İlmi Kelâmdan Halk Kelâmına: Vesîletü’n-Necât’ın İtikâdî İşlevi

Öz

Bu çalışma, Süleyman Çelebi’nin (ö. 825/1422) Vesîletü’n-Necât adlı eserini klasik ilmi kelâm geleneği ile Osmanlı halk Müslümanlığı arasındaki ilişki bağlamında ele almakta ve eserin ilmi kelâmdan halk kelâmına uzanan aktarım sürecindeki konumunu incelemektedir. Araştırma, birbirini tamamlayan iki temel problem etrafında şekillenmektedir: Birincisi, sistematik kelâm literatüründe kavramsal ve mantıkî delillendirmelerle temellendirilen ulûhiyet, nübüvvet ve âhiret gibi iman esaslarının, sembolik anlatımlar ve olağanüstü ifadeler aracılığıyla Vesîletü’n-Necât’ta yeniden inşası; ikincisi ise bu yeniden inşanın Osmanlı halk Müslümanlığının dinî zihniyet ve kabullerinin teşekkülündeki işlevsel boyutudur. Metin tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri doğrultusunda eserdeki kelâmî temalar, klasik Sünnî kelâm geleneğiyle ilişkileri çerçevesinde incelenmektedir. Bu kapsamda Vesîletü’n-Necât’ta yer verilen ulûhiyet ve özellikle nübüvvet bahisleri bağlamında mucize, mi‘rac ve şefaat tasavvurları ile sahâbe ve hilâfet anlayışı ilmi kelâm metinleriyle mukayeseli biçimde değerlendirilmektedir. Kelâmî muhtevayı tasavvufî-edebî bir üslupla yeniden ele alan eserin Hz. Peygamber merkezli nübüvvet ve şefaat tasavvurunun Osmanlı-Türk halk Müslümanlığı içerisindeki görünümüne işaret edilmektedir. Diğer taraftan Vesîletü’n-Necât, Sünnî kelâm ve tasavvuf geleneğine yaslanarak kolektif hafızada karşılık bulan bir inanç dili üretmekte ve bu yönüyle toplumsal ve siyasî aidiyetin inşasıyla ilişkili bir bağlam oluşturmaktadır. Fetret gibi siyasî ve toplumsal bütünlüğün zayıfladığı bir dönemde, kriz ortamının Hz. Peygamber merkezli bir inanç ve duygu dünyası etrafında aşılmaya çalışılması ve bu doğrultuda ortak bir dinî tasavvurun yeniden inşa edilmesi dikkat çekicidir. Bunların yanı sıra eser, itikâdî meseleleri yalnızca kelâmî bir söylem içinde değil, tasavvufî bir neşve ile de ele alarak katmanlı bir din anlayışının teşekkülüne de imkân tanımaktadır. Bu durum, ilmiye ile halk arasında farklı düzlemlerde işleyen din anlayışlarına da kuvvetle işaret etmektedir. Bütün bu hususlar çerçevesinde Vesîletü’n-Necât, edebî bir metin olmanın ötesinde, Sünnî gelenekle örtüşen bir inanç dünyasını yansıtan; gelenek ve merasim boyutlarıyla halk İslâmı’nın toplumsal düzlemdeki görünümünü şekillendiren kurucu metinler arasında yer almaktadır. Tam da bu noktada çalışma, klasik kelâm mirasının toplumun geniş kesimlerinde yeniden üretim biçimlerini Vesîletü’n-Necât üzerinden görünür kılmayı; halk kelâmı kavramını analitik bir çerçevede tartışarak Halk Müslümanlığı-Kitâbî İslâm tartışmalarına kavramsal ve yöntemsel bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Halk Müslümanlığı
• Kitabî İslâm
• Vesîletü’n-Necât
• İnanç Esasları

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

From Scholarly Kalām to Popular Kalām: The Doctrinal Function of Vesîletü’n-Necât

Öz

This study examines Süleyman Çelebi’s Vesîletü’n-Necât (d. 825/1422) within the context of the relationship between the classical scholarly tradition of kalām and Ottoman popular Islam, investigating the work’s role in the transmission of theological discourse from scholarly kalām to popular theology. The research focuses on two complementary questions: first, how the fundamental articles of faith—divine unity (ulūhiyya), prophethood (nubuwwa), and the afterlife (ākhira)—which are systematically established in classical kalām through rational argumentation, are reconstructed in Vesîletü’n-Necât by means of symbolic narratives and extraordinary motifs; and second, how this reconstruction contributed to shaping the religious mentality of Ottoman popular Islam. Using textual and comparative analysis, the study evaluates the theological themes of the work in relation to the classical Sunni kalām tradition. Particular attention is given to the representations of miracles, the Miʿrāj (Ascension), intercession (shafāʿa), the Companions, and the caliphate, comparing them with their treatment in classical theological literature. The study argues that by rearticulating theological concepts through a Sufi-inspired literary style, Vesîletü’n-Necât presents a Prophet-centered understanding of prophethood and intercession that became deeply embedded in Ottoman-Turkish popular religiosity.The study further demonstrates that Vesîletü’n-Necât, while firmly rooted in the Sunni traditions of kalām and Sufism, constructs a language of faith that resonated with the collective religious consciousness of society. During the Fetret (Interregnum), a period of political fragmentation and weakened social cohesion, the work contributed to the reconstruction of a shared religious imagination centered on the Prophet, thereby reinforcing both religious and communal identity. At the same time, its integration of theological discourse with Sufi spirituality enabled the emergence of a multilayered understanding of religion, reflecting different modes of religious expression among both scholars and the wider public.Accordingly, Vesîletü’n-Necât should be regarded not merely as a literary masterpiece but as a foundational text that articulated a Sunni worldview while shaping the ritual and devotional dimensions of Ottoman popular Islam. By examining the work through the analytical concept of “popular kalām,” this study seeks to demonstrate how the classical theological heritage was reproduced among broader segments of society and to offer a conceptual and methodological contribution to discussions on the relationship between popular Islam and scriptural Islam.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Popular Islam
• Bookish Islam
• Vesîletü’n-Necât
• Fundamentals of Faith

Etik Beyan

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

Kaynakça

1. Ahmet Topaloğlu. XIV. Yüzyılın Ortalarında Yapılmış Satırarası Kur’an Tercümesi 1 Metin. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1. Basım, 2018.
2. Aktay, Yasin. “Mevlid Geleneği Üzerine Sosyolojik Mülahazalar”. Vefatının 600. Yılında Süleyman Çelebi ve Mevlid Kültürü. ed. Bilal Kemikli. 389-411. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2023.
3. Arpaguş, Hatice Kelpetin. “Gelenek ve Şifahî Kültür Bağlamında Osmanlı Toplumunda Dinî Değerler: Otodidakt Eğitim Kurumları ve Kaynakları Örneği”. Değerler Eğitimi Dergisi II/7-8 (2004), 81-126.
4. Arpaguş, Hatice Kelpetin. Osmanlı Halkının Geleneksel İslam Anlayışı ve Kaynakları. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 1. Basım, 2001.
5. Atay, Rıfat - Çiftçi, Esra. “Din Dili Çerçevesinde Süleyman Çelebi’nin Mevlid’inde Tanrı Kavramının Serüveni”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (Ocak 2013), 291-322.
6. Aydar, Hidayet. “Mevlitler Bağlamında Osmanlı Din Kültürünü Besleyen Eserlerde Nûr-i Muhammedî Anlayışı ve Diğer Bazı Kültürlerdeki Benzer Düşüncelerle Mukayesesi”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi XIX/2 (2019), 547-587.
7. Banarlı, Nihad Sami. “Büyük Nazîreler, Mevlid ve Mevlid’de Millî Çizgiler”. İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü Dergisi I/1 (1963), 2-24.
8. Banarlı, Nihad Sâmi. İman ve Yaşama Üslûbu. İstanbul: Kubbealtı Neşriyâtı, 1986.

9. Biçer, Ramazan. “Kelâm Metodolojisine Getirilen Bir Eleştirinin Analizi: Kelâmi Düşüncede Gönül Boyutu Eksikliği”. EKEV Akademi Dergisi VIII/19 (2004), 57-76.
10. Bolat, Ali. “Vesîletü’n-Necât’ta Tasavvuf Metafiziğinin Tezahürü: Hakikat-i Muhammediyye”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Sempozyumu. ed. Hakan Yekbaş. 175-183. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023.
11. Bulut, Halil İbrahim. “Mûcize”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/348-351. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
12. Coşkun, Hasan. “Halk Dindarlığından Türk Müslümanlığına Sosyolojik Bir Bakış”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi XIV/1 (2019), 111-126.
13. Çapku, Ahmet. “Süleyman Çelebi’nin Mevlid’ine Felsefî Bir Bakış”. RumeliDE Uluslararası Hakemli Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2015), 59-66.
14. Çınar, Aliye. “Süleyman Çelebi’nin Mevlid (Vesiletü’n-Necât)’inde Miraç”. Süleyman Çelebi ve Mevlid: Yazılışı, Yayılışı ve Etkileri. ed. Mustafa Kara - Bilal Kemikli. 127-142. Bursa: Osmangazi Belediyesi Yayınları, 2007.
15. Çift, Salih. “Tasavvuf Düşüncesi Açısından Süleyman Çelebi ve Mevlid’i”. Bir Kutlu Doğum Şaheseri Mevlid ve Süleyman Çelebi. ed. Bilal Kemikli - Osman Çetin. 301-312. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2010.
16. Demirci, Mehmet. “Hakîkat-i Muhammedi̇yye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/179-180. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
17. Ebû Hanîfe Nu’mân b. Sâbit b. Zûtâ. el-Fıkhü’l-Ekber. Kazan: Matbaat-ı Kerimiyye, 1914.
18. Ercüment, Ayhan. “Kitabi İslam ve Halk İslamı Dikotomisi Bağlamında Medrese ve Halk İnançları”. Din ve Bilim: Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi I/1 (2018), 76-92.
19. Ersoy, Mehmet Âkif. Safahat. çev. M. Ertuğrul Düzdağ. İstanbul: İz Yayıncılık, 1991.
20. Fârâbî. İhsâ’ü’l-ulûm. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 1. Basım, 1996.
21. Gazalî. el-Munkızu mine’d-Dalâl. çev. Hilmi Güngör. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2. Basım, 1960.
22. Göztepe, Yüksel. “Süleyman Çelebî’nin Mevlidinde İşaret Edilen Hakîkat-i Muhammediyye Anlayışının Analizi ve Şemseddîn-i Sivâsî’nin Mevlidiyle Bazı Yönlerden Karşılaştırılması”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Sempozyumu. ed. Hakan Yekbaş. 875-884. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023.
23. Güngör, Erol. İslâm Tasavvufunun Meseleleri. İstanbul: Ötüken Yayınları, 8. Basım, 2004.
24. Gürsoy, Kenan. “Süleyman Çelebi Mevlid’i Üzerine Felsefî Bir Değerlendirme”. Vefatının 600. Yılında Süleyman Çelebi ve Mevlid Kültürü. ed. Bilal Kemikli. 413-425. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2023.
25. İbn Haldun. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. 2 Cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2009.
26. İzmirli İsmail Hakkı. Muhassali’l-Kelâm ve’l-Hikme. İstanbul: Evkâf-ı İslâmiye Matbaası, 1336.
27. İzmirli İsmail Hakkı. Yeni İlm-i Kelâm (Birinci Kitap). İstanbul: Evkâf-ı İslâmiye Matbaası, 1339.
28. Kara, İsmail. Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi Metinler/Kişiler 2. İstanbul: Dergâh Yayınları, 3. Basım, 2017.
29. Kara, İsmail. “Çağdaş İslam Düşüncesi.” Haz. Zeytinburnu Kültür Sanat. YouTube. 19 Nisan 2016. https://www.youtube.com/watch?v=Wf-GY8utRWo
30. Karadaş, Cağfer. “Allah-Âlem İlişkisi: Yaratma”. Kelam El Kitabı. ed. Şaban Ali Düzgün. 273-298. Ankara: Grafiker Yayınları, 4. Basım, 2015.
31. Kemikli, Bilal. “Bir Kurucu Metin: Vesîletü’n-Necât’ın Etkileri Üzerine Bazı Mülahazalar”. Vefatının 600. Yılında Süleyman Çelebi ve Mevlid Kültürü. ed. Bilal Kemikli. 49-60. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2023.
32. Kemikli, Bilal. “Doğmak, Dirilmek ve Vesîletü’n-Necât: Süleyman Dede Ne Söyledi?” Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Sempozyumu. ed. Hakan Yekbaş. 21-24. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023.
33. Kemikli, Bilal. “Faslun Fi’t-Tevhîd”. Vesîletü’n-Necât Kurtuluş Yolu Mevlid Şerhi. ed. Alim Yıldız. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2023.
34. Kılavuz, Ahmet Saim. “Mevlid’in Akaid ve Kelam Açısından Analizi”. Bir Kutlu Doğum Şaheseri Mevlidve Süleyman Çelebi. ed. Bilal Kemikli - Osman Çetin. 292-300. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
35. Koç, Burak. “Kurtuluşa Sığınmak yahut Vesiletü’n Necât’ı Bir Müslüman Âdâb-ı Muâşeret Eseri Olarak Okumak”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç - Peyami Safa Gülay. 86-101. Konya: Loras Yayınları, 1. Basım, 2021.
36. Kubat, Mehmet. “Kelâm’ın Etkinlik ve İşlevselliğini Yitirmesinin Ana Nedenleri Üzerine Bazı Tespitler.” Kelâmın İşlevselliği ve Günümüz Kelâm Problemleri Sempozyumu (Bildiriler-Tartışmalar, 24-25 Eylül 1999). Editör: A. Bülent Ünal – A. Bülent Baloğlu. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2000.
37. Lindisfarne, Nancy. Elhamdülillah Laikiz Cinsiyet, İslam ve Türk Cumhuriyetçiliği. çev. Selda Somuncuoğlu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
38. Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları, 13. Basım, 2004.
39. Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-Kitâbü’t-Tevhîd Tercümesi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2002.
40. Mermer, Kenan. “Kurucu Bir Metin Olarak Mevlid’in (Vesīletu’n-Necāt) Kaynakları Bakımından Değerlendirilmesi, Estetik Değeri ve Yeniden Üretilebilirliği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/1 (2022), 247-273. https://doi.org/10.33227/auifd.1062061
41. Metin, İsmail. “Türklerde Hz. Peygamber Sevgisine Bir Örnek Olarak Süleyman Çelebi’nin ‘Vesîletü’n-Necât’ Adlı Eseri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 7/3 (Eylül 2020), 1644-1672. https://doi.org/10.46868/atdd.20
42. Ocak, Ahmet Yaşar. Türkler, Türkiye ve İslâm. İstanbul: İletişim Yayınları, 5. Baskı., 2002.
43. Onay, İsa. “Mevlidlerde ve Naatlarda Hz. Peygamber’in Efdaliyetine İlişkin Tasavvurun Dini Referanslar Açısından Değeri”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi [Bilimsel Birikim] XIX/2 (2019), 491-531.
44. Oruçoğlu, İlhami. “Modern Dünyada Hz. Peygamberi Anlamak”. Siret Sempozyumu II : Türk-İslam Tarihinde ve Batı’da Hz. Muhammed Algısı, 41-50.
45. Oruçoğlu, İlhami. “Vesîletü’n-Necât’taki Peygamber Tasavvurlarına Yönelik Eleştiriler”. Uluslararası Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı, Yayılışı ve Etkileri Sempozyumu. ed. Mustafa Kara - Bilal Kemikli. 171-174. Bursa: Osmangazi Belediyesi Yayınları, 2. Basım, 2008.
46. Öge, Sinan. Allah’tan Âlem’e İlâhî Fiiller. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. Basım, 2009.
47. Öge, Sinan. “İlahî Fiillerde Sebep, Gaye ve Ta’lil”. Sistematik Kelam. ed. İbrahim Aslan vd. 239-258. İstanbul: Fikir, 1. Basım, 2024.
48. Ömer Nasûhî. Muvazzah İlm-i Kelâm Dersleri. İstanbul: Evkâf-ı İslâmiye Matbaası, 1339.
49. Özervarlı, M. Said. Kelâmda Yenilik Arayışları (XIX. Yüzyıl Sonu XX. Yüzyıl Başı). İstanbul: İSAM Yayınları, 1. Basım, 1998.
50. Özervarlı, M. Said. “Mebde ve Meâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/211-212. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
51. Özler, Mevlüt. “Ehl-i Sünnet”. Kelam El Kitabı. ed. Şaban Ali Düzgün. 95-104. Ankara: Grafiker Yayınları, 4. Basım, 2015.
52. Pezdevî, Sadrü’l-İslâm Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed. Ehl-i Sünnet Akâidi. çev. Şerafeddin Gölçük. İstanbul: Kayıhan Yayınevi, 1. Basım, 1980.
53. Sargın, İzzet. “Ebû Hanîfe ve Türk Müslümanlığı”. İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe ve Düşünce Sistemi: Sempozyum Tebliğ ve Müzakereleri, [16-19 Ekim 2003, Mudanya/Bursa]. ed. İbrahim Hatipoğlu. II/421-430. Bursa: Kurav Yayınları, 2005.
54. Süleyman Çelebi. Mevli̇d (Vesîlet-ün-Necât). çev. Faruk K. Timurtaş. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990.
55. Süleyman Çelebi. Mevli̇d (Vesîlet-ün-necât). çev. Neclâ Pekolcay. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2018.
56. Şirin, Halil - Açıkel, Yusuf. “Vesîletü’n-Necât’ın Velâdet Bahrindeki Rivâyetlerin Değerlendirilmesi”. Uluslararası Hadis Araştırmaları Dergisi 3 (Aralık 2019), 188-225. https://doi.org/10.5281/zenodo.3595415
57. Taftazânî. Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi (Şerhu’l-Akâid). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 7. Basım, 2015.
58. Topaloğlu, Bekir. “Âhiret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/543-548. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988.
59. Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmi Giriş. İstanbul: Damla Yayınevi, 6. Basım, ts.
60. Topçu, Nurettin. Yarınki Türkiye. thk. Ezel Erverdi - İsmail Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 1999.
61. Tökel, Dursun Ali. “Bir ‘Kendilik Kılavuzu’ Olarak Zemin Metinler”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç - Peyami Safa Gülay. Konya: Loras Yayınları, 1. Basım, 2021.
62. Türker, Ömer. İslam Düşünce Gelenekleri Kelam-Felsefe-Tasavvuf. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2. Basım, 2021.
63. Türker, Ömer. “İslâm Felsefesinde Sembolik Hikâyeler.” Haz. Zeytinburnu Kültür Sanat. YouTube. 31 Ekim 2023. https://www.youtube.com/watch?v=lGtKIt35fRU
64. Uludağ, Süleyman. “Âlemin Yaratılışı”. Vefatının 600. Yılında Süleyman Çelebi ve Mevlid Kültürü. ed. Bilal Kemikli. 273-291. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2023.
65. Uludağ, Süleyman. “Giriş”. Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi (Şerhu’l-Akâid). mlf. Taftazânî. İstanbul: Dergâh Yayınları, 7. Basım, 2015.
66. Uludağ, Süleyman. “Mevlid ve İslami İlimler”. Bir Kutlu Doğum Şaheseri Mevlid ve Süleyman Çelebi. ed. Bilal Kemikli-Osman Çetin. 315-318. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
67. Uludağ, Süleyman. “Süleyman Çelebi’nin İnanç ve Fikir Dünyası”. Süleyman Çelebi ve Mevlid: Yazılışı, Yayılışı ve Etkileri. ed. Mustafa Kara-Bilal Kemikli. 182-209. Bursa: Osmangazi Belediyesi Yayınları, 2007.
68. Ulukütük, Mehmet. “Mevlid’in Sosyal Ontolojisinin Mana ve Mazmununa Mukaddime Teşebbüsü”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç-Peyami Safa Gülay. 102-115. Konya: Loras Yayınları, 1. Basım, 2021.
69. Uysal, Enver. “Ahlaki Açıdan Mevlid Metni”. Bir Kutlu Doğum Şaheseri Mevlid ve Süleyman Çelebi. ed. Bilal Kemikli-Osman Çetin. 399-414. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
70. Yavuz, Salih Sabri. “Kelâm’da Efdaliyyet Meselesi ve İbn Kemal’in ‘Efdaliyyetu Muhammed’ Risalesi”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi V/1 (2005), 147-184.
71. Yavuz, Yusuf Şevki. “Eş‘ari̇yye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/447-455. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
72. Yavuz, Yusuf Şevki. “Kelâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/196-203. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
73. Yavuz, Yusuf Şevki. “Mâtürîdi̇yye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/165-175. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
74. Yavuz, Yusuf Şevki. “Nübüvvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/279-285. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
75. Yavuz, Yusuf Şevki. “Usûl-i Selâse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/212. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
76. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2021.
77. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2022.
78. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2023.
79. Yurdagür, Metin. Kelâm Tarihi Ekoller-Şahıslar-Eserler. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2017.
80. Yücedoğru, Tevfik. “İnanç Esasları Açısından ‘Vesîletü’n-Necât’”. Süleyman Çelebi ve Mevlid: Yazılışı, Yayılışı ve Etkileri. ed. Mustafa Kara-Bilal Kemikli. 210-218. Bursa: Osmangazi Belediyesi Yayınları, 2007.