Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’sine Yazılan Türkçe Mensur Şerhlerde Kıssa Varlığı Üzerine

Öz

Anlatılan gerçek veya uydurma olay; bir kimsenin izini sürmek, ardınca gitmek; bir kimse veya bir şeye ait hadiselerin adım adım takip edilerek anlatılması ve bu niteliği taşıyan hikâye anlamlarına gelen “kıssa” kavramı, Osmanlılar arasında “olağanüstü durumları anlatan yazı ve menkıbe” anlamında kullanılmıştır. Kıssalar, Kur’an-ı Kerim’de kullanılan temel anlatım ve eğitim araçlarından biridir. Tarihî bilgi aktarmaktan ziyade hikmeti, ibreti ve hidayeti amaç edinen bu metinler, çok yönlü bir şekilde insanın hem aklına hem ruhuna hitap eden özellikleriyle de Kur’an-ı Kerim’de kullanılan bir mesaj iletim metodudur. Bu yöntem, insanlar tarafından da etkili bir şekilde kullanılmıştır. İslam edebiyatlarında meydana getirilen birçok didaktik eserde ahlaki öğütler veren hikmetli kıssalara sıkça rastlanır. Şerhler de Türk edebiyatında kıssaların kullanıldığı bu alanlardan biridir. Özellikle dinî eserleri açıklayan şarihler, eğitici ve öğretici yönü güçlü olan bu yöntemden sıkça faydalanmışlardır. Açıklamak istedikleri kavram veya olaylarla ilgili kıssaları anlatarak meseleleri okurun hafızasında somutlaştırmış ve zihinde kalıcı hâle getirmişlerdir. Bu çalışmada Bûsîrî’nin, Hz. Peygamber’e yazdığı ve rüyasında onun iltifatına mazhar olma vesilesi olan meşhur Kasîde-i Bürde’si üzerine yazılmış Türkçe mensur şerhlerdeki kıssa varlığı ele alınmıştır. Üzerine çalışma yapılmış belli sayıdaki Kasîde-i Bürde şerhi örnekleminde yapılan çalışmada, önce belirlenen şerhler hakkında bilgiler verilmiş, sonra da bu şerhlerde kullanılan kıssalar tespit edilip özetler hâlinde verilmiştir. Ardından hangi beyitte kaç kıssanın kullanıldığı, kıssaların hangi konularda yoğunlaştığı irdelenmiş ve şarihlerin kıssaları ele alış biçimleri hakkında çıkarımlarda bulunulmuştur. Genel olarak şerhi anlaşılır kılmak için ana metinde işaret edilen kişi veya olaylar üzerine anlatılan kıssalar mevcuttur. Yine konu bağlamında olmak kaydıyla şairin işaret ettiği olay veya kişilerden farklı kıssaların anlatımıyla da okura nasihat verme yoluna gidildiği görülmüştür. Çalışmada tespit edilen 165 kıssa, içeriklerine göre “Kur’an-ı Kerim Mucizelerini Konu Edinen Kıssalar”, “Hz. Peygamber’in Mucizelerini Konu Edinen Kıssalar”, “Mutasavvıf Kişiler Etrafında Anlatılan Kıssalar, “Tarihî Olay veya Şahsiyetler Etrafında Anlatılan Kıssalar” ve “Diğer Dinî İçerikli Kıssalar” olarak tasnif edilmiştir. Kıssaların konularına göre dağılımlarına bakıldığında, Hz. Peygamber’in mucizelerini konu edinen kıssa sayısının toplam kıssa sayısının yarısından fazlasını teşkil ettiği tespit edilmiştir. Çalışma, bu alanda pek değinilmeyen bir hususu ele alması, şerh geleneği ile anlatı türü arasındaki ilişkiye dikkat çekmesi bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Kıssa
• Şerh
• Kasîde-i Bürde
• Bûsîrî

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

On the Presence of Narratives in Turkish Prose Commentaries Written on Busiri's Qasida Burda

Öz

The concept of “story” (kıssa), which refers to a true or fictional event; following someone's trail, pursuing them; the step-by-step narration of events belonging to a person or thing, and stories with this quality, was used among the Ottomans to mean “writings and legends describing extraordinary situations.” Kissas are one of the fundamental narrative and educational tools used in the Holy Quran. Aiming to impart wisdom, lessons, and guidance rather than historical information, these texts are a method of conveying messages used in the Holy Quran, appealing to both the mind and spirit of human beings in a multifaceted way. This method has also been used effectively by people. Many didactic works in Islamic literature frequently feature wise stories that impart moral lessons. Commentaries are one area of Turkish literature where stories are used. Commentators, especially those explaining religious works, have frequently benefited from this method, which has a strong educational and instructive aspect. By narrating stories related to the concepts or events they wanted to explain, they made the issues concrete in the reader's memory and made them memorable. This study examines the presence of narratives in Turkish prose commentaries on Busiri's famous Qasida Burda, which he wrote to the Prophet Muhammad and which served as the means for him to receive the Prophet's praise in a dream. In the study, which was conducted on a sample of a certain number of Qasida Burda commentaries, information about the selected commentaries was first provided, and then the stories used in these commentaries were identified and summarized. Subsequently, the number of stories used in each verse and the topics on which the stories focused were examined, and conclusions were drawn about the commentators' approaches to the stories. In general, there are stories told about the people or events mentioned in the main text to make the commentary understandable. Again, within the context of the subject, it has been observed that the poet also resorts to advising the reader by narrating different stories from the events or people he refers to. The 165 stories identified in the study are categorized based on their content as “Stories Focusing on the Miracles of the Holy Quran,” “Stories about the Miracles of the Prophet,” “Stories told about Sufi figures,” “Stories told about historical events or personalities,” and “Other stories with religious content.” Looking at the distribution of stories according to their subjects, it has been determined that the number of stories about the miracles of the Prophet constitutes more than half of the total number of stories. The study is important in that it addresses a subject that has not been discussed much in this field and draws attention to the relationship between the tradition of commentary and the narrative genre.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Short Story
• Commentary
• Qasida Burda
• Busiri

Etik Beyan

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

Kaynakça

1. Ahıshavî, Mustafa el-Ahıshavî el-Çorumî. Tercüme ve Şerh-i Kasîde-i Bürde. Çorum: Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi, Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi, 19 HK 626/1, 1a-45a.
2. Ahmet Cevdet Paşa. Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ. 2 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınevi, t.y.
3. Akdemir, Hikmet - Kiraz, Seydi. “Bâcûrî’nin Kasîde-i Bürde (Bânet Su’âd) Hâşiyesi ve Yekgûş’un Bu Hâşiyeye Dair Hulâsası”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 7/1 (2024), 91-168.
4. Akkaya, Talip. Osman Tevfik ve Şerh-i Kasîde-i Bürde Tercüme-i Mücmeli Adlı Eseri (İnceleme-Metin). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
5. Algül, Hüseyin. “el-Mevâhibü’l-Ledünniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/421. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
6. Ayçiçeği, Bünyamin. Necîb Efendi’nin Kasîde-i Bürde Şerhi Muhtasar Tevessül İnceleme-Tevessül’le Karşılaştırma-Metin. İstanbul: DBY Yayınları, 1. Basım, 2020.
7. Ayçiçeği, Bünyamin. “Sebeb-i Te’lif Literatürüne Bir Katkı: Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si Neden Şerhedildi?” Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 9/2 (2025), 762-777.
8. Çağrıcı, Mustafa. “İhyâü Ulûmi’d-Dîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/10-13. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.

9. Çakan, İsmail Lütfi - Eroğlu, Muhammed. “Abdullah b. Abbas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/76-79. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
10. Demirayak, Kenan. “Kasîdetü’l-Bürde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/566-568. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
11. Elçiçek, Zeynep. Hasan Fehmi’nin Şerh-i Kaside-i Bürde’si (1-104) İnceleme-Metin. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
12. Elikara, Haşim. Kayacıklı Süleyman Efendi’nin Kaside-i Bürde Şerhi (İnceleme-Metin). Giresun: Giresun Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
13. Gezer, İbrahim - Ege, Ramazan. “Bir Kasîde-i Bürde Şerhi Olarak Muhammed b. Mustafa el-Mudurnî’nin ‘Verdetü’l-Melih fî Şerhi Bürdeti’l-Medih’ Adlı Eserinin Mukaddimesinde Öne Çıkan Bedî’ Sanatları”. Turkish Research Journal of Academic Social Science 7/1 (2024), 19-26.
14. Gökgöz, Yağmur. Mustafa b. Ahmed el-Bosnevî’nin Zübdetüş-Şürûhi’t-Türkiyye’si (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım). Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
15. https://lugatim.com/s/k%C4%B1ssa Erişim Tarihi: 15.12.2024
16. İpek, Muhammed Resul. Rusçuklu Mehmed Hayrî’nin Türkçe Kasîde-i Bürde Şerhi ‘Hediyye’ (İnceleme-Metin-Dizin). Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2021.
17. Kaçar, Mücahit. “İbrâhîm b. Süleymân el-Ankaravî’nin Kasîde-i Bürde Şerhi”. Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si Cilt: 2 Metinler. ed. Bünyamin Ayçiçeği. 17-78. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.
18. Kandemir, M. Yaşar. “el-Câmiu’s-Sahîh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/114-123. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
19. Kandemir, M. Yaşar. “el-Câmiu’s-Sahîh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/124-129. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
20. Kandemir, M. Yaşar. “Müslim b. Haccâc”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/93-94. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
21. Kara, Mustafa. Güncel Değeri Açısından Kur’ân Kıssaları. İstanbul: Selâmet Yayınevi, 1. Basım, 2011.
22. Kaya, Mahmut. “Kasîdetü’l-Bürde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/568-569. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
23. Kaya, Remzi. “Kur’an-ı Kerim Kıssaları ve Düşündürdükleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 11/2 (2002), 31-58.
24. Kılıç, Hulusi. “el-Makāmât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/414-415. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
25. Koç, Hamza. Berlin Devlet Kütüphanesi Hs. Or. 5151’de Kayıtlı Kasîde-i Bürde Şerhi. İstanbul: DBY Yayınları, 1. Basım, 2021.
26. Mermer, Kenan. Klâsik Şerh Geleneğinde Üslûp Kasîde-i Bürde Örneği. İstanbul: İz, 2. Basım, 2020.
27. Muhammed b. Kâsım Cessûs. el-Fevâidü’l-Celîletü’l-Behiyye Şerhu’ş-Şemâili’l-Muhammediyye. Amman: Dâru’n-Nûr, 2019.
28. Namlı, Ali. “Rûhu’l-Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/211-213. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
29. Önkal, Ahmet. “Büreyde b. Husayb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/492. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
30. Özön, Mustafa Nihat. Osmanlıca Türkçe Sözlük. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2. Basım, 1955.
31. Özyön, Cemal. Şeyhülislâm Mevlânâ Muhammed Mekkî’nin Tevessül İsimli Kasîde-i Bürde Şerhi [İnceleme-Metin-Şerh Sözlüğü]. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025.
32. Pala, İskender. Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
33. Saklan, Bilal. “Ebû Tâlib el-Mekkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/239-240. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
34. Sönmez, Hakan. Yahyâ bin Abdullâh’ın Kasîde-i Bürde Şerhi: Tercümetü’l-Esrâr fî Medhi Seyyidi’l-Ebrâr (İnceleme-Tenkitli Metin). Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025.
35. Şemseddin Sâmi. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2019.
36. Şengül, İdris. “Kıssa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/498-501. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
37. Talal, Hussein Abdulameer Talal. Sadullah Halveti’nin Şerh-i Kaside-i Bürdesi (İnceleme-Tenkitli Metin). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2016.
38. Taşdemir, Mine. Sa’du’llâh Halvetî’ye Atfedilen Anonim Kasîde-i Bürde Şerhi (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
39. Turgay, Nurettin. “Kur’an Kıssaları”. Dicle Üviversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (2000), 61-84.
40. Tülücü, Süleyman. “Asmaî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/499-500. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
41. Yavuz, Ömer Faruk. “Kur’an’ın Temel Amaçlarının İfade Edilmesinde Bir Anlatım Tekniği Olarak ‘Kıssa’nın Rolü”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 6/1 (2009).
42. Yazar, Sadık. “Le’âlî Mahlaslı Seyyid Ahmed b. Mustafâ’nın Kasîde-i Bürde Şerhi”. Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürdesi. ed. Bünyamin Ayçiçeği. 79-253. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.
43. Yüksel, Mustafa Ramazan. İskilipli Abdülkâdir bin İsmail’in Kasîde-i Bürde Şerhi (İnceleme-Metin-Dizin). Çorum: Hitit Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
44. Yüksel, Mustafa Ramazan. “Yeni Bir Müellif, Yeni Bir Eser: Mustafa el-Ahıshavî el-Çorumî, Tercüme ve Şerh-i Kasîde-i Bürde”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (2025), 423-452.