Allah’tan Korkmak Ama O’na İsyan Etmek: Şeytanın Kur’ân’daki Portresi

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 435 - 459, 13.01.2026

Lokman Bedir

https://doi.org/10.69576/ihya.1747675

Öz

Bu makalede, Kur’ân’da şeytanın ifade ettiği Allah korkusu ele alınmaktadır. Raʿd sûresi 15. âyette belirtildiği üzere Kur’ân, canlı ve cansız bütün varlıkların Allah’a boyun eğdiğini, hatta gölgelerin dahi O’na secde ettiğini bildirmektedir. Bakara, Aʿrâf ve Sâd sûrelerinde yer alan diyaloglardan anlaşıldığı üzere şeytan, Allah’ın varlığını, birliğini ve kudretini kabul etmektedir. Ancak Allah’ın Hz. Âdem’i yaratıp meleklere ve şeytana secde etmelerini emretmesi üzerine, şeytan ateşten yaratıldığını, Âdem’in ise topraktan yaratıldığını ileri sürerek kendisini üstün görmüş; kibir ve isyan içinde bu emre karşı gelmiş ve ilahî rahmetten kovulmuştur. Ardından Âdem ve Havva’ya vesvese vererek onların cennetten çıkarılmasına sebep olmuş; kendisi de onlarla birlikte cennetten uzaklaştırılmıştır. Kovulmasının ardından şeytan, Allah’tan kıyamet gününe kadar süre talep etmiş ve bu mühlet içinde ihlâslı olmayan insanları saptıracağına yemin etmiştir. Çalışmanın temelini, Enfâl sûresi 48. âyet ile Haşr sûresi 16. âyette yer alan şeytanın Allah korkusu ifadesi oluşturmaktadır. Allah’a açıkça isyan eden bir varlığın, aynı zamanda Allah’tan korktuğunu dile getirmesi ilk bakışta çelişkili görünmektedir. Bu durumun anlaşılabilmesi için söz konusu korkunun mahiyeti ve gerçekliği tartışmaya açılmıştır. Literatür taraması, belge analizi ve betimleme yöntemleriyle yapılan inceleme sonucunda; tefsir, hadis ve ilgili diğer kaynaklar ışığında şeytanın Allah korkusunun belirli bir gerçekliğe dayandığı, ancak bu korkunun ahlaki ve manevi bir derinlik taşımadığı tespit edilmiştir. Çalışmada, Allah korkusunun yalnızca bilgiye değil; kalpte yer eden saygı, huşû ve teslimiyet gibi manevi hallere dayanması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda korkunun itaate yönlendirmediği sürece değer taşımadığı ortaya konulmaktadır. Şeytanın durumu, bilginin içselleştirilmediği ve davranışa yansımadığı bir korkunun kişiyi hidayete ulaştırmayacağına dair çarpıcı bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Özellikle Enfâl sûresi 48. âyet bağlamında, Bedir Savaşı sırasında şeytanın Allah’ın kudretini idrak ederek korkusunu dile getirmesi ve savaş alanından kaçması, bu korkunun esasen cezalandırılma endişesine dayandığını göstermektedir. Sonuç olarak, şeytanın Allah korkusunu konu alan müstakil çalışmaların sınırlılığı bu araştırmayı gerekli kılmış; çalışmanın müşkilü’l-Kur’ân bağlamında yapılacak ileri araştırmalara katkı sunması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’an , Şeytan , İsyan , Allah Korkusu

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

The Paradox of Divine Fear and Rebellion: A Qur’anic Portrait of Satan

Öz

This article examines the concept of the fear of God as expressed by Satan in the Qur’an. As stated in verse 15 of Sūrat al-Raʿd, the Qur’an affirms that all beings, animate and inanimate alike, submit to God, and that even shadows prostrate themselves before Him. Dialogues recorded in sūrahs such as al-Baqarah, al-Aʿrāf, and Ṣād indicate that Satan acknowledges God’s existence, oneness, and absolute power. However, when God created Adam and commanded prostration, Satan claimed superiority on the grounds that he was created from fire while Adam was created from clay. Acting out of arrogance and rebellion, he refused the command and was consequently expelled from divine mercy. He later caused Adam and Eve to be expelled from Paradise through temptation and was cast out alongside them. Following his expulsion, Satan requested respite from God until the Day of Judgment and pledged to mislead all human beings except those who are sincere in faith. The central focus of this study is the notion of Satan’s fear of God as mentioned in verse 48 of Sūrat al-Anfāl and verse 16 of Sūrat al-Hashr. At first glance, Satan’s declaration of fearing God appears paradoxical, given his explicit disobedience. To clarify this apparent contradiction, the nature and authenticity of this fear are examined in detail. Using literature review, document analysis, and descriptive methods, the study draws upon data from Qur’anic exegesis, hadith literature, and related scholarly works. The findings indicate that Satan’s fear of God possesses a certain degree of legitimacy; however, it lacks moral depth and spiritual internalization. The study emphasizes that true fear of God must extend beyond mere knowledge and be rooted in inner states such as reverence, humility, and submission. Fear that does not lead to obedience is thus devoid of ethical value. Satan’s condition serves as a striking example demonstrating that fear based solely on cognitive awareness, without internalization or behavioral manifestation, does not lead to guidance. In particular, Sūrat al-Anfāl 48, which addresses events surrounding the Battle of Badr, illustrates that Satan expressed fear and fled the battlefield upon realizing God’s limitless power and the impending divine intervention. This episode shows that Satan’s fear was driven primarily by anxiety over punishment rather than reverence or devotion. Consequently, the scarcity of independent studies focusing specifically on Satan’s fear of God necessitated this research. It is hoped that this study will contribute to further investigations within the framework of mushkil al-Qurʾān (problematic Qur’anic passages).

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Qurʾān , Satan , Rebellion , Fear of God

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Kaynakça

• Acar, Cafer. “Siyer Rivayetlerinde Bir Aktör Olarak İblis/Şeytan”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/30 (30 Aralık 2016), 311-338. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.285723
• Aka, Muharrem. “Kibrin Psikolojisi”. Harran İlahiyat Dergisi 51 (15 Haziran 2024), 107-128. https://doi.org/10.30623/hij.1311437
• Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl. el-Furûku’l-luġaviyye. Kahire: Dâru’l-İlm ve’s-Sekâfe, 1997.
• Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsîri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1989.
• Bedir, Lokman. Ahirette Kim Ne Konuşacak? İzmir: Duvar Yayınları, 2022.
• Bedir, Lokman. “İnsanın Âhiret İstikâmetine Olumlu Veya Olumsuz Manada Etki Eden Faktörler”. Edebali İslamiyat Dergisi 2/3 (31 Mayıs 2018), 77-108. https://dergipark.org.tr/tr/pub/edid/issue/37174/428954
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
• Bikāî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Hasen er-Rubât el-Hırbâvî. Naẓmü’d-dürer min (fî) tenâsübi’l-ây ve’s-süver. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kurʾân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyyi, 2018.
• Cebeci, Lütfullah. Kur’ân-ı Kerim’e Göre Cin-Şeytan, Konya: İstişare, 1989.
• Çelebi, İlyas. “Şeytan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 39/99-101. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/seytan#1
• Çelik, Hacer. “مفهوم الخوف والخشية في القرآن الكريم وأنواعه وتأثيره على الإنسان”. İslam Medeniyeti Dergisi 9/51 (01 Ocak 2024), 31-50. https://doi.org/10.55918/islammedeniyetidergisi.1298093
• Çelik, Ömer. Hakk’ın Daveti Kur’ân-ı Kerim Meali Ve Tefsiri. 5 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
• Çiçek, Mehmet. “Kur’ân-ı Kerim’de Kötülük ve Şeytan”. Ana Konularıyla Kur’ân. ed. Mehmet Çiçek. 257-275. İzmir: Deuzem, 2012.
• Dahhâk bin Müzahim. Tefsîru’d-Dahhâk. 2 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1999.
• Durmuş, Zülfikar - Özata, Havva. “Kur’ân-ı Kerîm’de Ahirette Yaşanacak Pişmanlık Sahneleri”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 2/1 (30 Temmuz 2019), 9-47. https://dergipark.org.tr/tr/pub/umde/issue/47382/591751
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhîṭ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyyi, 1993.
• Ebû Zehre, Muhammed b. Ahmed b. Mustafâ. Zehretü’t-tefâsîr. Kahire: Mecmau’l-Buhûsi’l-Arabiyyi, 1987.
• Erkal, Abdulkadir. Âşık Sümmânî. Erzurum: Fenomen Yayınevi, 2007.
• Erkut, Abdülkadir. “8/el-Enfāl Suresinin 48. ve 30. Ayetlerinin Tefsiri Çerçevesinde Şeytanın Temessülü İle İlgili İbn ‘Abbās’dan Nakledilen Rivayetler”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56/2 (01 Ağustos 2015), 103-132.
• Fîrûzâbâdî, Mecduddîn Muhammed b. Ya’kûb. Besâiru zevit-temyîz fî letâifi’lKitâbi’l-Azîz. 6 Cilt. Kahire: İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, 3. Basım., 1996.
• Gençöz, Tülin. “Korku: Sebepleri, Sonuçları Ve Başetme Yolları”, Kriz Dergisi 6/2 (01 Haziran 1998), 9-16. https://doi.org/10.1501/Kriz_0000000068
• Işık, Harun - Demir, Abdullah. “Ceza İnfaz Kurumları Din Hizmetleri Rehberi”. https://avesis.aybu.edu.tr/yayin/90576189-ddbe-4696-bbce-36aae2477c3b/ceza-infaz-kurumlari-din-hizmetleri-rehberi
• İbn Aşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâr’ut-Tunûsiyye, 1984.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿaẓîm. 10 Cilt. Riyâd: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-nebeviyye (Sîretü İbn Hişâm, Sîretü Resûlillâh). Beyrut: Dâr’u İbn Hazm, 2009.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿaẓîm. 15 Cilt. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 2000.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. nşr. Abdullah Ali el-Kebîr. 6 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.
• İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. eṭ-Tabakātü’l-kübrâ. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-hanci, 2001.
• İmam Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvaṭṭaʾ. nşr. Abdüvehhâb Abdüllatîf. Kahire: y.y., 1382/1962.
• İrk, Esra - Gürses, İbrahim. “Haset ve Gıpta Duygusunun Dindarlık ve Psikolojik İyi Oluş ile İlişkisi Üzerine Nicel Bir Araştırma”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 61 (30 Haziran 2024), 106-121. https://doi.org/10.29288/ilted.1414975
• Keleş, Reyhan. “İslâmî Türk Edebiyatı’nda Hicret ve Hicretle İlgili Kavramlar”. Journal of Turkish Studies 11/Volume 11 Issue 7 (29 Ağustos 2024), 225-246. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.9640
• Keskin, Hasan. “Kur’an’da Meleklerin Hz. Âdem’e Secdesinin Yorumu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (15 Aralık 2002), 107-126. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuifd/issue/4305/256650
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2007.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyyi, tsz.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Riyâd: Beytü’l-efkâru’d-devliyye, 1998.
• Nair, Ahmet. “Havf Ve Haşyet Kavramlarının Kur’ân’daki Semantik Anlamı”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/9 (16 Mayıs 2018), 55-98. https://doi.org/10.17859/pauifd.401141
• Nair, Ahmet. “Kur’ân’da K-D-R Kökünün Allah’ın Dışındaki Varlıklara İsnad Edildiği Âyetlerin Anlam Çerçevesi”. Eskiyeni 53 (30 Haziran 2024), 557-580. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1408930
• Okuyan, Mehmet. Kur’an Meal Tefsir. İstanbul: Haliç Üniversitesi Yayınları, 2002.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî, Mefâtîhu’l-ġayb, 32 cilt. Beyrut: Dâr’ul-fikr, 1981.
• Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Kurʾân. 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyyi, 2004.
• Sinanoğlu, Mustafa. “Küfür”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kufur.
• Süddî’l-Kebîr, Ebû Muhammed İsmâîl b. Abdirrahmân b. Ebî Kerîme el-A‘ver el-Kûfî. Tefsîrü’s-Süddî. Beyrût: Dâru’l-Vefâ, 1993.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtkān fî ʿulûmi’l-Kurʾân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2008.
• Şahin, Keleş. Kur’ân’da Korku Kavramının Psikolojik Boyutu. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Şentürk, Nurettin. “Hadislere Göre Şeytan”. Dergiabant 3/5 (Haziran 2015), 139-165.
• Şimşek, Mehmet Sait. Hayat Kaynağı Kur’an Tefsiri. 5 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 2012.
• Taberî, Ebu Ca’fer Muhammed b. Cerir. Câmiu’l- Beyân An Te’vil-i Âyi’l- Kur’an. Kahire-Beyrut: Dâr-ı Hicr, 2001.
• Tirmîzî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünen-i Tirmîzî. Riyâd: Mektebetü’l-maârif, 1996.
• Tözluyurt, Mehmet. “Ömer b. Muhammed ez-Zemahşerî’nin Umut Anlayışı”, İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 10/2 (25 Temmuz 2024), 424-450. https://doi.org/10.69576/ihya.1445087
• Türk, Nurdoğan. “Hakkında Âyet İnen Müşrikler ve Bunların Akıbetleri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/2 (30 Ekim 2024), 444-477. https://doi.org/10.31121/tader.1499574
• Türk, Nurdoğan. “Kur’ân Işığında Korku ve Etkileri”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 19/1 (26 Haziran 2019), 140-157. https://doi.org/10.30627/cuilah.505061
• Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd el-Vâkıdî el-Eslemî el-Medenî. Kitâbü’l-Meġāzî. 3 Cilt. https://shamela.ws/book/23680/95, ts. Erişim 05 Kasım 2024
• Yalçın, Selami. “Allah’ın Peygamberlere Yardım Etme Sözü Vermesi ile Bazı Peygamberlerin Öldürülmesi Arasında Çelişki Olup Olmadığının Analizi”. Eskiyeni 49 (30 Haziran 2023), 455-477. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1220600
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
• Zebîdî Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kāmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Matbaatü Hükümeti’l-Kuveyt, 2001.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan hakāʾikı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. Riyâd: Mektebetü Ubeykan, 1998.