İslam Hukuku Alanında Kadı Sicili Çalışmalarında Yeni Yaklaşımlar ve Bulgular: Metodolojik Bir Analiz ve Öneri

Öz

Bu çalışma, İslam hukuku alanında kadı sicillerine dayalı araştırmaların muhteva ve yöntem bakımından değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Klasik fıkıh literatürü, normatif hükümleri ayrıntılı biçimde ele almakla birlikte bu hükümlerin tarihsel süreçte ve toplumsal hayatta nasıl uygulandığına dair sınırlı veri sunmaktadır. Bu eksikliği giderebilecek en önemli birincil kaynaklar ise İslam toplumlarının hukukî pratiğini doğrudan yansıtan kadı sicilleridir. Özellikle Osmanlı kadı sicilleri, mahkemede görülen davalarla birlikte noterlik işlemlerine benzer şekilde mahkeme dışı gerçekleşen ve hukuken kayıt altına alınan her türlü hukukî işlemi de içermesi sebebiyle, fıkhın pratik hayattaki yansımalarını ortaya koyan özgün belgelerdir. Makale, İslam hukuku bilim dallarında gerçekleştirilen kadı sicili çalışmalarını muhteva ve yöntem açısından inceleyerek bu alanda ortak ve sistematik bir araştırma yönteminin henüz oluşmadığını tespit etmektedir. Mevcut çalışmaların önemli bir kısmının tarih, arşivcilik ve edebiyat disiplinlerinde yürütüldüğü; kataloglama, transkripsiyon ve metin neşriyle sınırlı kaldığı görülmektedir. Oysa sicil kayıtları doğrudan hukukî nitelik taşıdığından, bu belgelerin fıkıh ve hukuk perspektifiyle analiz edilmesi büyük önem arz etmektedir. Bu bağlamda çalışma, kadı sicillerinin yalnızca tarihî kaynaklar olarak değil, aynı zamanda hukukî ve metodolojik açıdan nasıl değerlendirilmesi gerektiğini tartışmaktadır. Çalışmada, İslam hukuku alanında yapılan sicil çalışmalarının genel bir tasnifi yapılmış, sicil merkezli ve konu merkezli çalışmaların güçlü ve zayıf yönleri ele alınmıştır. Ayrıca nitelikli sicil çalışmalarının gerçekleştirilebilmesi için araştırmacıların tarih, dil ve fıkıh alanlarında yeterli donanıma sahip olmalarının gerekliliği vurgulanmıştır. Çalışma sonucunda, İslam hukuku disiplininin ruhuna uygun, daha sistematik ve derinlikli tezlerin üretilebilmesi için izlenmesi gereken yöntemlere dair somut öneriler sunulmuştur. Böylece kadı sicillerinin, İslam hukukunun teorik çerçevesi ile tarihsel uygulamaları arasında güçlü bir köprü kurma potansiyeline sahip olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Osmanlı
• Kadı Sicilleri
• Araştırma Yöntemi
• Fıkhî Analiz

New Approaches and Findings in the Study of Qadi Registers in Islamic Law: A Methodological Analysis and Recommendation

Abstract

This study aims to evaluate research based on qadi court records in the field of Islamic law in terms of both content and methodology. While classical fiqh literature examines normative rulings in detail, it provides limited data on how these rulings were applied in historical and social contexts. The most significant primary sources capable of addressing this gap are qadi court records, which directly reflect the legal practices of Islamic societies. Ottoman qadi court records, in particular, constitute unique documents that reveal the practical implementation of fiqh by encompassing not only court cases but also various legal transactions comparable to modern notarial procedures. The article examines studies conducted within the discipline of Islamic law that rely on qadi court records and identifies the absence of a commonly accepted and systematic research methodology in this field. It is observed that a substantial portion of existing studies has been carried out within the disciplines of history, archival studies, and literature, and that these works are largely limited to cataloguing, transcription, and text publication. However, since the records themselves are of a directly legal nature, their analysis from a fiqh-oriented and legal perspective is of critical importance. In this respect, the study discusses how qadi court records should be approached not merely as historical documents but also as sources requiring legal and methodological evaluation. The research provides a general classification of qadi court record studies conducted in the field of Islamic law, distinguishing between record-centered and topic-centered approaches, and examines the strengths and limitations of each. Furthermore, it emphasizes that producing qualified and meaningful research requires scholars to possess adequate competence in history, language, and fiqh. As a result, the article offers concrete methodological recommendations aimed at fostering more systematic, in-depth, and discipline-appropriate academic studies in Islamic law. It concludes that qadi court records possess significant potential to serve as a bridge between the theoretical framework of Islamic law and its historical practice, thereby contributing to a more comprehensive understanding of Islamic legal tradition.

Keywords

• Islamic Law
• Ottoman Empire
• Qadi Court Records
• Research Methodology
• Jurisprudential Analysis

Kaynakça

1. A-03 (Safer 883 - Muharrem 886 / Mayıs 1478 - Mart 1481) Numaralı Bursa Kadı Sicili
2. Akman, Mehmet. “İstanbul Kadı Sicillerindeki Arapça Kayıt Örnekleri”. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8 (2009), 7-22.
3. Atçıl, Berat vd. Tenkitli Neşir Kılavuzu (Osmanlı Türkçesi Metinleri İçin). İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
4. Aydın, Bilgin - Tak, Ekrem. Üsküdar Mahkemesi 1 Numaralı Sicil (H.919-927/M. 1513-1521). İstanbul: İSAM Yayınları, 2008.
5. Aydın, M. Âkif. Osmanlı Hukuku Devlet-i Aliyye’nin Temeli. İstanbul: İSAM Yayınları, 2020.
6. Aydın, M. Âkif. Osmanlı Hukukuna Giriş: Klasik Dönem. İstanbul: İSAM Yayınları, 2023.
7. Bağmancı, Fatma. 216 Numaralı 1315-1317/1897-1899 Tarihli Urfa Şer‘iyye Sicilinin Hukuksal Analizi. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
8. Baltacı, Cahid. XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri. 2 Cilt. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları (İFAV), 2. Basım, ts.

9. Barcadurmuş, Şevket. Bursa Şer‘iyye Sicillerindeki Hicri 1117 - 1121 Tarih ve B 189/412 Nolu Defterin İslam Hukuku Açısından Tahlili. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1989.
10. Bursalı Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.
11. Cici, Recep. Osmanlı Dönemi İslam Hukuku Çalışmaları: Kuruluştan Fatih Devrinin Sonuna Kadar. Bursa: Arasta Yayınları, 2001.
12. Cici, Recep. “Osmanlı Hukuk Düşüncesini Etkileyen Başlıca Kaynaklar”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/8 (1999), 215-246.
13. Cici, Recep. “Osmanlı Klasik Dönemi Fıkıh Kitapları”. Türkiye Araştırmaları Literarür Dergisi 3/5 (2005), 215-248.
14. Faydalı, Nurullah. 18 Numaralı Kırşehir Şer‘iyye Sicili’nin (h.1325-1326, R.1323, M.1907-1908) Transkripsiyonu, İslâm Hukuku Açısından Tahlil ve Değerlendirmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
15. Furat, Ahmet Hamdi. 16. Asır Osmanlı Dünyasında Fıkıh. İstanbul: Yalın Yayıncılık, 2. Basım, 2013.
16. Güler, Ümit. 17. ve 18. Yüzyıl Kıbrıs Şer‘iyye Sicillerine Göre Müslüman-Zimmî İlişkileri ve İslâm Hukuku Açısından Tahlili. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
17. Habib, Habibullah. “Bursa Şer‘iyye Sicillerindeki Arapça Kayıt Örnekleri (1008-1009/1599-1600 Tarihli B-18 Numaralı Bursa Şer‘iyye Sicili Örneği)”. Van İlahiyat Dergisi 8/13 (Aralık 2020), 217-243.
18. Habib, Habibullah. h.1008-1009/m.1599-1600 Tarihli B-18 Numaralı Bursa Şer‘iyye Sicilinin Tasnifi ve Fıkıh İlmi Açısından Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
19. Habib, Habibullah. “Osmanlı Hukukunda Bürokratik Geleneğin Tesisi: Bursa Kadılığı ve Kadı Sicillerinin Oluşumu”. Kadim Dergisi 7 (2024), 157-175.
20. Habib, Habibullah. Osmanlı Hukukunda Finans Temin Yöntemleri: XV-XVI. Asır Bursa Şer‘iyye Sicilleri Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
21. Hanbali, Mohamad Bara. M. 1933-1934 Tarihli 56 Numaralı Dımaşk (Şam) Kasruladl Mahkeme Sicilinin Fıkıh Açısından Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
22. Hekimoğlu Beşer, Meryem. İslam Fıkhında Vekâlet Akdi ve İzmir 94 Numaralı Şer‘iye Sicil Defterindeki Vekâletname Örnekleri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
23. Hızlı, Mefail. Mahkeme Sicillerine Göre Osmanlı Klasik Dönemi Bursa Medreselerinde Eğitim-Öğretim. Bursa: Esra Fakülte Kitabevi, 1997.
24. Hızlı, Mefail. “Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2008), 25-46.
25. İnalcık, Halil. “Osmanlı İdare, Sosyal ve Ekonomik Tarihiyle İlgili Belgeler: Bursa Kadı Sicillerinden Seçmeler (I. Sicil: 1 Muharrem 889-29 Zilhicce 890, Bursa Arkeoloji Müzesi, Şer‘iyye Sicilleri, no. A-4/4)”. Belgeler: Türk Tarih Belgeleri Dergisi X/14 (1981 1980), 1-91.
26. Keleş, Ali. Osmanlı Devleti Yükselme Dönemi İslam Hukukçuları ve Eserleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
27. Ongan, Halit. Ankara’nın İki Numaralı Şer‘iyye Sicili. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2. Basım, 2014.
28. Özel, Ahmet. Hanefi Fıkıh Alimleri ve Diğer Mezheplerin Meşhurları. Ankara: TDV Yayınları, 3. Basım, 2013.
29. Özen, Şükrü. “Osmanlı Döneminde Fetva Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literarür Dergisi 3/5 (2005), 249-378.
30. Parlak, Tuğba. Yök Ulusal Tez Merkezinde Yayımlanmış “Şer‘iyye Sicilleri”nin Bibliyografik Denetimi Açısından Kavramsal Analizi ve Bibliyografyası. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
31. Pay, Salih. “Bursa Kadı Defterleri ve Önemi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2001), 87-95.
32. Pay, Salih. “Bursa’nın Hafızası: Bursa Şer‘î Mahkeme Sicilleri”. Bursa Kütüphaneleri 2 (2013), 193-210.
33. Sofuoğlu, Hadi. İslam Hukukunun Uygulanması Açısından Manisa Şer‘iye Sicilleri (1625-1650). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
34. Tak, Ekrem. XVI-XVII. Yüzyıl Üsküdar Şer‘iyye Sicilleri: Diplomatik Bilimi Bakımından Bir İnceleme. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
35. Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. eş-Şakâ’i̇ku’n-Nu‘mâni̇yye fî-Ulemâi̇’d-Devleti̇’l-Osmâni̇yye (Osmanlı Âlimleri). ed. Derya Örs. çev. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
36. Uyanıkoğlu, Fatma. 986-988/1578-1580 Tarihli Çirmen Şer‘iyye Sicilinin Hukuksal Analizi. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
37. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 5. Basım, 2022.
38. Yıldız, Kemal - Habib, Habibullah. “16. Yüzyıl Sonları Osmanlı Vakıflarının İktisadî İşlemlerine Dair Hukûkî Uygulamalar (1008 - 1009/1599 - 1600 Tarihli B-18 Numaralı Bursa Şer‘iyye Sicili Örneği)”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 3/2 (2019), 157-178.
39. Yılmaz, Ömer. H. 1313-1315 Tarihli C-147 Numaralı Bursa Şer‘iyye Sicilinin 49-97 Varakları Arasındaki Kayıtların Fıkıh Ilmi Açısından Tahlil ve Tasnifi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.