Mülkiyet ve İktidar İlişkisi Bağlamında Mülk Kavramının İslâm Hukukundaki Yeri

Öz

Bu çalışma, mülk kavramının İslâm hukukundaki yerini mülkiyet ve iktidar ilişkisinin kesişim noktasında ele almakta ve kavramın ferdî tasarruf hakkı ile siyasal otoriteyi açıklayan çift yönlü anlam yapısını çözümlemektedir. Çalışmanın hareket noktası, Kur’ân-ı Kerîm’de mülkün nihai ve mutlak biçimde Allah’a nispet edilmesiyle insana tanınan sınırlı tasarruf alanı arasındaki ayrımın, İslâm hukuk düşüncesinde mülkiyet teorisi ile kamu otoritesi teorisini aynı çerçevede kuran bir normatif mantık üretmesidir. Bu bağlamda insanın mal üzerindeki sahipliği, temellük serbestisi olmaktan ziyade emanet, sorumluluk ve sınırlılık ilkeleriyle kayıtlı bir yetki alanı olarak değerlendirilmekte; aynı ilkeler siyasal alanda velâyet-i âmme ve kamu düzenini tesis eden iktidarın meşruiyet kriterlerini belirlemektedir. Makalede yöntem olarak kavram merkezli bir analiz benimsenmiş; mülk ve milk ayrımı, fıkhî terminolojinin teknik dili ile İslâm siyaset düşüncesinin kurumsal kavramları birlikte okunarak değerlendirilmiştir. Çalışmada devletin gerekliliği düşüncesi; toplumsal düzenin korunması, fitnenin önlenmesi ve adaletin ikamesi gibi amaçlar üzerinden tartışılmış; imamet ve hilafet kavramlarının devlet fikrini hangi teorik ve tarihî düzlemlerde taşıdığı gösterilmiştir. Ayrıca müçtehitlerin norm üretimindeki rolü ve örfî düzenlemelerin şer’î sınırlar içindeki konumu ele alınarak, İslâm hukukunda yasama ve egemenlik tartışmalarının “mülkün Allah’a aidiyeti” ilkesiyle nasıl sınırlandığı ortaya konulmuştur. Çalışma, mülk kavramını, mülkiyet rejiminin bir unsuru olmaktan öte, meşruiyet, otorite, adalet ve kamu düzeni arasında kurucu bağlar tesis eden bir anahtar kavram olarak yeniden konumlandırmayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle makale, İslâm kamu hukukunun kavramsal dilini mülkiyet tartışmalarıyla irtibatlandırarak literatürdeki parçalı okumaları bütünleştiren bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Mülk
• Mülkiyet
• Egemenlik
• İmamet

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

The Place of the Concept of Mulk in Islamic Law in the Context of the Relationship Between Property and Political Power

Öz

This article examines the place of the concept of mulk in Islamic law at the intersection of the relationship between property and political power, and analyzes the concept’s dual semantic structure that accounts for both the individual right of disposal and political authority. The study’s point of departure is that the distinction between, on the one hand, the Qur’anic attribution of mulk in an ultimate and absolute sense to God and, on the other, the limited sphere of disposal granted to the human being generates a normative logic in Islamic legal thought that constructs a theory of ownership and a theory of public authority within the same framework. In this context, a person’s ownership over property is understood not so much as an unrestricted freedom of appropriation as a sphere of competence constrained by the principles of trusteeship, responsibility, and limitation; the same principles, in the political domain, determine the criteria of legitimacy for wilāyat al-ʿāmma and for the power that establishes public order. Methodologically, the article adopts a concept-centered analysis; the distinction between mulk and milk is assessed through a conjoint reading of the technical language of juristic terminology and the institutional concepts of Islamic political thought. The idea of the necessity of the state is discussed through aims such as the preservation of social order, the prevention of fitna, and the establishment of justice; and it is shown on which theoretical and historical planes the concepts of imamate and caliphate carry the idea of the state. Furthermore, by examining the role of the mujtahids in the production of norms and the position of customary regulations within the boundaries of the Sharīʿa, the article demonstrates how debates on legislation and sovereignty in Islamic law are delimited by the principle that “mulk belongs to God.” The study aims to reposition the concept of mulk not merely as an element of the property regime, but as a key concept that establishes constitutive links among legitimacy, authority, justice, and public order. In this respect, the article seeks to offer a contribution that integrates fragmented readings in the literature by relating the conceptual language of Islamic public law to debates on property.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Mulk
• Property
• Sovereignty
• Imamate

Etik Beyan

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

Kaynakça

1. Akyüz, Vecdi. Kur’an’da siyasi kavramlar. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1998.
2. Aliye, Semîra. Naẓariyyetü’d-devle ve âdâbuhâ fi’l-İslâm. Beyrut: Müessesetü’l-Câmiʿiyye, 1988.
3. Altuntaş, Halil - Şahin, Muzaffer. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
4. Alvânî. Tâhâ Câbir. el-Ezmetü’l-fikriyye ve menâhicu’t-tağyîr. Beyrut: Dâru’l-Hâdî, 2003.
5. Arslan, Ahmet. İbn Haldûn. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017.
6. Avcı, Casim. "Hilâfet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
7. Avva, Muhammed Selim. İslam devletinde yönetim şekli. Tercüme: Âdem Yerinde. İstanbul: Mana Yayınları, 2011.
8. Aydın, Mehmet Akif. “İmamet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.

9. Aydın, Hakkı. “İslam Hukuku, Devlet ve Ahkam-İ Sultaniye İlişkisi̇”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (ts.), 57-80.
10. Bağdemir, Abdullah. “'Adalet mülkün temelidir’ özdeyişi üzerine”. Turkish Studies İnternational Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 4/3 (2009), 283-296.
11. Bereketi. Muhammed Amim el-İhsan. et-Tarifatu’l-Fıkhiyye. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 2003.
12. Seyyid Bey, Muhammed. Usûl-i fıkh -Medhal. İstanbul: Matbaʿa-i Âmire, 1333.
13. el-Beyâtî, Münir Hâmid. en-Nizâmü’s-siyâsî fi’l-İslâm: Muqâranan bi’d-devleti’l-kânûniyye. Beyrut: Dârü’l-Arabiyye li’l-Mevsûât, 1982.
14. Bilgin, Vejdi. Fakih ve Toplum: Osmanlı’da Sosyal Yapı ve Fıkıh. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
15. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-I İslâmiyye ve İstılâhât-I Fıkhiyye Kāmûsu. 8 cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1967.
16. Canatan, Kadir. İslâm Siyaset Düşüncesi ve Siyasetnâme Geleneği. İstanbul: Doğu Kitabevi Yayınları, 2014.
17. el-Cessas Ebûbekr er-Razî. Ahkâmu’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1415.
18. Çelebi, Aşık. Mi’racü’l-eyale. Hazırlayan: Muhammed Usame Onuş, Abdurrahman Bulut, Ahmet Çelik. Editör: Özgür Kavak, Hızır Murat Köse. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018.
19. Çolak, Abdullah. “Mâverdî ve el-Ahkâmu’s-Sultaniyyesi”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (2016), 173-215.
20. Davutoğlu, Ahmet. “Devlet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
21. ed-Dirînî, Fetḥî. Ḫaṣâʾiṣu’t-teşrîʿi’l-İslâmî fî’s-siyâseti ve’l-ḥükm. Beyrut: Müʾessesetü’r-Risâle, 2013.
22. Dümeycî, Abdullah b. Ömer. el-İmâmetü’l-uzmâ ʿinde ehli’s-sünneti ve’l-cemâʿati. Riyad: Dâru’t-Tayyibe, ts.
23. Ekinci, Ekrem Buğra. İslam hukuku (umumi ve hususi hükümler). İstanbul: Arı Yayınları, 2016.
24. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır Hak Dini Kur’ân Dili. 10 cilt. İstanbul: Eser Neşriyat ve Dağıtım, 1982.
25. en-Nevavi. el-Alakatu’d-devliyye en-nüzumu’l-kadaiyye fi’ş-şeri’ati’l-İslamiyye. Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arabi, 1974.
26. Ergül, Ergin. Hukukçu ve Siyasetçi Kimliğiyle İbn Haldun. Ankara: Adalet Yayınevi, 2018.
27. Esed, Muhammed. İslam’da Devlet ve Yönetim İ̇lkeleri. Çeviren: Sinan Yapıcı. İstanbul: İşaret Yayınları, 2018.
28. Es-Senhûrî, Abdürrezzâk Ahmed. Fıḳhü’l-Ḫılâfe ve Teṭavvuruhâ Li-Tusbıḥa ʿuṣbetü Umemin Şarḳıyye. Tahkik: Tevfîḳ Muḥammed eş-Şâvî – Nâdiye Abdürrezzâḳ es-Senhûrî. Mısır: Müessesetü’l-Risâle, 1999.
29. Ferhat, Koca. “Küreselleşme Sürecinde Müslümanların Geleneksel Kendini Tanıma Biçimlerinin Yenilenmesi Üzerine”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 53-75.
30. el-Ferra, Ebu Ya’la Muhammed b. el-Hüseyin b. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 2000.
31. Gazzali, Ebu Hamid Muhammed b. Muhammed. el-İktisad fi’l-İ’tikad. Tahkik: Muzaffer Fevzi El-Ceber. Dımaşk: Daru’l-Hikme, 1994.
32. Gazzali, Ebu Hamid Muhammed b Muhammed. Tahrirü’s-Süluk Fi Tedbiri’l-Müluk-İslam Hükümdarları İçin Siyaset Rehberi. Çeviren: Özgür Kavak. İstanbul: Klasik Kitap, 2016.
33. Geçit, Mehmet. “İslâm Kelâmında Siyaset ve İmamet Tartışmaları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/26 (2011), 67-97.
34. Gözler, Kemal. “‘Devlet’ Kelimesi Üzerine İkinci Deneme: ‘Mülk’” “Dırjava” ve “Gosudartsvo” Kelimeleri Hakkında Bazı Düşünceler”. Türkiye günlüğü. 130/41-45 (2017/Bahar).
35. Gözübüyük, Şeref. “Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları, Turhan Kitabevi”. Ankara, 2009.
36. İbn Haldun. Mukaddime. Çeviren: Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
37. Hallaf, Abdulvahhab. İlmu Usuli’l-Fıkh. Tahkik Muhammed Ebu’l-Hayr Es-Seyyid. Dımeşk: Müessesetü’l-Risale, 2012.
38. Hallaq, Wael B. İmkânsız Devlet. Çeviren: Aziz Hikmet. İstanbul: Babil Kitap, 2020.
39. Hamidullah, Muhammed. İlk İslam Devleti. Çeviren: İhsan Süreyya Sırma. İstanbul: Beyan Yayınları, 2013.
40. Hassan, Ümit. İbn Haldun Metodu ve Siyaset Teorisi. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2015.
41. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-Muhtâr ‘Ale’d-Dürri’l-Muhtâr. Tahkik: Adil Ahmed Abdülmevcud - Ali Muhammed Muavvaz. 12 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübül-İlmiyye, 1992.
42. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1414.
43. İmamoğlu, Abdullah Taha. Hadis ve siyaset. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2015.
44. Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslam Hukuku. İstanbul: Nesil Yayınları, 1991.
45. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mesûd b. Ahmed. Bedâiu’s-sanâi fî tertîbi’ş-şerâi. Beyrut: Dârü’l-Erkâm bin Ebü’l-Erkâm, 1997.
46. Kavak, Özgür. “Dünya ve Din Siyaseti: Said B. İsmail El-Aksarayi’nin Siyaset İlmihalinde Hilafet”. İslam Araştırmaları Dergisi 32 (2014), 63-98.
47. Köksal, Asım Cüneyd. Osmanlılarda Siyaset-i Şer’iyye Fıkıh ve Siyaset. Klasik Yayınları, İstanbul, 2016.
48. Mâverdî, Muhammed b Muhammed b Habîb el-Bağdâdî. el-Aḥkâmü’s-Sulṭâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994.
49. Merginânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Ali b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergānî. el-Hidâye şerhu bidâyeti’l-mübtedî. thk. Ahmed mahmud eş-Şehâde. İstanbul: Dâru’l-Mizân, 2020.
50. Musa, Muhammed Yusuf. “Nizamü’l-hükmi fi’l-İslam”. Beyrut: Daru’l-Fikri’l-’Arabi, ts.
51. Müslim. Ebü’l-Hüseyn Müslim B. El-Haccâc El-Kuşeyrî. Sahih-İ Müslim. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l-İlmiyye, 2011.
52. Numan, Tariş Muhammed. Eşkalü’l-Hükümat ve Mevkifu’ş-Şeriati’l-İslamiyye Minha. Aden: Arva Üniversitesi Yayınları, 2017.
53. Okur, Kâşif Hamdi. “İslam Hukukunda İrtidat Fiili İçin Öngörülen Asli Yaptırım Üzerine Bazı Düşünceler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (Haziran2002), 344-364.
54. Osman, Muhammed Ra’fet. Riyasetü’d-devle fi’l-fıkhi’l-İslami. Kahire: Daru’l-Kitabi’l-Cami’i, 1975.
55. Sadr, Sayed Kazem. İslâm’ın Erken Döneminde İktisadi Sistem. Çeviren: Hakan şahin. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2020.
56. Sağlam, Mustafa. “Kur’an’da Mülk Kavramının Anlamsal Çerçevesi”. Umde Dini Tetkikler Dergisi”, 2019.
57. Sargın, İzzet. “İslam Hukuk Tarihinde Devlet ve Fonksiyonları”. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
58. Schacht, Joseph. İslâm Hukukuna Giriş. Çeviren: Mehmet Dağ ve Abdulkadir Şener. Ankara: y.y, 1977.
59. Semerkandî, Alâuddîn. Tuhfetü’l-fukahā. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994.
60. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. Tahkik: Ebû’l-vefa el-Afgânî. Beyrut: Dârü’l-Mârife, 1390.
61. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Tahkik: Kemal Abdülazim El-Anâni. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
62. Şeltût, Mahmûd. el-İslâm ʿaḳîdeten ve şerîʿaten. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 18. Basım, 2001.
63. Şükri, Ali Yusuf. en-Nizamü’d-düsturi fi’ş-şeriati’l-İslamiyye. Beyrut: Menşuratü’l-Halebi’l-Hukukiyye, 2012.
64. Tahâvî, Ebû Caʿfer Ahmed b Muhammed b Seleme. Şerḥu meʿâni’l-âs̱âr. Tahkik. Muhammed Zührî En-Neccâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1399.
65. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Şerhu’l-akâid. İstanbul: Salah Bilici Kitapevi Yayınları, 1310.
66. İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ahmed b. Abdilhalim b. Mecdiddin Abdisselam El-Harrani. el-Kava’idu’n-Nuraniyyetü’l-Fıkhiyye. Riyad: Daru İbn Cevziyye, 1422.
67. Türcan, Talip. Devletin Egemenlik Unsuru ve Egemenlikten Kaynaklanan Yetkileri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
68. Türcan, Talip. “Ülü’l-emr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
69. Türker, Ömer. “İbn Haldun Düşüncesinde Süreklilik ve Değişkenlik Bağlamında Mülkün Tabiatı”. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi 1 (2016), 123-140.
70. Yakıt, İsmail. “Kur’an Açısından Devlet ve Egemenlik Kavramları”. Uluslararası Avrupa Birliği Şurası Tebliğ ve Müzakereleri. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
71. Zerkā Ahmed b Muhammed. Şerhu’l-Kavâʿidi’l-Fıkhiyye. Neşreden: Mustafa Ahmed Ez-Zerkā. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1409.
72. Zeydan, Abdulkerim. Ahkâmü’z-Zımmiyyîn ve’l-Müste’minîne Fî Dâri’l-İslâm. Beyrut: Mektebetü’l-Kudüs, 1982.
73. Zeydan, Abdülkerim. Nizâmu’l-Kazâ Fi’ş-Şerîâti’l-İslâmiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
74. Zuhaylî, Vehbe. el-Fıkhü’l-İslâmî ve Edilletuhu. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2012.