Hafiflik İlleti ve Arapçayı Yabancı Dil Olarak Öğrenenler İçin Nahiv ve Sarf Konularının Sıralanmasına Etkisi

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 515 - 541, 13.01.2026

Malek Darwich , Muhammet Çelik

https://doi.org/10.69576/ihya.1782569

Öz

Modern çalışmaların dil geleneğiyle ilişkilendirilmesi, müfredatın daha gerçekçi ve süreklilik arz eden bir yapıya kavuşmasını sağlar, çağdaş öğrencilerin ihtiyaçlarının karşılanmasına imkân verir ve dil kazanımı ile dil yapısının anlaşılmasında doğal bir kademelendirme sağlar. Çalışmada, nahiv ve sarf mirasının işlevselliğini ve etkinliğini yansıtma bakımından, eski Arap dilbilimcilerin eserlerinde yer alan bilgilerin yalnızca teorik gerekçeler olmadığı, aksine eğitim sürecinde uygulanabilir bir temel oluşturduğu gösterilmektedir. Gramer incelemelerini kapsayan dilbilim çalışmalarındaki illet ve gerekçelendirme yöntemlerinin tahlil edilmesi, dilin gerçekliğini daha iyi anlamamızı sağlamakta ve Arapçayı yabancı dil olarak öğreten müfredat tasarımcılarının basit kuralları öne almasını ve karmaşık kuralları sonraki merhalelere ertelemesini mümkün kılmaktadır. Dil öğretiminin temel ilkelerinden olan basitten karmaşığa, kolaydan zora doğru giden tedrici öğretim bu sayede sağlanmış olur, eğitim süreci akıcı ve sorunsuz ilerler. İllet konusu bu alanda büyük bir etkiye sahiptir ve bundan faydalanmak mümkündür. Ayrıca, bu illetlerden “hafiflik” illeti, klasik nahiv kitaplarında en çok tekrar edilen illetlerden biri olup, bazı dilbilimciler tarafından illetlerin esası olarak kabul edilmiştir. Anadili Arapça olmayanlara Arapça öğretme programlarında veya bu programlar için hazırlanmış öğretim setlerinde konu sıralamasına dair dikkate alınması gereken gerekçelerden biri de klasik nahiv ve nahiv usulü kitaplarında “hafiflik” (hiffet) veya “hafifleme” (tahfif) dedikleri bu illettir. Nitekim klasik nahivde de bu illetin işlevselliği üzerinden çoğu sarf veya nahiv konusu “hafif” ve “ağır” olarak sınıflandırılmış, hafif olan öne alınmış, ağır olan ise sonraya bırakılmıştır. Analitik inceleme ve tasnif yönteminin kullanıldığı araştırmada isimler, fiiller, mastarlar ve diğer kelime türleri hafiflik ve zorluk derecelerine göre karşılaştırılıp öğretimdeki yerleri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arapça öğretimi , Sarf , Nahiv , Hafiflik illeti , Gramer konularının tasnifi

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

The Principle of Lightness and Its Effect on the Sequencing of Grammar and Morphology Topics for Learners of Arabic as a Foreign Language

Öz

Relating modern studies to the linguistic tradition enables curricula to attain a more realistic and sustainable structure, facilitates meeting the needs of contemporary learners, and provides a natural gradation in both language acquisition and the understanding of linguistic structure. This study demonstrates that, with regard to reflecting the functionality and effectiveness of the grammatical (naḥw) and morphological (ṣarf) heritage, the information found in the works of early Arab linguists does not consist merely of theoretical justifications; rather, it constitutes an applicable foundation for the educational process. Analyzing the notions of ʿilla (causation) and methods of justification employed in linguistic studies that encompass grammatical analysis allows for a better understanding of linguistic reality and enables curriculum designers who teach Arabic as a foreign language to prioritize simple rules and defer more complex ones to later stages. In this way, the fundamental principle of language teaching—progressing gradually from simple to complex and from easy to difficult—is realized, ensuring a smooth and coherent instructional process. The concept of ʿilla plays a significant role in this field, and it is possible to benefit from it. Among these causes, the principle of “lightness” (khiffa) is one of the most frequently cited in classical grammar books and has been regarded by some linguists as the foundation of grammatical causation. One of the rationales that should be taken into account in determining the sequencing of topics in programs and teaching materials designed for teaching Arabic to non-native speakers is this very cause, referred to in classical grammar and methodological works as “lightness” (khiffa) or “lightening” (takhfīf). Indeed, in classical grammar many morphological and syntactic topics were classified as “light” or “heavy” on the basis of this principle, with lighter topics introduced earlier and heavier ones postponed. Using analytical examination and classification methods, the study compares nouns, verbs, verbal nouns, and other word classes according to degrees of lightness and difficulty, and seeks to determine their appropriate placement in instruction.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language Teaching , Morphology , Syntax , Principle of Lightness , Classification of Grammatical Topics

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Kaynakça

• Afîf, Ahmed. Zâhiratu’t-Tahfîf fi’n-Nahvi’l-Arabî. Kahire: Dâru’l-Mısriyye’l-Lübnâniyye, 1996.
• Aydin, Hasene. “‘Dilde En Az Çaba İlkesi’ Üzerine.” International Journal of Social and Economic Sciences 1/1 (2011), 1–6.
• Ceyş, Muhammed b. Yûsuf b. Ahmed Nâzırü. Şerhu’t-Teshîl (Temhîdü’l-Kavâʿid Bi-Şerhi Teshîli’l-Fevâid). Kahire: Dârü’s-Selâm, 1428.
• Cezerî, Mecdüddîn Ebû’s-Seʿâdât. el-Bedîʿ fî ʿİlmi’l-ʿArabiyye. Suudi Arabistan: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1420.
• Cürcânî, Ebûbekir Abdulkâhir b. Abdurrahman b. Muhammed. Delâilu’l-ı‘câz. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2000.
• İbnü'l-Enbârî, Ebu’l-Berekât. Lüma’u’l-Edille fî Usûli’n-Nahv (el-İğrâb fî Cedeli’l-i’râb). Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1971.
• Eşmûnî, Ali b. Muhammed el-. Şerhu’l-Eşmûnî ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Esterâbâdî, Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerhu Şâfiyyeti İbn’l-Hâcib. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
• Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbu’l- ‘Ayn. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2000.
• İbn Hâcib, Cemâlüddin Ebu Amr Osman. eş-Şâfiye fî ’ilmi’t-Tasrîfi ve’l-Hatt. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 2014.
• Hamlâvî, Ahmed el-. Şeze’l-ʿArf fî Fenni’s-Sarf. ed. Alâuddîn Atiyye. Beyrut: Mektebetü İbn Atiyye, 2007.
• Hasan, Abbâs. en-Nahvü’l-Vâfî. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1945.
• Hâşimî, Ahmed b. İbrahim b. Mustafa. Cevâhiru’l-Belâğa Fi’l-Me’ânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî’. Beyrut: el-Mektebetü’l-’Asriyye, 1980.
• Hassân, Tamâm. el-Lugatü’l-ʿArabiyye: Maʿnâhâ ve Mebnâhâ. Kahire: Dârü’s-Sekâfe, 1994.
• Hûlî, Muhammed Ali. Esâlîbu Tedrîsi’l-Lugati’l-Arabiyye. Suudi Arabistan: Matabiü’l-Ferezdaki’t-Ticariyye, 1982.
• İbn Akîl, Behâüddîn. el-Musâʿid ʿalâ Teshîli’l-Fevâid. Cidde: Dârü’l-Medenî, 1405.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâis. Kahire: Mektebetu’l-’Ilmiyye, 1952.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. Sirru Sınâ’ti’l-i‘râb. Dımaşk: Dâru’l-Kelam, 1985.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâleddîn Abdullah b. Yûsuf. el-İʿrâb ʿan Kavâʿidi’l-İʿrâb. Riyad: İmâdetü Şuûni’l-Mektebât, 1981.
• İbn Hişâm, Ebu Muhammed Cemâlüddin Abdullah b. Yusuf. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. Beyrut: el-Mektebetü’l-’Asriyye, 2012.
• İbn Mâlik, Muhammed b. Abdullah. Şerhu Teshîli’l-Fevâid. Kahire: Hicr Matbaa, 1990.
• İsterâbâdî, Muhammed b. el-Hasan er-Raḍî. Şerhu Şâfiyyeti İbnü’l-Hâcib. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1975.
• Kevârî, Kâmile. el-Vasît fi’n-Nahv. Beyrut: Mektebetü İbn Hazm, 2006.
• Mehîrî, Abdulkâdir. Nazarât Fi’t-Turâsi’l-Lügaviyyi’l-Arabî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
• Müberred, Ebû’l-Hasan Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. Kahire: Lecnetü İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, 1994.
• Sîbeveyh, Ebû Osmân Ebü’l-Hüseyn. el-Kitâb. Beyrut: Mektebetü Zeynü’l-Hukūkıyye ve’l-Edebiyye, 2015.
• Sîrâfî, Ebû Saʿîd. Şerhu Kitâbi Sîbeveyh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
• Süyûtî, Ebü’l-Fadl Celâleddin. el-Eşbâh ve’n-Nezâʾir fi’n-Nahv. Kahire: Darü’l-Hadis, 2014.
• Suyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddin. el-İktirâh fî Usûli’n-Nahv. Dımaşk: Dâru’l-Beyrutî, 2006.
• Ukkâşe, Ömer Yusuf. en-Nahvu’l-Gâib. Beyrut: el-Müessesetü’l- ‘Arabiyye li’d-dirâsât ve’n-neşr, 2003.
• Zeccâcî, Ebû’l-Kâsım Abdurrahman b. İsmail. el-İdâh fî ’ileli’n-Nahv ve el-Cumel fi’n-Nahv. Beyrut: Dâru’n-nefâis, 1979.