İslam Hukuk Usulünde Müşkil ve Mücmel Kavramları Arasındaki İlişkinin Tespiti ve Bazı İlgili Örneklerin Analizi

Öz

Bu makalede, İslam hukuk usulünde kapalı lafızlar arasında yer alan müşkil ve mücmel kavramları, fukaha ve mütekellimîn ekollerinin yaklaşımları çerçevesinde ele alınmaktadır. İslam hukuk usulünde lafızlar anlam bakımından açık olabildiği gibi çeşitli sebeplerle kapalı da olabilmektedir. Fukaha usulünde bu kapalılık, hafi, müşkil ve mücmel şeklinde derecelendirilirken; mütekellimîn usulünde kapalı lafızların tamamı mücmel kapsamında değerlendirilmektedir. Her iki ekol arasındaki bu metodolojik farklılık, müşkil ve mücmel kavramlarının mahiyet ve kapsamlarının zaman zaman birbirine benzemesine, hatta fıkhî örneklerde karıştırılmasına yol açmaktadır.Çalışmada, müşkil ve mücmel kavramları her iki ekolün tanım, kapsam ve hüküm anlayışları doğrultusunda incelenmekte; bu kavramların hangi noktalarda kesiştiği veya ayrıştığı tespit edilmeye çalışılmaktadır. Bu bağlamda, söz konusu ayrımın fıkhî hükümlerin yorumlanmasına nasıl etki ettiği, seçilmiş örnekler üzerinden değerlendirilmiştir. Müşkil ve mücmelin yalnızca teorik kavramlar olmadığı, aksine birçok fıkhî hükmün anlaşılması ve uygulanmasında belirleyici bir rol oynadığı vurgulanmaktadır. Ayrıca usul literatüründe bazı meselelerin, zayıf veya yetersiz gerekçelerle mücmel kapsamında değerlendirilmesinin muhakkik âlimler tarafından eleştirildiği dikkate alınarak, müşkil ve mücmel kavramlarının yeniden ele alınmasının gerekliliği ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede makalede, Hanefî ve mütekellimîn ekollerinin müşkil ve mücmel hakkındaki görüş ve iddiaları nitel ve karşılaştırmalı yöntemler kullanılarak analiz edilmekte; bu kavramlara dayanılarak oluşturulan bazı fıkhî hükümler tartışılmakta ve değerlendirilmektedir. Çalışmanın, usul-fıkıh ilişkisini daha net ortaya koyarak literatüre katkı sağlaması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuk Usulü
• Müşkil
• Mücmel
• Kapalı Lafızlar
• Fıkhî Yorum

Identifying the Relationship Between the Concepts of Mushkil and Mujmal in Islamic Legal Theory and the Analysis of Selected Related Examples

Abstract

This article examines the concepts of mushkil and mujmal, which are among the ambiguous expressions in Islamic legal theory (usūl al-fiqh), within the framework of the approaches adopted by the fuqahāʾ and the mutakallimīn schools. In Islamic legal theory, expressions may be clear in meaning or, for various reasons, ambiguous. In the methodology of the fuqahāʾ, such ambiguity is classified into categories such as khafī, mushkil, and mujmal, whereas in the methodology of the mutakallimīn, all ambiguous expressions are generally treated under the category of mujmal. This methodological divergence between the two schools has led to similarities—and at times confusion—in the nature and scope of the concepts of mushkil and mujmal, particularly in applied juristic examples. Within this study, the concepts of mushkil and mujmal are analyzed in accordance with the definitions, scopes, and legal implications proposed by both schools, with the aim of identifying the points at which these concepts intersect or diverge. In this context, the impact of this distinction on the interpretation of juristic rulings is evaluated through selected examples. The study emphasizes that mushkil and mujmal are not merely theoretical constructs but play a decisive role in the understanding and application of numerous juristic rulings. Moreover, taking into account the criticisms raised by verifying scholars regarding the inclusion of certain issues within the category of mujmal on weak or insufficient grounds, the necessity of re-examining the concepts of mushkil and mujmal is highlighted. Accordingly, the article analyzes the views and claims of the Hanafī and mutakallimīn schools concerning these concepts by employing qualitative and comparative methods, and discusses and evaluates certain juristic rulings derived from them. The study ultimately aims to contribute to the literature by clarifying the relationship between legal theory and substantive jurisprudence.

Keywords

• Islamic Legal Theory
• Mushkil
• Mujmal
• Ambiguous Expressions
• Juristic Interpretation

Kaynakça

1. Abdülazîz el-Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr an Usûli’l-Pezdevî. thk. Abdullah Mahmud Ömer. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, 1997.
2. Ahmed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şu’ayb el-Arnâvud vd. 45 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Âmidî, Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İllmiyye, 1985.
4. Begavî, Hüseyin b. Mesud. Meʿâlimü’t-tenzîl. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
5. Bilgegil, M. Kaya. Türkçe Dilbilgisi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınları, 2009.
6. Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed b. Züheyr b. Nâsır. Dâru Tavku’n-Necât, 2001.
7. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. Ahkâmü’l-Kurʾân. thk. Abdüsselam Şahin. 3 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İllmiyye, 2007.
8. Cürcanî, Seyyid Şerîf. et-Târifât. thk. İbrahim el-Ebyârî. Beyrut: Dâru’l-Kitabil-Arabî, 1985.

9. Dârimî, Ebû Muhammed ʿAbdullah b. ʿAbdurrahmân ed-. Sunen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muġnî, 2000.
10. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddin. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, ts.
11. Ebu Zehra, Muhammed. Usûlü’l-Fıkh. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabî, 1377.
12. Emir Padişah, Muhammed b. Emin. Teysiru’t-Tahrîr. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l- İlmiyye, ts.
13. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. thk. Riyad Zeki Kasım. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2001.
14. Fâdıl Sâlih es- Sâmarrâî. Meânî’n-Nahv. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2. Basım, 2022.
15. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. Beyrut: Dâru İhyâi Türâsi’l-Arabî, 2. Basım, 2005.
16. Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Ya‘kūb. el-Ḳāmûsü’l-muhîṭ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1987.
17. Gazzâlî, Huccetuʾl-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Mustasfâ fî ʿilmiʾl-usûl. thk. Muhammed ʿAbdusselâm ʿAbduşşâfî. Beyrut: Dâruʾl-Kütübiʾl-ʿİlmiyye, 1993.
18. Gencan, Tahir Nejat. Dilbilgisi. Ankara: Ayraç Yayınları, 2001.
19. Hamûdî, Akîd Hâlid - İbn Halîfe, İmâd. ed-Dilâle ve’l-Ma’nâ. Dımaşk: Dâru Asma, 2014.
20. Hâzin, Ali b. Muhammed. Lübâbü’t-teʾvîl fî meʿâni’t-tenzîl. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İllmiyye, 1995.
21. İbn Cüzey, Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Ahmed. el-Ḳavânînü’l-fıḳhiyye fî telhîsi mezhebi’l-Mâlikiyye ve’t-tenbîh ʿalâ mezhebi’ş-Şâfiʿiyye ve’l-Hanefiyye ve’l-Hanbeliyye. thk. Mâcid Hamevi. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2013.
22. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Mekâyisu’l-luğa. Beyrut: Dâru İhyâ Türâsü’l-Arabî, 2008.
23. İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. Zâdü’l-meʿâd fî hedyi hayri’l-ʿibâd. thk. Mahmud Ecmel el-İslâhî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
24. İbn Kesîr, İsmail b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Muhammed vd. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 2008.
25. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Dâru İhyâ Kütbü’l-Arabî, ts.
26. İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmed el-Hafîd. Bidâyetü’l-müctehid. thk. Mâcid el-Hamevî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1995.
27. İbnü’l-Arabî, Muhammed b. Abdullah. Ahkâmü’l-Kurʾân. thk. Muhammed Hafnevî. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Hadis, 2011.
28. İbnü’l-Hümâm, Muhammed b. Abdilvâhid. Şerhu Fethi’l-kadîr. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Halebî, 1970.
29. İzmîrî, Mevlânâ Mehmed. Hâşiye ʿalâ Mirʾâti’l-usûl. 2 Cilt. İstanbul: Matbaâi Âmire, 1309.
30. Kannevcî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Sıddîk Bahâdır Hân b. Hasen b. Alî. Neylü’l-merâm min tefsîri âyâti’l-ahkâm. thk. Muhammed b. Riyâd Ahmed. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2007.
31. Karaman, Hayrettin. Mukayeseli İslam Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
32. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. 10 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
33. Mahallavî, Muhammed Abdurrahman. Teshîlu’l-Vusûl ilâ İlmi’l-Usûl. Kahire: Mustafa Baba el-Halebî ve evladuh, ts.
34. Mâlik b. Enes. el-Muvatta’. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâ Türâsü’l-Arabî, 1985.
35. Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. thk. Ali Abdülhamid vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Hayr, 1998.
36. Meydânî, Abdurrahman Hasan Habenneke. Devâbidu’l-ma’rife ve usûlü’l-istidlâl ve’l-münâzara. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 4. Basım, 1993.
37. Mukātil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen Mukātil b. Süleymân b. Beşîr el-Ezdî el-Belhî. Tefsîru Muḳātil b. Süleymân. thk. Ahmed Ferîd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
38. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed F. Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâ Türâsü’l-Arabî, 1955.
39. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. İʿrâbü’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Mahmûd Tâmir vd. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2007.
40. Nesâî, Ahmed b. Şu’ayb en-. es-Sünen. thk. Abdulfettah Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1986.
41. Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr fî Şerhi Menâri’l-envâr. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
42. Ramazan el-Bûtî, Muhammed Saîd. Usûlü’l-fıkh mebâhisü’l-kitâb ve’s-sünne. Dımaşk: Matbaatü Câmiati Dımaşk, 1987.
43. Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer er-. el-Mahsûl fi ilmi Usûli’l-Fıkıh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
44. Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer er-. Mefâtîhu’l-gayb. 33 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İllmiyye, 2004.
45. Serahsî, Muhammed b. Ebî Sehl. Usûlu’s-Serahsî. thk. Ebû’l-Vefâ el-Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1973.
46. Sübkî, Abdülvehhab b. Ali. el-İbhâc fî şerhi’l-Minhâc. 3 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
47. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-. Cemʿu’l-cevâmiʿ fî Usûlü fıkh. thk. Abdülmünim Halil İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
48. Şafii, Muhammed b. İdris. Ahkâmu’l-Kur’an. thk. Abdulğanî Abdulhalik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2006.
49. Şâfiî, Muhammed b. İdris. Ahkâmül’-Kurân. thk. Abdülgani Abdülhalık. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
50. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut: el-Mektebetu’l-İlmiyye, ts.
51. Şâşî, Nizâmuddîn. Usûluʾş-Şâşî. thk. Abdullah Muhammed el-Halili. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 207M.S.
52. Şevkânî, Muhammed b. Ali. İrşâdu’l- Fuhûl ilâ Tahkiki’l- Hakk min İlmi’l- Usûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
53. Şevkânî, Muhammed b. Ali. Neylü’l-evtâr şerhu’l-Münteka. thk. İsam. es-Sabbabatî. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Hadis, 2005.
54. Şîrâzî, İbrahim b. Ali. el-Lümaʿ. thk. Mustafa Ebû Yakub. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
55. Taftâzânî, Saʿdeddîn Mesʿûd b. ʿÖmer. Şerhu’t-telvîh ale’t-Tavdīh. 2 Cilt. Beyrut: Dârul-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
56. Tilimsânî, Ebû Abdillâh eş-Şerîf Muhammed b. Ahmed et-. Miftâhu’l-vüsûl ilâ binâʾi’l-fürûʿ ʿale’l-usûl. thk. Mustafa Şeyh Mustafa. Bayrut: Müessesetü’r-Risâle, 2008.
57. Tirmizî, Muhammed b. İsa. el-Câmiu’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dâru Garbi’l-İslâmî, 1998.
58. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed. Esbâbü’n-nüzûl. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
59. Zekeriyyâ El-Ensâri, Zekeriyyâ b. Muhammed. Gayetül-Vusul ila şerhi Lübbil-usul. Mısır: Matbaatu İsa el-Halebî, ts.
60. Zeydan, Abdulkerim. el-Vecîz fî Usûli’l- Fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2014.
61. Züheyr, Muhammed Ebü’n-Nûr. Usûlü’l-fıkh. 4 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1995.