Metin ve Muhtevadan Hareketle Hadislerin Başlıklandırılması: Yeni Bir Metod Önerisi

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 291 - 313, 13.01.2026

Arif Gezer

https://doi.org/10.69576/ihya.1751595

Öz

Hadis literatüründe hadislerin büyük çoğunluğu, musannef eserlerde fıkıh, kelam, siyer ve tarih gibi farklı disiplinlerin konu tasniflerine göre belirlenmiş bâb başlıkları altında ele alınmaktadır. Bu durum, hadislerin kullanımını ve anlaşılmasını kolaylaştırmakla birlikte, başlıklandırmanın çoğu zaman hadisin kendi iç muhtevasından ziyade dış disiplinlerin kavramsal çerçevesine dayalı olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, söz konusu gelenekten farklı olarak, başlık tespiti konusunda, hadislerin bizzat kendi metin ve muhtevalarının esas alınması gerektiği düşüncesinden hareketle şekillenmiştir. Böylece çalışma, hadislerin kendi iç dinamiklerinden türeyen özgün başlıklarla ifade edilip edilemeyeceğini sorgulayan yeni bir bakış açısı teklif etmektedir. Literatürde bu konuya doğrudan odaklanan müstakil bir çalışmaya rastlanmamış olması da araştırmanın özgün değerini artırmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Hz. Peygamber’e (s.a.s.) ait bazı hadislerin, metin ve anlam bütünlüklerine dayanarak kendilerine özgü başlıklarla ifade edilebileceğini ortaya koymaktır. Özellikle belirli bir temayı işleyen, nispeten uzun ve yoğun içerikli rivayetlerin, onları doğrudan hatırlatan kısa bir cümle veya özlü bir ibare şeklinde başlıklandırılabileceği düşüncesi esas alınmıştır. Rivayetlere içerik merkezli başlıklar verilmesinin, hadislerin hatırlanmasını ve kullanımını kolaylaştıracağı, metne dair ön çerçeve sağlayacağı ve anlaşılmasına pratik katkı sunacağı düşünülmektedir. Araştırmada, örnekleme yöntemiyle seçilen hadisler metin ve muhteva bakımından incelenmiş; her bir rivayetin ana fikri tespit edildikten sonra bu fikri en kısa ve en çarpıcı şekilde karşılayan ifadeler başlık olarak önerilmiştir. Bu süreçte söz konusu hadislerin klasik kaynaklarda hangi bâb başlıkları altında yer aldığı ve çağdaş hadisçilerin nasıl bir başlıklandırma tercih ettiği de dikkate alınarak karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Böylelikle önerilen başlıkların, klasik terâcim sistemine kıyasla ne tür yenilikler sunduğu ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, özellikle sosyal ve tarihî içerikli hadislerin önemli bir kısmının, onları doğrudan çağrıştıran özgün başlıklarla ifade edilebileceğini göstermektedir. “Akşama Mü’min, Sabaha Kâfir” veya “İyi Arkadaş ile Kötü Arkadaşın Misali” gibi başlık örnekleri, bu yöntemin uygulanabilirliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, hadislerin kendi metin ve muhtevalarından hareketle başlıklandırılmasının, hem öğrenme ve öğretme süreçlerine katkı sağlayacağı hem de hadis ilminin kavramsal çeşitliliğine yeni bir boyut ekleyebileceği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Başlıklandırma , Metin , Muhteva , Tasnif

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

Titling Hadiths on the Basis of Text and Content: A Proposal for a New Method

Öz

In hadith literature, the vast majority of hadiths are discussed under chapter headings, determined in authored works according to the subject classifications of various disciplines such as fiqh, theology, biography, and history. While this facilitates the use and understanding of hadiths, it also demonstrates that their classification is often based on the conceptual framework of external disciplines rather than the internal content of the hadiths theirself. This study, unlike this tradition, is informed by the idea that hadiths should be based on their own texts and contents in determining the titles. Thus, the study proposes a new perspective that questions whether hadiths can be expressed with unique headings derived from their own internal dynamics. The lack of a dedicated study in the literature directly focusing on this topic further enhances the originality of this research. In this context, the primary purpose of this study is to demonstrate that some hadiths of the Prophet Muhammad (peace be upon him) can be expressed with unique titles based on their textual and semantic integrity. The premise is that relatively long and densely-contained narrations, particularly those dealing with a specific theme, can be titled with a short sentence or concise phrase that directly evokes them. It is believed that assigning content-centered titles to narrations will facilitate recall and use of the hadiths, provide a preliminary framework for the text, and contribute to practical understanding. In this study, the hadiths selected through a sampling method were examined in terms of their text and content. After identifying the main idea of each narration, the expressions that conveyed this idea most concisely and strikingly were proposed as titles. A comparative analysis was conducted during this process, taking into account the chapter headings under which the hadiths in question appeared in classical sources and the headings preferred by contemporary hadith scholars. Thus, it has been revealed what kind of innovations the proposed titles offer compared to the classical title system. The findings demonstrate that a significant portion of hadiths, particularly those with social and historical content, can be expressed with unique titles that directly evoke them. Example titles such as “Believer in the Evening, Unbeliever in the Morning” or “The Example of a Good Friend and a Bad Friend” demonstrate the applicability of this method. Consequently, it has been determined that categorizing hadiths based on their texts and contents can both contribute to the learning and teaching processes and add a new dimension to the conceptual diversity of hadith scholarship.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Titling , Text , Content , Classification

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Kaynakça

• Açıkel, Yusuf. “Hz. Peygamber’in Sünneti/Hadisleri ve Bazı Yöneticilerin Örnek Uygulamaları Özelinde Adâletin Te’sisine Yönelik Temel Yaklaşımlar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/66, (2019), 1247-1266.
• Açıkel, Yusuf. Hadislerle İslam’da Ehl-i Beyt. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 3. Baskı, 2023.
• Aslan, Recep. “Hadislerde Temsili Anlatım”. İslami İlimler Dergisi 8/1 (Bahar 2013), 249-270.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Cami’u’s-Sahîh. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Cürcâni, es-Seyyid Şerif. et-Ta’rifât. nşr. İbrahim el-Ebyâri. Beyrut: 1992.
• Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı. İstanbul: İ.F.A.V. Yayınları, 1989.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman b. el-Fadl b. Behram b. Abdissamed ed-. es-Sünen. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Dölek, Adem. Hadislerde Teşbih ve Temsiller. İzmir: Yeni Akademi Yayınları, 2006.
• Ebû Davûd, Süleyman b. el-Eş’as el-Ezdî es-Sicistanî. es-Sünen. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Gezer, Arif. Sünnete Göre İslam Ailesinin Kuruluşunda MEHİR Tarihteki ve Günümüzdeki Uygulamalar. İstanbul: Gonca Yayınevi, 2010.
• İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid. es-Sünen. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• İbn Manzur, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfi’î. Lisanu’l-Arab. Beyrut: Daru İhayaiT-Turasi’l-Arabiyye, t.y.
• İmam Mâlik, Ebû Abdillah Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvatta. nşr. Muhammed Fuad Abdulbaki. 2 Cilt. İstanbul:, Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Kandemir, Mehmet Yaşar. “Mesel”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. 29/297-299, Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Karacabey, Salih. “Hadiste İhtisar Ve Muhtasar Rivayetten Kaynaklanan Problemler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2002), 53-70
• Kızıklı, Zafer. “Edebî Bir Sanat Olarak Arap Belâgatinde Teşbih”. Dini Araştırmalar 9/ 27 (Ocak-Nisan 2007), 223-246.
• Koçer, Havva. “Hadislerin İsimlendirilmesi ve İsimli Hadisler”. Genç Mütefekkirler Dergisi, 5/2 (Haziran 2024), 326-353. https://doi.org/10.5281/zenodo.11470579
• Koçyiğit, Talat. Hadis Istılahları. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1985.
• Müslim, Ebû’l-Huseyin Muslim b. el-Haccâc. el-Cami’s-Sahîh. nşr. Muhammed Fuad Abdulbaki. 3 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali b. Sinan b. Bahr en-. es-Sünen. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Sâbûnî, Muhammed Ali es-. 40 Hadis Şerhi, çev. Hanifi Akın ve Mustafa Öztekin. İstanbul: Karınca Polen, 2015.
• Sâbûnî, Muhammed Ali es-. Min Künûzi’s-Sünne. Beyrut: Mektebetu’l-Asriyye, 2014.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa es-Sülemî et-. es-Sünen. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Daru Sahnûn, 1413/1992.
• Uysal, Muhittin. “Hadis Meselleri (Mahiyet, Literatür, Örnekler)”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi/Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (Bahar 2007), 73-105.