ömer, “Hellmut Ritter’in Edisyon Kritik Yöntemi”, Doğu Araştırmaları 1/31 (Haziran 2025): 129-152.
• Tarakçı, Muhammed. “Tahrîf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/422- 424. Istanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Topaloğlu, Bekir. “Tanci, Muhammad b. Tewit.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 39/10-11. Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
• Ukkāsha, Menāl Jābir Muhammad. “ʿAbdussalām Harūn: Muhaqqiq-Dirāsatun Biyūgrāfiyya wa Biblyūgrāfiyya wa Biblyūmitriyya.” Kulliyyat al-Ādāb, Jāmiʿat Banhā 21 (July 2009): 1-64.
• Usaylān, ʿAbdullāh b. ʿAbd al-Rahīm. Tahqīqu al-Mahtūtāt Bayna al-Wāqiʿ wa’n-Nahj: al-Amsāl. Riyad: Mektebetü’l-Melik Fehd el-Vataniyye, 1994.
• Yılmaz, Okan Kadir. İsam Tahkikli Neşir Kılavuzu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 4th Edition, 2023.