Agnus Dei: Hıristiyanlıktaki Kefaret Fikri Çerçevesinde Kuzu Sembolü

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 129 - 152, 13.01.2026

Yasin Öner

https://doi.org/10.69576/ihya.1746202

Öz

Bu çalışma, Hıristiyan sembolizminin temel figürlerinden biri olan Agnus Dei (Tanrı kuzusu) sembolünü, kefaret öğretisi bağlamında incelemektedir. Kefaret doktrini, insanın günahkâr doğası ile ilahi lütuf arasındaki arabulucu unsur olarak Mesih’in fedakârlığını merkeze alır. Hıristiyan teolojisi bağlamında kefaret, insanlık için Tanrı’nın adaletini ve sevgisini birleştiren merkezî bir teolojik kavramdır ve bu durum İsa Mesih’in çarmıhtaki fedakârlığı ile somutlaşmıştır. Kefaret doktrini, bünyesinde pek çok sembol barındırmaktadır. Bunlar arasında çarmıh, Mesih’in kanı, taç ve çivi de yer almaktadır. Bu semboller, Mesih’in çarmıha giderken çektiği çile, ölümü ve dirilişi üzerinden günahın arındırılması, ilahi adaletin tatmini ve kurtuluşun temsili olarak inanç ve uygulama bağlamında yoğun anlamlar kazanmışlardır. Kurtuluş fikrinin ön planda tutulduğu önemli sembollerden biri de kuzudur. Latincede Agnus Dei olarak zikredilen Tanrı’nın kuzusu sembolü, özellikle Yuhanna İncili’nde (1:29) Vaftizci Yahya’nın İsa Mesih’i işaret ederek söylediği “İşte, dünyanın günahını ortadan kaldıran Tanrı kuzusu!” ifadesine dayanmaktadır. Bu ifade, Mesih’in hem sembolik hem de işlevsel bir kefaret kurbanı olarak sunulduğunu ve insanlığın günah borcunu ilahi adalet karşısında ortadan kaldıran nihai aracı olduğunu vurgulamaktadır. Çalışma, bu sembolün doktrinel, ritüel ve sembolik boyutlarını detaylarıyla (kurban, fidye, tatmin, arınma, lütuf, yeni antlaşma ve zafer ile yargı) birlikte çözümlemeyi hedeflemektedir. Çalışmada literatür taraması ve metin çözümlemesi yöntemleri kullanılarak Kutsal Kitap’taki pasajlar, kilise babalarına ait yazılar ve modern eserler üzerinden analiz yapılmıştır. Çalışmada ayrıca kuzunun sembolik anlamları, Hıristiyan teolojisinin temel doktrinleriyle ilişkilendirilerek irdelenmiştir. Böylece Agnus Dei’nin günahların bağışlanmasını sağlamasının yanı sıra Tanrı’nın egemenliğini ilan eden ve yaratılışı yeniden düzenleyen bir sembol olduğu ortaya konulmuştur. Ayrıca bu sembol, çağdaş teolojik yaklaşımlar (örneğin feminist, çevreci, postkolonyal, ekümenik ve psikanalitik yorumlar) çerçevesinde de ele alınarak güncel anlam katmanlarıyla birlikte değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , Hıristiyanlık , Sembolizm , Kurtuluş , Kuzu

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

Agnus Dei: The Lamb Symbol in the Christian Idea of Atonement

Öz

This study examines the symbol of Agnus Dei (Lamb of God), one of the fundamental figures of Christian symbolism, in the context of the doctrine of atonement. The doctrine of atonement centers on Christ's sacrifice as the mediating element between human sinfulness and divine grace. In the context of Christian theology, atonement is a central theological concept that combines God's justice and love for humanity, and this is embodied in the sacrifice of Jesus Christ on the cross. The doctrine of atonement contains many symbols. These include the cross, the blood of Christ, the crown, and the nails. These symbols have acquired intense theological and liturgical meanings through Christ's suffering, death, and resurrection on the cross, representing the cleansing of sin, the satisfaction of divine justice, and salvation. One of the important symbols that emphasizes the idea of salvation is the lamb. The symbol of the Lamb of God, referred to in Latin as Agnus Dei, is based on John the Baptist's statement in the Gospel of John (1:29) when he pointed to Jesus Christ and said, “Behold, the Lamb of God who takes away the sin of the world!” This statement emphasizes that Christ was presented as both a symbolic and functional sacrificial offering and as the ultimate means of removing humanity's debt of sin before divine justice. The study aims to analyze the theological, liturgical, and symbolic dimensions of this symbol in detail (sacrifice, ransom, satisfaction, purification, grace, new covenant, and victory and judgment). The study analyzes passages from the Holy Bible, writings of the Church Fathers, and modern works using literature review and text analysis methods. The study also examines the symbolic meanings of the lamb in relation to the fundamental doctrines of Christian theology. Thus, it is revealed that the Agnus Dei is not only a symbol of the forgiveness of sins, but also a symbol that proclaims God's sovereignty and reorders creation. Furthermore, this symbol has been examined within the framework of contemporary theological approaches (e.g., feminist, environmentalist, postcolonial, ecumenical, and psychoanalytic interpretations) and evaluated in conjunction with its current layers of meaning.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , Christianity , Symbolism , Salvation , Lamb

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Kaynakça

• Amrullah, Khasib. “The Feminist Theology’s View of Christian Doctrine”. Kalimah 16/1 (2018), 71-85. http://dx.doi.org/10.21111/klm.v16i1.2514
• Anselm of Canterbury. Cur Deus Homo: Why the God-Man? çev. Jasper Ropkens - Herbert Richardson. Jackson: Ex Fontibus Company, 2016.
• Athanasius. On the Incarnation. çev. John Behr - C. S. Lewis. New York: St. Vladimir’s Seminary Press, 2012.
• Augustine. The City of God. çev. Peter Walsh. Liverpool: Liverpool University Press, 2005.
• Aulen, Gustaf. Christus Victor: An Historical Study of the Three Main Types of the Idea of Atonement. London: SPCK Publishing, 2003.
• Aune, David E. Revelation 6-16 (Word Biblical Commentary 52b). Nashville: Thomas Nelson Inc, 1998.
• Barclay, John M. G. Paul and the Power of Grace. Michigan: Eerdmans Press, 2020.
• Barth, Karl. Church Dogmatics: The Doctrine of Reconciliation: The Subject-Matter and Problems of the Doctrine of Reconciliation. London: Bloomsbury T&T Clark, 2004.
• Beale, Gregory K. Revelation: A Shorter Commentary. Michigan: Eerdmans Press, 2015.
• Bediako, Kwame. Jesus in African Culture: A Ghanaian Perspective. Accra: Asempa Publishers, 1995.
• Bokser, Baruch M. The Origins of the Seder: The Passover Rite and Early Rabbinic Judaism. Manhattan: JTS Press, 2002.
• Brown, Raymond E. The Death of the Messiah, From Gethsemane to the Grave, Volume 1: A Commentary on the Passion Narratives in the Four Gospels. London: Yale University Press, 1998.
• Browning, Ron. “The Agnus Dei: Towards a Missional Dimension”. Journal of Anglican Studies 21/2 (2023), 284-295. https://doi.org/10.1017/S1740355322000031
• Bulgakov, Sergius. The Lamb of God. çev. Boris Jakim. Michigan: Wm. B. Eerdmans Publishing, 2008.
• Cabrol, Abbot. The Mass; Its Doctrine, Its History: The Story of the Mass in Pen and Picture. London: Forgotten Books, 2019.
• Chopp, Rebecca S. Christianity and the Politics of Earth. New York: Orbis Books, 2013.
• Collins, Arthur H. Symbolism of Animals and Birds: Represented in English Church Architecture. New York: McBride, Nast & Company, 1913.
• Cone, James H. A Black Theology of Liberation. New York: Orbis Books, 1986.
• Dodd, Charles H. The Interpretation of the Fourth Gospel. Cambridge: Cambridge University Press, 1965.
• Erickson, Millard J. Christian Theology. Michigan: Baker Academic Press, 2013.
• Fisher, John D. C. Christian Initiation: Baptism in the Medieval West. London: S.P.C.K Publishing, 1965.
• Girard, René. Violence and the Sacred. Maryland: John Hopkins University Press, 1977.
• Gritsch, Eric W. - Jenson, Robert W. Lutheranism: The Theological Movement and Its Confessional Writings. Philadelphia: Fortress Press, 1976.
• Gunton, Colin E. The Actuality of Atonement: A Study of Metaphor, Rationality and the Christian Tradition. Edinburgh: T&T Clark, 2003.
• Hays, Richard B. Echoes of Scripture in the Gospels. Texas: Baylor University Press, 2017.
• Jensen, Robin M. Understanding Early Christian Art. Oxfordshire: Routledge Press, 2000.
• Jenson, Robert W. Systematic Theology: The Works of God. Oxford: Oxford University Press, 2001.
• Johnson, Luke Timothy. The Writings of the New Testament. Minnesota: Fortress Press, 2010.
• Kolb, Robert - Arand, Charles P. The Genius of Luther’s Theology: A Wittenberg Way of Thinking for the Contemporary Church. Michigan: Baker Academic Press, 2008.
• Kutsal Kitap: Tevrat, Zebur, İncil. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi - Yeni Yaşam Yayınları, 2013.
• Malueke, Tinyiko. “Half a Century of African Christian Theologies: Elements of the Emerging Agenda”. Journal of Theology for Southern Africa 99 (1997), 4-23.
• Marshall, Howard. Last Supper and Lord’s Supper. Vancouver: Regent College Publishing, 2006.
• McFague, Sallie. Metaphorical Theology. Minnesota: Fortress Press, 1982.
• McGrath, Alister E. Christian Theology: An Introduction. New Jersey: Wiley-Blackwell Press, 2016.
• McKnight, Scot. Jesus and His Death: Historiography, the Historical Jesus, and Atonement Theory. Texas: Baylor University Press, 2006.
• Moltmann, Jurgen. The Way of Jesus Christ: Christology in Messianic Dimensions. New York: HarperCollins Publishers, 1990.
• Nedungatt, George. “The Council in Trullo Revisited: Ecumenism and the Canon of the Councils”. Theological Studies 71/3 (2010), 651-676.
• Öner, Yasin. “Bir Interpretatio Christiana Örneği Olarak Hıristiyan Sembolizminin Mitolojik Varlıkları”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 23/4 (2024), 1267-1280. https://doi.org/10.21547/jss.1467645
• Öner, Yasin. “Hıristiyan Sinemasında Kefaret Teması ve Kurtuluş Anlatısı”. Klasik ve Çağdaş Perspektiflerden İlahiyat Araştırmaları. ed. Mehmet Bilen, Tahirhan Aydın, Fuat İstemi. 231-244. Diyarbakır: Şarkiyat Yayınları, 2025.
• Öner, Yasin. Netflix Sinemasında Hıristiyan Sembolizmi. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2023.
• Öner Yasin. “Orta Çağ’ın Kristolojik Sembollerinden Biri Olarak Unikorn”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2023), 255-270. https://doi.org/10.34085/buifd.1325786
• Pannenberg, Wolfhart. Systematic Theology. London: T & T Clark International, 2004.
• Peterson, David. Hebrews and Perfection: An Examination of the Concept of Perfection in the Epistle to the Hebrews. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
• Peterson, David. Possessed by God: A New Testament theology of sanctification and holiness. Illinois: IVP Academic Press, 2001.
• Pinn, Anthony B. “Black Theology Then and Now: A Second Generation Assessment”. Religion and Theology 9/5 (2002), 403-409. https://doi.org/10.1111/1467-9418.00159
• Plantinga, Richard J. vd. An Introduction to Christian Theology. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
• Puică, Ilie Melniciuc. “The Lamb Sacrifice expressed in Religious Art”. European Journal of Science and Theology 7/2 (2011), 77-99.
• Russell, Norman. The Doctrine of Deification in the Greek Patristic Tradition. Oxford: Oxford University Press, 2006.
• Sayar, Serkan. “İsa Mesih ve Pavlus Ekseninde Hıristiyan Geleneğinde Kurtuluş”. Tetkik 2 (2022), 447-463. https://doi.org/10.55709/tetkikdergisi.2022.2.71
• Seely, David R. - Seely, Jo Ann H. “Behold the Lamb of God”. In Behold the Lamb of God: An Easter Celebration. ed. Richard Neitzel Holzapfel vd. 17-47. Utah: Brigham Young University, 2008.
• Seyfeli, Canan. Ermeni Kilisesi’nde Sakramentler. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2015.
• Şenel, Zeliha. “Bizans Dini Resim Sanatında Kuzu Sembolünden Melismos Sahnesine”. Yüzüncü Yıl Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 61 (2023), 1-30. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1329668
• Torrance, Thomas F. Atonement: The Person and Work of Christ. Illinois: IVP Academic Press, 2009.
• Treat, Jeremy. “The Atonement: An Introduction”. Short Studies in Systematic Theology. ed. Graham A. Cole - Oren R. Martin. 1-14. Illinois: Crossway Press, 2023.
• Viladesau, Richard. The Beauty of the Cross: The Passion of Christ in Theology and the Arts from the Catacombs to the Eve of the Renaissance. Oxford: Oxford University Press, 2008.
• Wainwright, Geoffrey. Eucharist and Eschatology. Frisco: OSL Publication, 2002.
• Ware, Timothy. The Orthodox Church. London: Penguin Books, 1993.
• Wenham, Gordon J. The Book of Leviticus. Michigan: WM. B. Erdmans Publishing, 1979.