Hicrî İlk Beş Asırda Beytülmakdis’in Hadis Rivayet Tarihindeki Yeri: Temel Hadis Kaynakları Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Yahudilik ve Hıristiyanlık’a müntesip kimselerin kutsal kabul ettiği Beytülmakdis/Kudüs, Kur’ân ve hadislerde açıkça vurgulandığı üzere İslâm dini için de ayrı bir öneme sahiptir. Hz. Ömer zamanında barış yoluyla fethedilen Beytülmakdis, yaşadığımız asır ile Haçlı saldırıları dönemleri hariç mukaddes beldeye büyük bir ihtimam gösteren İslâm devletlerinin hâkimiyeti altında kalmıştır. İçinde Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-sahra’nın bulunduğu Beytülmakdis, sahâbe ile tâbiîn döneminden itibaren birçok kimsenin geldiği, hatta hadis kitabı sahibi birçok musannifin uğradığı bir yerdir. Aynı zamanda İslâmî ilimlerin farklı alanlarında çeşitli açılardan araştırma konusu olmuş bir beldedir. Bu çalışma, aslen Beytülmakdisli sayılan ve başka memleketten olup Beytülmakdis’te ikamet eden râvileri tespit ederek Kudüs’ün hadis rivayet tarihindeki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu hedefi gerçekleştirmek için çalışmada hicrî ilk beş asırda tasnif edilen temel hadis kaynaklarına, bazen diğer türlerde telif edilen hadis ilmiyle alakalı eserlere ve Kudüslü râvilerle ilgili bilgiler tespit edilirken tarih, tabakât, terâcim, ensâb türü kitaplara başvurulmuştur. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılarak temel hadis kitaplarında ve rical literatüründe tarama yapılmış, Beytülmakdisli ve Beytülmakdis’te ikamet eden râvilerin fihristi çıkarılmış; bu râvilerin biyografik bilgileri, rivayet sayıları ve güvenilirlik durumları betimsel analiz tekniğiyle değerlendirilmiştir. Araştırmanın sonucunda fethinden itibaren hemen her dönemde Kudüs’e birçok kimse gelse de bundaki amacın hadis rivayet etmenin yanında mukaddes beldeyi görmek ve Mescid-i Aksâ’da namaz kılmak gibi dinî amaçlar için olduğu da belirlenmiştir. Ancak temel hadis kaynaklarında aslen Beytülmakdisli olan ve başka memleketlerden gelip Kudüs’te ikamet eden râvilerin sayısının şehrin dinî önemine kıyasla oldukça az olması dikkat çekmektedir. Buna karşılık Filistin içinde Askalân ve Remle gibi bazı yerlerin hadis rivayeti bakımından daha öne çıktığı görülmektedir. Bu yönüyle çalışma, Beytülmakdis’in kutsiyetinin onu kendiliğinden güçlü bir hadis merkezi hâline getirmediğini; şehrin hadis tarihindeki yerinin yerel ve bölgesel rivayet ağlarının yaygınlığı, güvenilir ve cerh edilen râvilerin dağılımı ile hadis dolaşımının mahiyeti çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Filistin
• Beytülmakdis
• Râvi
• Rivayet

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

The Role of Bayt al-Maqdis in the History of Hadith Transmission in the First Five Hijri Centuries: An Analysis Based on Major Hadith Sources

Öz

Bayt al-Maqdis/Jerusalem, which is regarded as sacred by adherents of Judaism and Christianity, also has a distinct importance for Islam, as is clearly emphasized in the Qur’an and hadiths. Bayt al-Maqdis, which was conquered peacefully during the caliphate of Umar, remained under the rule of Islamic states that showed great care for this sacred land, except for the present age and the periods of the Crusader attacks. Bayt al-Maqdis, which contains al-Masjid al-Aqsa and the Dome of the Rock, is a place to which many people came from the period of the companions and the successors onward, and which was also visited by many compilers who authored hadith books. At the same time, it is a land that has been the subject of research from various perspectives in different branches of the Islamic sciences. This study aims to identify the transmitters who were originally from Bayt al-Maqdis and those who came from other regions and resided in Bayt al-Maqdis, in order to reveal the place of Jerusalem in the history of hadith transmission. To achieve this objective, the study draws on the major hadith sources compiled during the first five Hijri centuries, occasionally consults other works related to the science of hadith, and refers to works of history, tabaqat, tarajim, and ansab when identifying information on Jerusalemite transmitters. In the study, by using the document analysis method among qualitative research methods, hadith books and biographical literature were surveyed, an index of transmitters who were from Bayt al-Maqdis and who resided in Bayt al-Maqdis was compiled, and the biographical information, number of narrations, and reliability status of these transmitters were evaluated by means of descriptive analysis. As a result of the research, it was determined that although many people came to Jerusalem in almost every period following its conquest, the purpose of this was not only to transmit hadith, but also religious motives such as seeing the sacred land and performing prayer in al-Masjid al-Aqsa. However, it is noteworthy that the number of transmitters who were originally from Bayt al-Maqdis and those who came from other regions and resided in Jerusalem is quite small in comparison with the religious importance of the city. In contrast, it appears that some places within Palestine, such as Asqalan and Ramla, came to the fore more prominently in terms of hadith transmission. In this respect, the study demonstrates that the sanctity of Bayt al-Maqdis did not in itself make it a strong center of hadith transmission; rather, the place of the city in the history of hadith should be evaluated within the framework of the extent of local and regional transmission networks, the distribution of reliable and criticized transmitters, and the nature of hadith circulation.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Palestine
• Bayt al-Maqdis
• Narrator
• Narration

Etik Beyan

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

Kaynakça

1. Abdürrezzâk b. Hemmâm, Ebû Bekir es-San‘ânî. el-Musannef -Ma‘mer b. Râşid’in el-Câmi’i ile birlikte-. thk. Habîburrahman el-A‘zamî. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1983.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 52 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
3. Akgün, Hüseyin. Goldziher ve Hadis. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
4. Akpınar, Ömer Faruk. Rivayet Asrında İllet -Bezzâr Örneği-. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
5. Altun, İsmail. “Mescidi Aksâ’da İbadetin Faziletine Dair Rivayetlerin Değerlendirilmesi”. Beytülmakdis Araştırmaları Dergisi 21/3 (2021), 313-334. https://doi.org/10.31456/beytulmakdis.1021166
6. Altun, İsmail. “Sahabe Gözünde Kudüs ve Mescid-i Aksâ”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 47 (2017), 153-169. https://doi.org/10.29288/ilted.322577
7. Atik, Ümmügülsüm. Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ’nın Hayatı ve Rivâyetleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
8. Auld, Sylivia - Robert Hillenbrand (ed.). Ayyubid Jerusalem: The Holy City in Context 1187-1250. London: Altajir World of Islam Trust, 2009.

9. Auld, Sylivia - Robert Hillenbrand (ed.). Ottoman Jerusalem: The Living City: 1517-1917. 2 Cilt. London: Altajir World of Islam Trust, 2000.
10. Avcı, Ekrem. Recâ b. Hayve’nin Hadis İlmindeki Yeri. Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
11. Bahâdır, Şihâbullah. Mu‘cemu mâ ullife fî fezâili ve târîhi’l-Mescidi’l-Aksâ ve’l-Kudüs ve Filistîn ve mudunihâ. Dubai: Merkezu Cumati’l-Mâcid li’s-Sekâfe ve’t-Turâs, 2009.
12. Begavî, Ebü’l-Kâsım Abdullah b. Muhammed. Mu‘cemu’s-sahâbe. thk. Muhammed el-Emîn. 5 Cilt. Kuveyt: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 2000.
13. Besant, Walter - Palmer, Edward H. Kudüs Şehrinin Tarihi -MS. 33-1781-. çev. Basim Barkev. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2023.
14. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. el-Câmi li-şuabi’l-îmân. thk. Abdülalî Abdülhumeyd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
15. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Kitâbu’s-Süneni’l-kebîr. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2013.
16. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Ma‘rifetü’s-sünen ve’l-âsâr. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. 15 Cilt. Karaçi vd.: Câmiatu’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye vd., 1991.
17. Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr. el-Müsned (el-Bahru’z-zehhâr). thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah vd. 18 Cilt. Beyrut-Medine: Müessesetü’l-Ulûmi’l-Kur’ân-Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1988.
18. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 2011.
19. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Edebü’l-müfred. thk. Muhammed Nâsırüddîn el-Elbânî. Beyrut: Dâru’s-Sıddîk, 2000.
20. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Sâlih b. Muhammed ed-Dubâsî. 11 Cilt. Riyad: en-Nâşiru’l-Mütemeyyin, 2019.
21. Burgoyne, Michael Hamilton (ed.). Mamluk Jerusalem: An Architectural Study. Great Britain: World of Islam Festival Trust, 1987.
22. Cemmâîlî, Ebû Muhammed Abdülganî b. Abdülvâhid el-Makdisî. el-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Şâdî b. Muhammed b. Sâlim. 10 Cilt. Kuveyt: Şirketü Garrâs, 2016.
23. Çakan, İsmail Lütfi. “Ebü’l-Feth el-Ezdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/319-320. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
24. Çakmak, Abdullah. Kudüs. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
25. Çiftçi, Mehmet Emin. “Hadislerde Kudüs ve Mescid-i Aksa”. Beytülmakdis Araştırmaları Dergisi 20/3 (2020), 319-336. https://doi.org/10.31456/beytulmakdis.808554
26. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.
27. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman. el-Müsned (es-Sünen). thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 2000.
28. Doğan, Halil İbrahim. “Temel Hadis Kaynaklarındaki Askalânlı Râviler”. Tetkik 8 (2025), 405-442. https://doi.org/10.55709/tetkik.1681282
29. Doğan, Halil İbrahim. “Temel Hadis Kaynaklarındaki Gazzeli Râvîler”. Diyanet İlmi Dergi 62/1 (2026), 173-212. https://doi.org/10.61304/did.1713267
30. Ebû Avâne el-İsferâyînî, Ya‘kûb b. İshâk. el-Müsnedu’s-sahîhu’l-muharrec alâ Sahîh-i Müslim. thk. Abbâs b. Safâhân. 20 Cilt. Medine: el-Câmiatu’l-İslâmiyye, 2014.
31. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût-Muhammed Kâmil Karâbellî. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2009.
32. Ebû Halebiyye, Ahmet Yûsuf. “Tahrîcu Ehâdîsi Fezâili Beytilmakdis ve’l-Mescidi’l-Aksâ”. Beytülmakdis Araştırmaları Dergisi 1/2 (1998), 51-94. https://izlik.org/JA59FN67HF
33. Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdullah el-İsfahânî. Hilyetu’l-evliyâ ve tabakâtu’l-asfiyâ. 10 Cilt. Kahire-Beyrut: Mektebetü’l-Hânicî-Dâru’l-Fikr, 1996.
34. Ebû Saîd İbnü’l-A‘râbî, Ahmed b. Muhammed el-Basrî. Kitâbu’l-Mu‘cem. thk. Abdülmuhsin b. İbrâhim b. Ahmed el-Hüseynî. 3 Cilt. Riyad: Dâru İbni’l-Cevzî, 1997.
35. Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Alî el-Mevsılî. el-Müsned. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 16 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Memûn, 1990.
36. Ebü’l-Kâsım İbn Mende, Abdurrahman b. Muhammed el-İsfahânî. el-Müstahrec min kütübi’n-nâs li’t-tezkire ve’l-müstetraf min ahvâli’n-nâs li’l-ma‘rife. thk. Âmir Hasan Sabrî. 3 Cilt. Bahreyn: Vizarâtu’l-Adl ve Şuûni’l-İslâmiyye, ts.
37. Ebü’l-Yümn el-Uleymî, Mücîrüddîn Abdurrahman b. Muhammed. el-Ünsü’l-celîl bi-târîhi’l-Kudüs ve’l-Halîl. thk. Adnân Yûnus-Mahmûd Avde. 2 Cilt. Ammân: Mektebetü Dendîs, 1999.
38. Fesevî, Ebû Yûsuf Ya‘kûb b. Süfyân. Kitâbu’l-Ma‘rife ve’t-târîh. thk. Ekrem Ziyâ el-Ömerî. 3 Cilt. Bağdat: Matbaatu’l-İrşâd, 1984.
39. Goldziher, Ignaz. Muhammedanische Studien (İslam Kültürü Araştırmaları). çev. Cihad Tunç-Mehmed Said Hatiboğlu. 2 Cilt. Ankara: OTTO Yayınları, 2019.
40. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Âdil Mürşid vd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2018.
41. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdullah. Ma‘rifetu ulûmi’l-hadîs. thk. Ahmed b. Fâris es-Selûm. Riyad: Dâru İbn Hazm, 2003.
42. Harman, Ömer Faruk. “İslamiyet ve Kudüs”. Milel ve Nihal 16/1 (2019), 9-30. https://doi.org/10.17131/milel.584961
43. Hasanoğlu, Eldar - Arslantaş, Nuh. Kudüs -Vahiyle Kutsanan Şehir-. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2024.
44. Hasson, Izhak. “The Muslim View of Jerusalem: The Qur’an and Hadith”. The History of Jerusalem: The Early Muslim Period (638-1099). ed. Joshua Prawer-Haggai Ben-Shammai. 349-385. New York, 1996.
45. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Alî. el-Mü’tenif Tekmiletü’l-Mü’telif ve’l-muhtelif. thk. Ebû Âsım eş-Şevâmî. 2 Cilt. Kahire: Dâru’z-Zehâir, 2023.
46. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Alî. Târîhu medîneti’s-Selâm (Târîhu Bağdâd). thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
47. Havel, Boris. “Jerusalem in Early Islamic Tradition”. Miscellanea Hadriatica et Mediterranea 5 (2018), 113-179. https://doi.org/10.15291/misc.2748
48. Hirschberg, Jozef Wieslaw. “The Sources of Moslem Traditions Concerning Jerusalem”. Rocznik Orientalistyczny 17 (1952 1951), 314-350.
49. Iclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdullah. Târîhu’s-sikât. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
50. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî el-Cürcânî. el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl. thk. Alî Muhammed Muavvaz-Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
51. İbn Allân, Muhammed Alî b. Muhammed el-Bekrî. el-Fütûhâtu’r-rabbâniyye ale’l-Ezkâri’n-Neveviyye. thk. Abdülmunim Halîl İbrâhim. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
52. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen ed-Dımaşkî. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Ömer b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1997.
53. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Beyânu hatai’l-Buhârî. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî. Haydarâbâd: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1380.
54. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Kitâbu’l-Cerh ve’t-ta‘dîl. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî. 9 Cilt. Haydarâbâd: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1941.
55. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed el-Kûfî. el-Musannef. thk. Sa‘d b. Nâsır b. Abdülazîz eş-Şesirî. 25 Cilt. Riyad: Dâru Künûzi İşbilîyâ, 2015.
56. İbn Ebü’d-Dünyâ, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed el-Bağdâdî. et-Tevâzu ve’l-humûl. thk. Mustafâ Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1989.
57. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Alî Muhammed Muavvaz-Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
58. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Lisânu’l-mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2002.
59. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Ta‘cîlu’l-menfaa bi-zevâidi ricâli’l-eimmeti’l-erbaa. thk. İkrâmullah İmdâdülhak. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâir, 1996.
60. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Takrîbu’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Halep: Dâru’r-Reşîd, 1986.
61. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Tehzîbu’t-Tehzîb. thk. Âmir Alî Avd vd. 15 Cilt. Dubai: Cemiyyetü Dâru’l-Birr, 2021.
62. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. el-İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân bi-tertîbi İbn Balabân. thk. Şuayb el-Arnaût. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
63. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Kitâbu’l-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’s-Sumayî, 2000.
64. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Kitâbu’s-Sikât. thk. Muhammed Abdürreşîd. 10 Cilt. Haydarabad: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, ts.
65. İbn Huzeyme, Ebû Bekir Muhammed b. İshâk en-Nîsâbûrî. es-Sahîh. thk. Muhammed Mustafâ el-A‘zamî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 2003.
66. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâil b. Ömer ed-Dımaşkî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Gize: Dâru Hecer, 1998.
67. İbn Kutlûboğâ, Ebü’l-Fidâ Kâsım b. Kutlûboğâ es-Sûdûnî. es-Sikât mimmen lem yeka‘ fi’l-Kütübi’s-sitte. thk. Şâdî b. Muhammed b. Sâlim. 9 Cilt. San‘a: Merkezü’n-Numân li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 2011.
68. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
69. İbn Mâkûlâ, Ebû Nasr Alî b. Hibetillâh el-Iclî. el-İkmâl fî refi’l-irtiyâb ani’l-mü’telif ve’l-muhtelif fi’l-esmâ ve’l-künâ ve’l-ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî-Nâyif el-Abbâs. 7 Cilt. Haydarâbâd-Beyrut: Tabatu Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1961.
70. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Menî el-Bağdâdî. Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Alî Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hânicî, 2001.
71. İbn Temîm el-Makdisî, Ebû Muhammed Şihâbeddîn. Müsîru’l-ğarâm ilâ ziyâreti’l-Kudüs ve’ş-Şâm. thk. Ahmed el-Hatmî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1994.
72. İbn Vehb, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim el-Mısrî. el-Câmi fi’l-ahkâm. thk. Rıfat Fevzî Abdülmuttalib-Alî Abdülbâsit Yezîd. Mansura: Dâru’l-Vefâ, 2005.
73. İbn Vehb, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim el-Mısrî. el-Muvatta. thk. Hişâm b. İsmâil es-Sînî. Demmam: Dâru İbni’l-Cevzî, 1999.
74. İbn Yûnus, Ebû Saîd Abdurrahman b. Ahmed el-Mısrî. et-Târîh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
75. İbnü’l-Adîm, Ebü’l-Kâsım Ömer b. Ahmed el-Halebî. Buğyetü’t-taleb fî târîhi Halep. thk. Süheyl Zekkâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
76. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Alî el-Bağdâdî. Fezâilu Beytilmakdis. thk. Ebü’l-Münzir el-Huveynî. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2012.
77. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Alî el-Bağdâdî. Kitâbu’d-Duafâ ve’l-metrûkîn. thk. Ebü’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
78. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-Nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Gotthelf Bergsträsser. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1932.
79. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Cezerî. Üsdü’l-ğâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
80. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1997.
81. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Lübâb fî tehzîbi’l-Ensâb. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1980.
82. İbnü’l-Faradî, Ebü’l-Velîd Abdullah b. Muhammed el-Kurtubî. Târîhu ulemâi’l-Endelüs. thk. İzzet Attâr el-Hüseynî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hânicî, 1988.
83. İbnü’l-Mukrî, Ebû Bekir Muhammed b. İbrâhim el-İsfahânî. el-Mu‘cem. thk. Âdil b. Sa‘d. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1998.
84. İbnü’l-Müreccâ, Ebü’l-Meâlî el-Müşerref b. el-Müreccâ el-Makdisî. Fezâilu Beytilmakdis. thk. Eymen Nâsırüddîn el-Ezherî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
85. İstemi, Fuat - Kalaç, Rıdvan. “Kutsal Mekân Algısının Hadis Literatürüne Yansıması: İbnü’l-Cevzî’nin Fezâilu Beyti’l-makdis Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 2 (2025), 287-310.
86. Kalaç, Rıdvan. Eyyûbî ve Memlûk Dımaşk’ında Hadis: Kudâme Ailesi Bağlamında Bir İnceleme. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
87. Kalaç, Rıdvan. “Hadis İlminde Fezâilu Beyti’l-Makdis Literatürü”. İslam ve Yorum VIII: Dinî, Siyasî ve Kültürel Boyutlarıyla Kudüs. ed. Mehmet Kubat vd. 1/213-252. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
88. Karakaş, Ali. “Hadis Kültüründe Kudüs ve Mescid-i Aksa”. Dinî, Târihî ve Edebî Açısından Kudüs. ed. İbrahim Çelik vd. 15-31. İstanbul: DBY Yayınları, 2018.
89. Kazakî, Saîd b. Abdurrahman b. Mûsâ. Beytülmakdis fi’l-hadîsi’n-nebeviyyi’ş-şerîf. Amman: Matbâatu Daru’l-Cemal, 2014.
90. Kıvâmu’s-Sünne, Ebü’l-Kâsım İsmâil b. Muhammed et-Teymî. Kitâbu’d-Delâili’n-nübüvve. thk. Muhammed b. Muhammed el-Haddâd. Riyad: Dâru Taybe, 1988.
91. Kister, Meir Jacob. “‘Sadece Üç Mescid İçin Yolculuğa Çıkınız’ Erkern Tarihli Bir Rivayet Üzerine Çalışma”. çev. Hafize Yazıcı. HADITH 2 (2019), 186-204. https://doi.org/10.5281/zenodo.3355645
92. Koçyiğit, Talat. “I. Goldziher’in Hadisle İlgili Bazı Görüşlerinin Tahlil ve Tenkidi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (1967), 43-55. https://izlik.org/JA97FN37TB
93. Koyuncu, Abdullah Recep - Sekman, Muhammed Enes. “Hicrî I. ve IV. Asırlar Arasında Kudüs’te Yaşayan Muhaddisler”. Uluslararası Kudüs’te İz Bırakan Alimler Sempozyumu. ed. Münire Gözde Aygın vd. 140-165. Ankara: Nida Akademi, 2024.
94. Kudâî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Selâme. Müsnedü’ş-Şihâb. thk. Hamdî Abdulmecîd es-Selefî. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
95. Kutluay, İbrahim. “Bazı Oryantalistlerin Beytülmakdis ve Mescid-i Aksâ’ya Dair Hadisleri Şârihlerden Farklı Yorumlamalarının Sebepleri”. Beytülmakdis Araştırmaları Dergisi 24/1 (2024), 17-38. https://doi.org/10.31456/beytulmakdis.1362352
96. Kutluay, İbrahim. “Mevzûât Literatüründe Mescid-i Aksâ ve Kudüs”. İslam ve Yorum VIII: Dinî, Siyasî ve Kültürel Boyutlarıyla Kudüs. ed. Mehmet Kubat vd. 1/327-346. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
97. Kutluay, İbrahim. “Şîa Hadis Kaynaklarında Mescid-i Aksâ’nın ve Kudüs’ün Faziletine Dair Farklı Rivayetler Üzerine”. Tarihten Günümüze Filistin ve Kudüs: Temel İslâm Bilimleri -II-. ed. Mehmet Nadir Özdemir vd. 2/209-220. İstanbul: Siyer Yayınları, 2025.
98. Kuzudişli, Bekir. Aile İsnâdları. İstanbul: MÜ İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
99. Livne-Kafri, Ofer. “A Note on Some Traditions of Fadā’il al­Quds”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 14 (1991), 71-83.
100. Livne-Kafri, Ofer. “Fadā’il Bayt al-Maqdis (The Merits of Jerusalem): Two Additional Notes”. Quaderni di Studi Arabi 19 (2001), 61-70.
101. Livne-Kafri, Ofer. “Jerusalem in Early Islam: The Eschatological Aspect”. Arabica 53/3 (2006), 382-403.
102. Livne-Kafri, Ofer. “Jerusalem: the Navel of the Earth in Muslim Tradition”. Der Islam 84/1 (2008), 46-72. https://doi.org/10.1515/ISLAM.2007.003
103. Mansûrî, Ebü’t-Tayyib Nâyif b. Salâh. er-Ravdu’l-bâsim fî terâcimi şüyûhi’l-Hâkim. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 2011.
104. Mansûrî, Ebü’t-Tayyib Nâyif b. Salâh. İrşâdu’l-kâsî ve’d-dânî ilâ terâcimi şüyûhi’t-Taberânî. Riyad-Şârika: Dâru’l-Keyân-Mektebetü İbn Teymiyye, 2006.
105. Ma‘rûf, Beşşâr Avvâd - Arnaût, Şuayb. Tahrîru Takrîbi’t-Tehzîb. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
106. Menteşe, Melek. Ubâde b. Sâmit’in (r.a.) Hayatı ve Hadis Rivâyetindeki Yeri. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
107. Minhâcî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. İthâfu’l-ahissâ bi-fezâili’l-Mescidi’l-Aksâ. thk. Ahmed Ramazân Ahmed. 2 Cilt. Kahire: Matâbiu’l-Heyeti’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, 1982.
108. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
109. Montefiore, Simon Sebag. Kudüs -Bir Şehrin Biyografisi-. çev. Cem Demirkan. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2016.
110. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünen -el-Müctebâ-. thk. Muhammed Rıdvân Arkûsî vd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2018.
111. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. Kitâbu’d-Duafâ ve’l-metrûkîn. thk. Bûrân ed-Dannâvî-Kemal Yûsuf el-Hût. Beyrut: Müesesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1985.
112. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. Kitâbu’s-Süneni’l-kebîr. thk. Hasen Abdülmunim Şilbî. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
113. Nuaym b. Hammâd, Ebû Abdillâh el-Mervezî. Kitâbu’l-Fiten. thk. Semîr b. Emîn ez-Züheyrî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’t-Tevhîd, 1991.
114. Ongunyurt, Erol. Velîd b. Abdülmelik’in Halifeliği ve Şahsiyeti. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
115. Ömer el-Mevsılî, Ebû Hafs Ömer b. Bedir. el-Muğnî ani’l-hıfz ve’l-kitâb. Kahire: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1342.
116. Özdemir, Veysel. “Cerh - Ta’dîl İlminde Müteşeddit ve Mütesâhil Âlimler ve Değerlendirmelerinden İstifâdede Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/24 (2014), 129-175. https://izlik.org/JA78CG58HC
117. Prawer, Joshua - Ben-Shammai, Haggai. The History of Jerusalem: The Early Muslim Period (638-1099). New York: New York University Press, 1996.
118. Selvi, Rabia. Vâsile b. el-Eska‘ ve Rivayet Ettiği Hadislerin Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
119. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb. thk. Abdullah Ömer el-Bârûdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cinân, 1988.
120. Seyhan, Ahmet Emin. “Ignaz Goldziher’in Tarafsızlığı Üzerine Bir Değerlendirme (İslâm Kültür Araştırmaları Adlı Çalışması Özelinde)”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2023), 657-683. https://doi.org/10.17859/pauifd.1355475
121. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu‘cemu’l-evsat. thk. Târık b. Avdullah b. Muhammed-Abdülmuhsin b. İbrâhim el-Hüseynî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Harameyn, 1995.
122. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu‘cemu’l-kebîr. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1983.
123. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu‘cemu’s-sagîr. thk. Muhammed Şekûr Mahmûd el-Hâc. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1985.
124. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. Kitâbu’d-Duâ. thk. Mustafâ Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413.
125. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. Müsnedü’ş-Şâmiyyîn. thk. Hamdî Abdulmecîd es-Selefî. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
126. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu Meâni’l-âsâr. thk. Latîfurrahman el-Behrâicî el-Kâsimî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2021.
127. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu Müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
128. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd. el-Müsned. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Kahire: Dâru Hecer, 1999.
129. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiu’l-kebîr (es-Sünen). thk. Şuayb el-Arnaût vd. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
130. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. Fütûhu’ş-Şâm. thk. Abdüllatîf Abdurrahman. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
131. Vâsıtî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed. Kitâbu Fezâili Beytilmakdis. thk. Ebü’l-Münzir el-Huveynî. Kıbrıs: Merkezü Beytilmakdis, 2010.
132. Yahyâ b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ el-Mürrî. et-Târîh (Ebü’l-Fazl ed-Dûrî Rivayeti). thk. Ahmed Muhammed Nûrseyf. 4 Cilt. Mekke: Merkezü’l-Bahsi’l-İlim ve İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmiyye, 1979.
133. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Yâkût b. Abdullah el-Bağdâdî. Mu‘cemu’l-buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
134. Yeşil, Mahmut. “Temîm ed-Dârî ve Rivâyetleri”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2006), 91-114. https://izlik.org/JA66WM25AE
135. Ysmanov, Kylych. Şeddâd b. Evs’in Hayatı ve Rivâyetleri. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
136. Yücel, Ahmet. Hadis Tarihi. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
137. Zagga, Mücahit. Filistinli Muhaddisler (İlk Üç Asır). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
138. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Muğnî fi’d-duafâ. thk. Nûreddîn Itr. 2 Cilt. Katar: İdâretu İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmiyye, 1987.
139. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Kitâbu Tezkireti’l-huffâz. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
140. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ale’t-tabakât ve’l-a‘sâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
141. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Mîzânu’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Alî Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1964.
142. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
143. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefayâtu’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1994.
144. Ziyâeddin el-Makdisî, Muhammed b. Abdülvâhid. Fezâilu Beytilmakdis. thk. Muhammed Mutî el-Hâfız. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.