Kıraat İlminde Hemze İle İlgili Bazı Vecihlerin İncelenmesi

Öz

Bu çalışmada hemze konusu ele alınarak bu harfin kıraat ilmindeki yeri incelenmiştir. Hemzenin Arap alfabesinde müstakil bir harf sayılıp sayılmayacağı, mahreçleri ve sıfatları konusunda ihtilaf olduğu gibi okunuşu konusunda da kıraat âlimleri arasında ihtilaflar vardır. Bu kıraat ihtilafları hemzenin cümledeki konumuna göre oluşmaktadır. Nitekim aynı kelimenin başında iki hemzenin yan yana gelmesi, birinin sonunda ikincisinin başında olmak üzere iki ayrı kelimede olması ve kelimede tek başına olması yönüyle hemze bulunduğu konum itibariyle farklı kıraatlerle okunmuştur. Hemze ile ilgili bu kırat vecihleri tahkîk, teshîl, ibdâl şeklinde kendisine has terimlerle ifade edilmiştir. Fonetik farklılıklar (usul) kategorisinde yer alan ve çoğunlukla ayetin anlamına etki etmeyen hemze ile ilgili bu okuyuş farklılıkları sadece kıraat kaynaklarında değil ilk dönemden günümüze kadar olan birçok tefsir kaynaklarında da yer almıştır. Bu bağlamda çalışmada zikredilen vecihler tefsir ve kıraat alanıyla ilgili kaynaklarda incelenmiş ve ilim ehlinin hemze ile ilgili okuyuş farklılıklarına yaklaşımı tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kuran

Examination of Some Variant Readings Related to the Hiatus in the Recitation Science

Öz

In this study, the subject of hiatus was considered and the this letter’s place in the recitation knowledge was reviewed. There are the disputes among the recitation’s scholars about whether the hiatus is accepted or not as a separate letter in Arabic alphabet, and about its reading as there is a dispute related to its origin and quality. These recitation disputes occur in the position of hiatus in a sentence. The hiatus has been read in the different recitations with its position as there are two hiatuses in the same word, there are two hiatuses in two words and there is a hiatus in a word. These recitation angles related to the hiatus were stated with the terms specific to itself like the investigation, facility, alteration. Not only the reading differences related to the hiatus which is available in the category of phonetic differences and doesn’t affect mostly on the verse were mentioned in many interpretation sources which have been from the first period to today but also they were mentioned in the recitation sources. In this sense, the aforementioned angles were reviewed in the interpretation and recitation sources and the approach of knowledge people to the reading differences related to the hiatus was tried to be determined

Kaynakça

1. Begavî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Mesûd. Tefsîru’l-Begavî Me‘âlimu’t-Tenzîl. thk. Muhammed Abdullâh en-Nemîr, Osman Cum’a Dâmiriyye ve Süleyman Müslim el-Harş. Riyâd: Dâru Taybe, 1409.Cevherî, İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcü’l-Lüğa ve Sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attârî. Beyrût: Darü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1085Çetin, Abdurrahman. Kıraatların Tefsire Etkisi. İstanbul: Ensar Yayınları, 2012.Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İsam Yayınları, 2011.Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Abdilganî. İthâfu Fudalâi’l-Beşer fi’l-Kırââti’l-Erbeate ‘Aşer. thk. Enes Mahrâh. Beyrût-Lübnân: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.Durmuş, İsmail. “Hemze”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.Esmer, Raci. Ulumu’l-Belagat. Beyrût: Dâru’l-Ceyl, 1426/2005.Fârisî, Ebû Ali el-Hasen b. Abdi’l-Ğaffâr. el-Hucce li’l-Kurrâi’s-Seb‘. thk. Bedreddîn Kahvecî, Beşîr Cuvîcâtî. Beyrût: Dârü’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1991.Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. Beyrût: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1983.Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Ferâhîdî. Kitâbü'I-ayn. thk. Mehdi el-Mahzûmî, İbrâhîm es-Sâmerrâî. Beyrût: Müessesetü’l-Âlemi, 1408/1998.İbn Âtiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Ğâlib el-Endelüsî. el-Muharraru’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-’Azîz. thk. Abdü’s-Selâm Abdü’ş-Şâfî Muhammed. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî. el-Muhteseb fî Tebyîni Vücûhi Şevâzzi’l-Kırâât ve’l-Îzâhi anhâ. tahk. Ali en-Necdî Nâsıf, Abdülhalîm en-Neccâr, Abdülfettâh İsmâ’il Şiblî. Kahire: Meclisü’l-A’la li’ş-Şuuni’l-İslâmiyye, 1994.İbn Hâleveyh, Ebû Abdullâh Hüseyin b. Ahmed. Muhtasar fî Şevâzzi’l-Kur’ân min Kitâbi’l-Bedî‘.Kahire: Mektebetü’l-Mütenebbî, , tsz.İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükrîm. Lisânü’l-Arab. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1119.İbn Mücâhid, Ebû Bekir Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs. Kitâbü’s-Seb‘ fi’l-Kırâât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dârü’l-Meârif, 1119.İbn Yaîş, Ebü'l-Beka Muvaffakuddin Yaiş b.Ali b.Yaiş el-Esedî. Şerhu’l-mufassal. Kahire: İdaretü’t-Tıbaati’l-Müniriyye, tsz.İbnu’l-Cezerî, Ebü’l–Hayr Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fî’l-Kırââti’l-Aşr. tahk. Ali Muhammed Dabbâ’. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, tsz.Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerim’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ‘an Vücûhi’l-Kırââti’s-Seb‘ ve ‘İlelihâ ve Hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramadân. Beyrût: Müessetü’r-Risâle, 1997.Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘ li-Ahkâmi’l-Kur’ân ve’l-Mübeyîn limâ Tezammenehû mine’s-Sünneti ve Âyi’l-Furkân. thk. Abdullâh b. Abdü’l-Muhsin et-Türkî. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2006.Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr Ezdî Sümâlî. el-Muktedab. thk., Muhammed Abdülhalik Azime. Kahire: 1415/1994.Nehhâs, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. İ‘râbü’l-Kur’ân. Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, 2008.Râzî, Ebû Abdullâh Fahreddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-Ğayb=et-Tefsîru’l-Fahri’r-Râzî. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1981.Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân = Tefsîru’s-Sa‘lebî. thk. Ebû Muhammed b. Âşûr. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1422/2002.Saleh, Alaaddin ve Bulut, Ali. “Hemze’nin İlmu Resmi’l-Mesâhif ve Kıraatteki Yeri”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2016.Sîbeveyhî, Ebû Bişr Amr b. Osman b. Kanber. Kitâbu Sîbeveyhî. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Kahire: Mektebetü'l-Hancî, 1408/1988.Şahin, Abdüssabûr, el-Kırâatü’l-Kur’âniyye fî dav’i ilmi’l-lügâti’l-hadîs, Kahire: Mektebetü’l-Hancî, ts.Taberî, Ebû Cafer b. Cerîr Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân = Tefsiru’t-Taberî. tahk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türkî. Kahire: Dârü’l-Hicr, 2001.Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.Ünal, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.Zebîdî, Seyyid Muhammed Murtaza el-Hüseynî. Tâcu’l-Arus min Cevahiri’l-Kâmûs. Kuveyt: 1982.Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kur’ân ve İ‘râbüh. tahk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. Beyrût: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullâh Mahmûd b. Ömer b. Ahmed. el-Keşşâf ‘an Hâkâiki Ğavâmizi’t-Tenzîl ve ‘Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl. tahk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavviz. Riyâd: Mektebetü’l-Ubeykân, 1998.