Kur’an'da Neshin Varlığı Meselesine Farklı Bir Yaklaşım

Öz

Önceki bir âyetin hükmünün, daha sonra nazil olan bir âyetle kaldırılması anlamına gelen nesh meselesi, hem Kur’an ilimleri hem de fıkıh usulü açısından önemli ve tartışmalı konular arasında yer almaktadır. Tartışmaların karmaşık bir görünüm kazanmasının başlıca sebeplerinden biri, Kur’an’da “nesh” kelimesinin ve türevlerinin geçtiği âyetlerin farklı şekillerde yorumlanmasıdır. Bir diğer önemli sebep ise, vahiy sürecine bizzat tanıklık eden sahâbîlerin kullandığı “nesh” kavramının, zamanla anlam genişlemesine uğrayarak ilk bağlamından uzaklaştırılmış olmasıdır. Bu nedenle, nesh meselesinin sağlıklı bir biçimde anlaşılabilmesi için iki temel hususun dikkate alınması gerekmektedir: İlki, nesh kelimesinin geçtiği âyetlerin nüzul bağlamı ve tarihsel şartlar çerçevesinde değerlendirilmesi; ikincisi ise sahâbe rivâyetlerinde yer alan nesh kavramının mahiyetinin doğru biçimde tespit edilmesidir. Bu ikinci hususun açıklığa kavuşturulmasında, Kur’an’ın nüzulünden Hz. Peygamber’in vefatına kadar her yıl Ramazan ayında gerçekleşen karşılıklı arz (mukabele) geleneği belirleyici bir role sahiptir. Hz. Peygamber’in vefat ettiği yıl bu arz iki defa gerçekleşmiş ve sahâbîler bu son mukabeleye “el-‘arza el-âhîra” adını vermişlerdir. Sahih rivâyetlere göre, bu son arz esnasında bazı âyetler nesh edilmiş, sahâbîler de nesh edilen ve muhafaza edilen âyetlere bizzat şahitlik etmişlerdir. Hz. Peygamber’in vefatından sonra gerçekleştirilen Kur’an’ın cem ve istinsah faaliyetlerinde, bu son arzda nesh edildiği belirlenen âyetler mushafa dâhil edilmemiştir. Dolayısıyla sahâbîlerin nesh kavramıyla esasen bu süreci kastettikleri anlaşılmaktadır. Bununla birlikte sahâbîler, nesh terimini yalnızca nesh edilen âyetler için değil; mutlak hükmün takyidi, âm ifadenin tahsisi, mücmelin tafsili ve mübhem ifadelerin açıklanması gibi durumlar için de kullanmışlardır. Bu durum, kavramın sonraki dönemlerde daha geniş bir anlamda ele alınmasına zemin hazırlamıştır. İmam Şâfiî’ye kadar nesh meselesi sistematik biçimde ele alınmamış, sadece pratik yönüyle kullanılmıştır. Şâfiî ile birlikte teorik bir çerçeveye kavuşturulmuştur. Ancak sonraki dönemlerde içerisinde nesh kelimesinin geçtiği bazı âyetlerin bağlamlarından koparılarak değerlendirilmesi, nesh kavramının kapsamının aşırı biçimde genişlemesine yol açmıştır. Bu makale, sahih rivâyetler ışığında neshin sahâbîler nezdindeki anlamını ve Kur’an’ın nihai tertibine nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an
• Nesh
• Mutlakın Takyidi
• Âmmın Tahsisi
• Mücmelin Beyanı

A Different Approach to the Existance of Abrogation (Naskh) in the Qur’an

Abstract

The issue of naskh, defined as the abrogation of the ruling of an earlier verse by a later revealed verse, is among the significant and contested topics in both Qur’anic studies and the principles of Islamic jurisprudence. One of the main reasons for the complexity of the debate lies in the divergent interpretations of the Qur’anic verses in which the term naskh and its derivatives appear. Another important factor is that the concept of naskh as employed by the Companions—who personally witnessed the process of revelation—gradually underwent semantic expansion over time and became detached from its original context. Therefore, a sound understanding of naskh requires careful consideration of two fundamental issues: first, interpreting the verses in which the term naskh occurs in light of their context of revelation and historical circumstances; and second, accurately determining the nature and scope of the concept of naskh as reflected in the reports transmitted from the Companions. In clarifying the second issue, the tradition of the mutual presentation (ʿarḍ/muqābala) that took place annually during the month of Ramadan from the beginning of revelation until the Prophet’s death plays a decisive role. In the year of the Prophet’s passing, this presentation occurred twice, and the Companions referred to this final recitation as al-ʿarḍa al-ākhira (the final presentation). According to sound reports, during this final presentation some verses were abrogated, and the Companions personally witnessed which verses were abrogated and which were retained. Following the Prophet’s death, during the processes of compiling and copying the Qur’an, the verses determined to have been abrogated in this final presentation were not included in the muṣḥaf. Accordingly, it becomes clear that when the Companions spoke of naskh, they primarily referred to this specific process. Nevertheless, the Companions did not use the term naskh exclusively for verses whose rulings were abrogated. They also employed it to denote situations such as the restriction of an absolute ruling, the specification of a general expression, the clarification of a concise statement, the elucidation of ambiguous expressions, and the exclusion of certain cases from a general ruling. This usage paved the way for the concept to be understood in a broader sense in later periods. Until the time of Imām al-Shāfiʿī, the issue of naskh had not been addressed systematically; it was with al-Shāfiʿī that it was first articulated within a theoretical framework. In subsequent periods, however, evaluating verses without due regard to their context led to an excessive expansion of the scope of naskh. This article aims, on the basis of sound reports, to elucidate how naskh was understood by the Companions and how it was reflected in the final arrangement of the Qur’an.

Keywords

• Qur’an
• Naskh
• Restriction of the Absolute
• Specification of the General
• Clarification of the Concise

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ahmed b. Muhammed. Müsnedü’l-İmam Ahmed. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
2. Aliyyül-Kârî, Nûrüddîn Alî b. Muhammed el-Herevî. Mirkatü’l-mefâtîh Şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2002.
3. Atan, Ömer Faruk. “Tarihi Süreç İçerisinde Nesih Teriminin Gelişimi ve Kapsamı”. İhya Uluslararası İslâm Araştırmaları Dergisi, 1(2018). 4/90-113).
4. Ateş, Süleyman. Kur’ân’da Nesh Meselesi. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1996.
5. Bağdâdî, Hibetullah b. Selâme. en-Nâsih ve’l-mensûh. thk. Züheyr eş-Şâvîş-Muhammed Ken’ân. Beyrut:el-Mektebü’l-İslâmî, 1404.
6. Bugâ, Mustafa Dîb vd. el-Vâzıh fî ulûmi’l-Kur’an. Dimeşk: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1988.
7. Begavî, Huseyn b. Mes’ûd b. el-Ferrâ. Şerhü’s-sünne. thk. Şuayb el-Arnaût-Muhammed Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1983.
8. Birışık, Abdülhamit. “Nesih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2006 (32/584-586).

9. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsîr Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 1983.
10. Cessâs, Ahmed b. Muhammed er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’an. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
11. Çetin, Abdurrahman. “Nesh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
12. Çetintaş, Recep. “Fıkıh Usûlündeki Nesh Teorisine Göre Kur’an’da Geçen Haber İfadelerinin Neshi”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 2(Aralık 2020). (6/731-764).
13. Dânî, Osmân b. Saîd. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb’a. thk. Halef Hamûd Sâlim eş-Şağdelî. Arabistan: Dâru’l-Endülüs, 2015.
14. Dihlevî, Ahmed b. Abdurrahîm Şah Veliyyullah. el-Fevzü’l-kebîr fî usûli’t-tefsîr. trc. Selmân el-Huseynî en-Nedvî. Kahire: Dâru’s-Sahve, 1986.
15. Doğrul, Ömer Rıza. Kur’an-ı Kerimin Tercüme ve Tefsiri Tanrı Buyruğu. İstanbul: Ahmet Halit Yaşaroğlu Kitapçılık, 1955.
16. Ebû Zehra, Muhammed. eş-Şâfiî hayâtuhû ve asruhû- ârâuhû ve fıkhuhû. Dârü'l-Fikri'l-Arabî, 1948.
17. Ekşi, Ahmet. "Cessâs ve Serahsî'de Mütekellimîn Metoduna Dair İzler Bağlamında Neshin Aklî Delilleri (Nesih-Bedâ Ayrımı)". İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi, 33(2019).
18. Ensârî, Abdurrahman. “Kabul ve Ret Açısından Tilâveti Mensûh Âyetlere Dair Bir Değerlendirme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (Haziran2024).
19. Gürkan, Menderes. “İmam Şâfiî Öncesi Nesih Kavramı ve imam Şâfiî’nin Deliller Arası Nesih Anlayışı”. Uluslararası İmam Şâfiî Sempozyumu. Edit. Mehmet Bilen. İstanbul: Kent Işıkları, 2012.
20. Hâkim, Muhammed b. Abdullah en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafâ Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
21. Hamevî, Hibetullah b. Abdurrahîm İbnü’l-Bârizî. Nâsihu’l-Kur’ani’l-azîz ve mensûhuh. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1998.
22. Herevî, Kâsım b. Selâm b. Abdullah. en-Nâsih ve’l-mensûh fî’l-Kur’âni’l-azîz vemâ fîhi mine’l-ferâiz ve’s-sünen. thk. Muhammed b. Salih el-Müdeyfir. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1997.
23. İbn Âşir, Abdülvâhid b. Ahmed el-Endelüsî. Tenbîhü’l-Hallân bi tekmîli Mevridi’z-Zem’ân. Delîlü’l-hayrân alâ Mevridi’z-Zem’ân adlı eser içesindedir. Beyrut: Dâru’l-Hadîs, 2005.
24. İbn Hacer, Ahmed b. Ali İbn Hacer el-Askalânî. Fethü’l-Bârî bi Şerhi Sahihi’l-Buhârî. thk. M. Fuâd Abdülbâkî. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1390.
25. İbn Hazm, Ali b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî. en-Nâsih ve’l-mensûh fî’l-Kur’an’i’l-Kerîm. thk. Abdülgaffâr Süleyman el-Bündârî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
26. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’ani’l-azîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
27. İbn Manzûr, Cemalüddîn b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Dâru Sâdır, 1994.
28. İbn Tantâvî, Arafe. eş-Şüf’a beyne’l-cem’il-Osmânî ve’l’ahrufi’s-seb’a. Kahire: Merkezü’t-te’sîl Ulûmi’t-tenzîl, 1443.
29. İbnü’l-Arabî, Muhammed b. Abdullah. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
30. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fî’l-kırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ’. B. y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
31. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Müncidü’l-mukrıîn ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
32. İbnü’l- Cevzî, Cemâlüddîn Abdurrahman b. Ali. Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422.
33. İbnü’l- Cevzî, Cemâlüddîn Abdurrahman b. Ali. Nevâsihu’l-Kurân=Nâsihu’l-Kur’ân ve mensûhuh. thk. Ebû Abdullah el-Âmilî es-Selefî ed-Dânî b. Münîr Âl-i Zehvî. Beyrut: Şirketü Ebnâ-i Şerîf el-Ensârî, 2001.
34. İbnü’l-Hâcib, Cemâlüddîn. Muhtasaru Müntehe’s-sûl (su’âl) ve’l-emel fî ‘ilmeyi’l-usûl ve’l-cedel. thk. Nezîr Hammâd. Beyrut: Dâru İbn Hazım, 2006.
35. Îcî, Adudüddîn. Muhtasaru’l-müntehe’l-usûlî li İbni’l-Hâcib el-Mâlikî. (Sa’düddîn et-Taftazânî’nin Hâşiyesi içerisindedir). thk. Muhammed Hasen İsmâil eş-Şâfiî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
36. İltaş, Davut. “Kur’ân Araştırmalarında Önemli Bir Kırılma: Nesih Meselesi”. Modernleşme, Protestanlaşma ve Selefîleşme -İslam Düşüncesinde Nassın Araçsallaştırılması-. ed. Mürteza Bedir vd. İstanbul: İSAR Yayınları, 2019.
37. İsfahânî, Şemsüddin b. Abdurrahman. Beyânü’l-Muhtasar şerhu Muhtasarı İbni’l-Hâcib. thk. Muhammed Muzaffer Bekâ. es-Suûdiyye: Dâru’l-Medenî, 1986.
38. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
39. Koca, Ferhat. “Nesih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. (32/582-584.)
40. Kurtubî, Ziyâüddîn Ahmed b. Ömer. el-Müfhim Şerhu Sahîhi Müslim =el-Müfhim limâ eşkele min Telhîsi kitâbi Müslim. thk. Muhyiddin Dîb Mastû, Ahmed Muhammed es-Seyyid, Yûsuf Ali Büdeyvî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1996.
41. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’an. thk. Ahmed el-Berdûnî ve İbrâhîm Itfîş. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
42. Leknevî, Abdülalî Muhammed b. Nizamüddîn. Fevâtihu’r-rahamût bi şerhi Müsellemi’s-sübût: nşr. Abdullah Mahmud Ömer. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
43. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. en-Nâsih ve’l-mensûh. thk. Muhammed Abdüsselam Muhammed. Kuveyt: Mektebetü’l-Felâh, 1408.
44. Nesâî, Ahmed b. Şuayb en-Nesâ. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Hasen Abdülmün’im Şelebî. Beyrut: Müessestü’r-Risâle, 2001.
45. Öz, Ahmet. Kur’an’ı Anlamada Bağlam. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2016.
46. Öz, Ahmet. “Kur’an’ın Dahili Bağlamlarını Gösteren Kavramlar”. Tefsir Usûlü. edit: A. Riza Gül-Ali Karataş. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2019.
47. Saîd b. Mansûr İbn Şu‘be. Sünenü Saîd b. Mansûr. thk. Sa’d b. Abdillah b. Abdilazîz Âl-i Humeyd. B.y.: Dâru’s-Samî’î, 1997.
48. Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’an. İstanbul, ts.
49. San’ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk. Habîbü’r-rahmân el-A’zamî. Hindistan: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403.
50. Sedûsî, Katâde b. Diâme b. Katâde. en-Nâsih ve’l-mensûh. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1998.
51. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Sehl. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Afgânî. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
52. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed b. Ali. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
53. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. el-Üm. thk. Rıf’at Fevzî Abdülmuttalib. Mensûra: Dâru’l-Vefâ, 2001.
54. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1939.
55. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ. el-Muvâfakât İslâmî İlimler Metodolojisi. çev. Mehmet Erdoğan. İstanbul: İz Yayıncılık, 1993.
56. Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed. Fethu’l-kadîr el-câmiu beyne fenneyi’r-rivâyeti ve’d-dirâyeti min ilmi’t-tefsîr. B. y.: Âlemü’l-Kütüb, ts.
57. Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed. İrşâdü’l-fühûl ilâ tahkîki ilmi’l-usûl. nşr. Ebû Musʻab Muhammed Saʻîd el-Bedrî. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1992.
58. Şimşek, M. Said. Kur’an’da İki Mesele. Konya: Selam Yayınevi, 1987.
59. Şimşek, M. Said. “Kur’an’da Nesh Meselesi”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1986).
60. Şinkîtî, Muhammed b. Muhammed el-Muhtâr. el- Müzekkire fî usûli’l-fıkh. el-Medînetü’l-Münevvere: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hükm, 2001.
61. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed İbn Cerîr. Câmiu’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’an. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
62. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed İbn Cerîr. Tehzîbü’l-âsâr ve tafsîlü’s-sâbit an Resûlillah’i mine’l-ahbâr. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kâhire: Matbaatü’l-Medîne, ts.
63. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. nşr. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
64. Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Abdullah. el-Bürhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ebü’l-Fazl ed-Dimyâtî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
65. Zühaylî, Mustafa Vehbe. el-Vecîz fî usûli’l-fıkhi’l-İslâmî. Dımeşk: Dâru’l-Hayr, 2006.