The Sūfis Who Built the First Lodge in the Basra School of Sūfism
Öz
According to some authors, the first place where Sūfī activity was seen was the city of Basra. Among In the literature, a number of scholars identify Basra as the first center in which Sufi schools emerged. The spiritual path (sayr wa suluk) of the early Sufis of Basra was characterized by an ascetic (zuhd) orientation dominated by intense worship, fear of God, sorrow, and weeping. Undoubtedly, the formative influence behind this distinctive model of piety and asceticism was al-Hasan al-Basri, who is widely regarded as the founding figure of the Basran Sufi tradition. Through the disciples he trained, he played a decisive role in the formation and institutionalization of Sufism in Basra. Moreover, al-Hasan al-Basri occupies a prominent place in numerous Sufi lineages (silsilas) tracing back to Ali, and more generally, his spiritual state, conduct, views, and teachings have been regarded as foundational in the emergence of Sufism as an independent discipline. A large number of students benefited from his scholarly and spiritual gatherings. However, his intellectual and spiritual legacy was transmitted primarily through two of his foremost successors, Habib al-Ajami and Abd al-Wahid b. Zayd. This article does not examine Habib al-Ajami and the disciples he trained. Rather, it focuses on Abd al-Wahid b. Zayd and his prominent disciples—Ahmad b. Ata, Ahmad b. Ghassan, and Utba b. Aban. The primary reason for selecting this particular branch is that Abd al-Wahid b. Zayd and these disciples are credited with constructing the earliest Sufi lodges (khanqahs or tekkes) in Basra. In the history of Sufism, this lineage came to be known as the Fakriyya. The Sufis affiliated with the Fakriyya successively established independent buildings in Basra that constituted the earliest prototypes of Sufi lodges. Within these institutions, they organized influential circles of preaching and spiritual instruction while devoting themselves to the training of disciples. Among the participants in these gatherings were individuals who experienced intense states of fear and sorrow, as well as others who were overcome by tears, cried aloud, and at times even fainted as a result of their spiritual experiences. Scholars such as Ibn Taymiyya and al-Dhahabi maintained that these lodges, established in Basra by the Sufis of the Fakriyya, were the first Sufi lodges to be built in the Islamic world.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.
Basra Tasavvuf Ekolünde İlk Tekke Bânîsi Sûfîler
Öz
Literatürde, tasavvuf ekollerinin neşet ettiği ilk merkez olarak Basra’yı gösteren müellifler mevcuttur. Basra’daki bu ilk dönem sûfîlerinin seyrüsülûk anlayışlarında; yoğun ibadet, korku, hüzün ve gözyaşının hâkim olduğu zühd ağırlıklı bir yaklaşım tebarüz etmiştir. Bu türden bir dindarlık ve zühdün şekillenmesinde, hiç şüphesiz Basra tasavvuf mektebinin kurucu ismi kabul edilen Hasan-ı Basrî’nin tesiri güçlüdür. O, yetiştirdiği talebelerle Basra tasavvufun şekillenmesine ve kurumsallaşmasına etki etmiştir. Ayrıca Hasan-ı Basrî Hz. Ali’ye dayalı pek çok tarikat silsilesinde yer aldığı gibi genel manada tasavvuf ilminin müstakil bir ilim haline gelmesinde onun hâl ve tavırları, görüş ve düşünceleri kurucu bir isim olarak kabul edildiği için önemsenmiştir. Hasan-ı Basrî’nin ilim ve sohbet meclislerinden çok sayıda talebe istifade etmiştir. Ancak onun ilmî ve manevî neşvesi talebeleri arasında daha çok Habib el-Acemi ve Abdülvâhid b. Zeyd olmak üzere iki halifesi kanalıyla devam etmiştir. Bu makalede Habib el-Acemi ve onun yetiştirdiği talebeler değil, Abdülvâhid b. Zeyd ve onun yetiştirdiği talebeler Ahmed b. ‘Atâ, Ahmed b. Ğassân ve ‘Utbe b. Ebân konu edinilecektir. Bu kolun, konu edinilmesindeki temel amaç, Abdülvâhid b. Zeyd ve onun ismi zikredilen talebelerinin Basra’da kurulan ilk tekke inşaatlarını gerçekleştiren isimler olmalarıdır. Bu isimlerin oluşturduğu kol, tasavvuf tarihinde Fakriyye olarak isimlendirilmiştir. Fakriyye’ye mensup sûfîler, Basra’da tarihi süreç içerisinde birbirlerinin ardı sıra tekkelerin ilk nüveleri konumunda olan müstakil yerler inşa etmişler, buralarda etkili vaaz ve sohbet halkaları tanzim ederek talebe yetiştirme gayreti içinde olmuşlardır. Bu vaaz ve sohbet halkalarında, yoğun korku ve hüzün hâlleri yaşayan talebeler olduğu gibi göz yaşlarına hâkim olamayan, bağıran zaman zaman da bayılma hâlleri yaşayan talebeler de olmuştur. İbn Teymiyye ve İmam Zehebî gibi müellifler Basra’da Fakriyye’ye mensup sûfîler tarafından inşa edilen bu tekkelerin İslam dünyasında inşa edilen ilk tekkeler olduğu görüşünde olmuşlardır.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.
