The Impact of Environmental Sensitivity on the Development of Urban Consciousness: The Case of Istanbul

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 939 - 961, 29.12.2025

Şerafettin Sevgili

Öz

This study investigates how the level of urban consciousness among city residents is shaped by environmental sensitivity. Environmental sensitivity is conceptualized in two dimensions—emotional and behavioral—and the distinct effects of these dimensions on urban consciousness are examined through separate regression models. The research was conducted using an online survey administered to 440 participants residing in Istanbul. The data were analyzed using Mann-Whitney U and Kruskal-Wallis tests to identify differences based on socio-demographic characteristics, followed by linear regression analyses. The findings reveal that both dimensions of environmental sensitivity have significant and positive effects on urban consciousness. Emotional environmental sensitivity emerged as the strongest predictor, explaining 43.9% of the variance in urban consciousness (R² = .439), while behavioral environmental sensitivity accounted for 18.5% (R² = .185). Additionally, general environmental sensitivity explained 44.4% of the total variance (R² = .444), indicating its role as a robust determinant. Socio-demographic analyses showed significant differences based on gender, educational level, and perceived neighborhood safety, whereas variables such as age, income, housing type, and duration of residence had limited or no significant effects. Overall, the results highlight the central role of multidimensional environmental attitudes (particularly emotional sensitivity) in shaping urban consciousness and strengthening individuals’ civic orientation within the urban context.

Anahtar Kelimeler

Urban Consciousness , Environmental Awareness , İstanbul

Kentlilik Bilincinin Gelişiminde Çevresel Duyarlılığın Etkisi: İstanbul Örneği

Öz

Bu çalışma, İstanbul’da yaşayan bireylerin kentlilik bilinci düzeylerinin çevresel duyarlılık ile nasıl ilişkili olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada çevresel duyarlılık, duygusal ve davranışsal olmak üzere iki boyutta ele alınmış; bu boyutların kentlilik bilinci üzerindeki etkileri ayrı ayrı test edilmiştir. İstanbul’da yaşayan 440 katılımcıdan çevrim içi anket yöntemiyle elde edilen veriler, Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis testleri aracılığıyla sosyo-demografik değişkenlere göre farklılaşmalar açısından incelenmiş; ardından doğrusal regresyon modelleri uygulanmıştır. Bulgular, her iki çevresel duyarlılık boyutunun da kentlilik bilinci üzerinde anlamlı ve pozitif yönlü bir etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Duygusal çevresel duyarlılık, kentlilik bilincindeki toplam varyansın %43,9’unu açıklayarak en güçlü yordayıcı olarak belirlenmiş; davranışsal çevresel duyarlılık ise varyansın %18,5’ini açıklamıştır. Ayrıca genel çevresel duyarlılığın, kentlilik bilincinin %44,4’ünü açıklayan yüksek düzeyde bir belirleyici olduğu saptanmıştır. Sosyo-demografik değişkenler açısından, cinsiyet, eğitim düzeyi ve mahalle güvenliği algısının kentlilik bilinci ve çevresel duyarlılık üzerinde anlamlı farklılıklar yarattığı; yaş, gelir ve konut tipi gibi değişkenlerin etkisinin ise sınırlı kaldığı görülmüştür. Araştırma sonuçları, kentlilik bilincinin gelişiminde çevreye yönelik tutumların çok boyutlu bir belirleyici olduğuna işaret etmekte; özellikle duygusal duyarlılıkların bu süreçte daha güçlü bir rol üstlendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kentlilik Bilinci , Çevresel Duyarlılık , İstanbul

Kaynakça

• Acungil, Y. (2012). Kentleşme Sürecinde Tokat’ta Kentlilik Bilinci (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat.
• Acungil, Y., Bozdoğan, D. & Şimşek, Ü. (2017). Yerel Yönetimlerde Kentlilik Bilinci ile Vergi Bilinci Arasındaki İlişki: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Öğrencilerine Yönelik Bir Uygulama. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(14), 246-264.
• Akova, S. (2020). Kent Kimliği Göstergeleri Üzerinden Kentlilik Bilincine Dair Bir Okuma: Yalova Kenti Örneklemi. OPUS International Journal of Society Researches, 16(29), 3344-3386.
• Alacadağlı, E. (2021). Üniversite Öğrencilerinin Kent Bilinci ve Kentli Hakları Farkındalığının Kentlileşme ve Kent Kültürüne Katkıları: Bayburt Örneği. Turkish Studies-Social Sciences, 16(1), 23-41.
• Alkan Gökler, L., Yenigül, S. B., Yalçiner Ercoşkun, Ö. & Ocalir-Akunal, E. V. (2020). Ankara’da Kentlilik Bilincini Oluşturan Değişkenlerin Faktör Analizi ile Değerlendirilmesi. Planlama Dergisi, 30(2), 187-197.
• Alpak, E. M., Tarakçı Eren, E. & Düzenli, T. (2021). Green Design in Urban Squares: Ecological Urban Consciousness In Landscape Architecture Education. In Proceedings of the International Conference of Contemporary Affairs in Architecture and Urbanism (ICCAUA), 4(1), 322-330.
• Avcı, S. & Aydın, H. İ. (2024). Kentlilik Bilinci ve Kentli Hakları: Batman İli Üzerine Bir Uygulama. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 16(31), 390-401.
• Balık, B. & Erdoğan, M. (2020). Lisans Düzeyi Öğrencilerin Kentlilik Bilincinin Farklı Göstergeler Açısından İncelenmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(39), 1501-1521.
• Baltodano-Nontol, L., Alvarado-Silva, C., Fernández-Mantilla, M., Gálvez-Carrillo, R. & Acevedo-Duque, Á. (2024). Measuring Urban Environmental Awareness: Instrument Validation And Analysis in Urban Contexts. Sustainability, 16(24), 1-20. https://doi.org/10.3390/su162411153
• Bamberg, S. & Möser, G. (2007). Twenty Years After Hines, Hungerford, And Tomera: A New Meta-Analysis Of Psycho-Social Determinants of Pro-Environmental Behaviour. Journal of Environmental Psychology, 27(1), 14-25. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2006.12.002
• Belli, A. & Aydın, A. (2017). Kent Kültürü ve Kentlilik Bilincinin Oluşumunda Üniversitelerin Rolü: Mustafa Kemal Üniversitesi Örneği. The Journal of Academic Social Science, 39(39), 422-434.
• Beyazlı, D. Ş. & Aydemir, Ş. (2008). Kentlilik Bilinci ve Mekân: Trabzon Kenti Örneği. Planlama 2008/3, 49-60.
• Beyazlı, D. & Aydemir, Ş. (2011). Does Urban Consciousness Help Understand The Citizens’ Role in Planning? European Planning Studies, 19(5), 839-860.
• Bıyıklar, B. (2024). Kentlilik Bilinci ve Engelliler Meclisleri: Bozcaada Belediyesi Kent Konseyi Engelliler Meclisi Örneği. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 2023, 45-54.
• Bimay, M. (2021). Yerel Katılım Açısından Kent ve Kentli Kimliği, Kentsel Aidiyet ve Kentsel Farkındalık Düzeyi: Batman Örneği. Turkish Journal of Social Science, 5(9), 62-77.
• Boermans, D. D., Jagoda, A., Lemiski, D., Wegener, J. & Krzywonos, M. (2024). Environmental Awareness and Sustainable Behavior of Respondents in Germany, The Netherlands and Poland: A Qualitative Focus Group Study. Journal of Environmental Management, 370, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2024.122515
• Brand, P. (1999). The Environment and Postmodern Spatial Consciousness: A Sociology of Urban Environmental Agendas. Journal of Environmental Planning and Management, 42(5), 631-648.
• Bülbül, H., Büyükkeklik, A. & Özoğlu, B. (2019). Çevre Bilinci, Çevreci Ev Uygulamaları, Satın Alma Davranışı ve Demografik Faktörler Arasındaki İlişkinin Haneler Kapsamında İncelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(30), 945-955. https://doi.org/10.20875/makusobed.642513
• Candan, H. & Kazak, G. (2018). Kentlilik Bilinci Ölçeğinin Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 5(22), 986-994.
• Candan, H. & Maltaş, A. E. (2016). Karaman Kent Dinamiklerinin Çevresel Duyarlılık Düzeylerinin Belirlenmesine Yönelik Bir Araştırma. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(1), 94-112.
• Claassen, C., Göbel, S., Lang, A., Ackermann, K., Bankov, P., Brookes, K., Cappellina, B., Carman, C., Freitag, M., García Del Horno, R., Hernández, E., Rico, G., Rossteutscher, S., Traunmüller, R., Webb, M., Zmerli, S. & Zumbrunn, A. (2025). Measuring Rural and Urban Consciousness in Europe. Electoral Studies, 95, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.electstud.2025.102912
• Değirmenci, B. (2020). Çevresel Bilinç İle Çevresel Bağlılık İlişkisinin Demografik Özellikler Bağlamında İncelenmesi. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 6(4), 1-13.
• Dirksmeier, P. (2025). A Sense Of Belonging To The Neighbourhood in Places Beyond The Metropolis-The Role of Social Infrastructure. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 1-14 https://doi.org/10.1057/s41599-025-05115-0
• Dirlik Ünver, Ö. & Orhan, K. (2024). Kentlilik Bilinci Ölçeğinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Kent Akademisi, 17(3), 1129-1145.
• Dirlik Ünver, Ö. & Yavuzçehre, P. S. (2023). Kentsel Mekânda Katılımın Kentlilik Bilincine Etkisi: Denizli Kenti Örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(1), 110-126.
• Erçelik, M. & Çakmakçı, S. (2022). Çevre. İçinde: Ekoloji Sözlüğü. Erişim Tarihi: 04 Eylül 2025. Erişim Adresi: toraks.org.tr
• Fu, Y. & Dong, W. (2025). How Perceived Value, Environmental Awareness, and Social Identity Shape Public Support for Industrial Heritage: The Mediating Role of Place Attachment. Frontiers in Psychology, 16. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1645646
• Geyik, S. (2010). Kırdan kente göç sonrası kentlilik bilinci: Mevlana Mahallesi örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
• Giuliani, M. V. & Feldman, R. (1993). Place Attachment In a Developmental and Cultural Context. Journal of Environmental Psychology, 13(3), 267-274.
• Gopal, A. & Bhaduri, S. (2017). Urban Consciousness For Sustainable Development. In Conscious Cities Anthology 2018: Human-Centred Design, Science, and Technology (4), 1-7. https://doi.org/10.33797/CCJ.04.01
• Gökler, L. A., Yenigül, S. B., Ercoşkun, Ö. Y. & Öcalır Akünal, E. V. (2020). Ankara’da Kentlilik Bilincini Oluşturan Değişkenlerin Faktör Analizi İle Değerlendirilmesi. Planlama, 30(2), 187-197. Görün, M. & Kara, G. (2017). Üniversite Öğrencilerinin Kentlilik Bilinci Algısı: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Örneği. Yönetim Bilimleri Dergisi, 15(30), 393-409.
• Güçlü, S. (2002). Kentlileşme ve Göç Sürecinde Antalya’da Kent Kültürü ve Kentlilik Bilinci. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Kültür Yayınları.
• Gülhan, İ. (2024). Kentlilik Bilinci ve Trafik Kültürü/Adabına Yönelik Vatandaş Algısı: Karaman İlinde Bir Araştırma (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Karaman.
• Hayta, Y. & Nalbant, M. (2024). Kentlilik Bilinci Üzerine Bir Değerlendirme: Bitlis İli Örneği. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi (2), 89-101.
• İlter, E. (2024). Kent Kültürü ve Kentlilik Bilinci: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Örneği. Akademik İncelemeler Dergisi, 19(1), 222-243.
• Jha, P. S. (2009). The Media and the Metropolis: The Role of Media In Creating Urban Consciousness In Delhi. Asian Journal of Communication, 19(2), 130-156. https://doi.org/10.1080/01292989209359565
• Kaiser, F. G., Wölfing, S. & Fuhrer, U. (1999). Environmental Attitude and Ecological Behaviour. Journal of Environmental Psychology, 19(1), 1-19. https://doi.org/10.1006/jevp.1998.0107
• Kara, G. (2017). Lisans Düzeyi Öğrencilerinde Kentlilik Bilinci: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.
• Kärre, E. (2007). Environmental Perceptions In An Urban Environment: Report From A Minor Field Study In Nairobi, Kenya (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Human Ecology Division, Lund.
• Kaya, E. (2003). Kentleşme ve Kentlileşme. İstanbul: İlke Yayıncılık.
• Kazak, G. (2017). Mahalle Kültürünün Kentlilik Bilinci Üzerine Etkisi: Karaman Örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Karaman.
• Keleş, R. (2012). Kamusal Alan, Kentleşme ve Kentlilik Bilinci. Güney Mimarlık Dergisi (10), 10-12.
• Keleş, R. (2021). Kentbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: İmge Yayınları.
• Keskin, E. B., Sağocak, M. & Arslan, T. V. (2015). Kentlilik Bilinci Çalışmaları İçin Bir Model Önerisi: Bursa’da Kentlilik Bilinci Araştırması. Paradoks Ekonomi Sosyoloji ve Politika Dergisi, 11(1), 21–43.
• Kollmuss, A. & Agyeman, J. (2002). Mind The Gap: Why Do People Act Environmentally and What are the Barriers to Pro-Environmental Behavior? Environmental Education Research, 8(3), 239-260. https://doi.org/10.1080/13504620220145401
• Krause, D. (1993). Environmental Consciousness: An Empirical Study. Environment and Behavior, 25(1), 126-142.
• McDermott, J. J. (1974). Space, Time, and Touch: Philosophical Dimensions of Urban Consciousness. Soundings: An Interdisciplinary Journal, 57(3), 253-274.
• Özbuğutu, E., Karahan, S. & Tan, Ç. (2014). Çevre Eğitimi ve Alternatif Yöntemler–Literatür Taraması. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(25), 393-408.
• Pinkster, F. M. & Loomans, D. (2025). Urban Belonging As Place-Based Affect. Social & Cultural Geography, 26(4), 421–438. https://doi.org/10.1080/14649365.2024.2407159
• Sağocak, A. M. (2016). Kentlilik Bilinci Çalışmaları İçin Kavramsal Bir Çerçeve: Bursa Araştırması Örneği. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 1(1), 57-61.
• Sağocak, M., Arslan, T. V. & Keskin, E. B. (2015). Urban Consciousness Among Inhabitants of a City in Turkey: Bursa As A Case. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 202, 514-521.
• Salaripour, A., Hamidi, A., Faridi Foshtomi, A. & Nourbakhsh, A. H. (2024). Analyzing the Influence of Place Attachment On Citizens’ Environmental Protection Behaviors: A Case Study Of Rasht City. Urban Research and Development Planning, 9(29), 1-38. https://doi.org/10.22054/urdp.2024.76342.1597
• Schultz, P. W. (2001). The Structure of Environmental Concern: Concern For Self, Other People, and the Biosphere. Journal of Environmental Psychology, 21(4), 327–339. https://doi.org/10.1006/jevp.2001.0227
• Solinger, D. J. (2012). The New Urban Underclass and its Consciousness: Is it a Class? Journal of Contemporary China, 21(78), 1011-1028. https://doi.org/10.1080/10670564.2012.701037
• Soopramanien, D., Daryanto, A. & Song, Z. (2023). Urban Residents’ Environmental Citizenship Behaviour: The Roles Of Place Attachment, Social Norms And Perceived Environmental Responsibility. Cities, 132. 1-10. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104097
• Steg, L. & Vlek, C. (2009). Encouraging Pro-Environmental Behaviour: An Integrative Review and Research Agenda. Journal of Environmental Psychology, 29(3), 309-317. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2008.10.004
• Şahin, K. & Anık, M. (2016). Göç, Kentleşme Ve Kentlilik Bilinci: Kırıkkale Örneği. Zeitschrift für die Welt der Türken (ZfWT), 8(3), 151-172.
• Şahin, K. & Yaylı, H. (2016). Geleneksel Göçebelikten Modern Göçlere Türkiye’de Gençlerin Kentlilik Bilinci: Kırıkkale Örneği Üzerinden Bir Analiz. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 51(2), 79-108.
• Tatlıdede, D. (2014). Kentleşme ve Kentlileşme Bağlamında Türkiye’de Kentlilik Bilinci. İstanbul Şişli Meslek Yüksekokulu Şişli Akademi Dergisi, 1, 19-27.
• Uralman, N. H. (2012). Müze Halkla İlişkileri Aracılığıyla Kentlilik Bilinci Oluşturma: Çanakkale’deki Müzelerin Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Villa, D. (2020). Drawing Urban Consciousness. Territorio, 93(2), 174-188.
• Wirth, L. (2002). Bir Yaşam Biçimi Olarak Kentlileşme. İçinde A. Alkan & B. Duru (Ed.), 20. Yüzyıl Kenti (ss. 77-106). Ankara: İmge Yayınevi.
• Yalçıner Ercoşkun, Ö., Öcalır Akünal, E. V., Yenigül, S. B. & Alkan, L. (2016). Kentlilik Bilincini Oluşturan Göstergeler Ve Kentlilik Bilincini Geliştirme Yolları. Paradoks Ekonomi Sosyoloji ve Politika Dergisi, 11(Özel Sayı), 4-23.
• Yazıcıoğlu, Y. & Erdoğan, S. (2004). SPSS Uygulamalı Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Detay Yayıncılık.
• Yeşil, M. & Turan, Y. (2020). Çevresel Duyarlılık Üzerine Bir Ölçek Geliştirme Çalışması. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10(2), 418-435.
• Yeşil, M. & Yüksel, M. (2016). Ordu Kenti Örneğinde Kentlilik Bilinci. Paradoks Ekonomi, Sosyoloji ve Politika Dergisi, 11(Özel Sayı), 43-65.
• Yılmaz, S. & Zorlutuna, Ş. (2024). Öğretmen Adaylarının Çevresel Duyarlılık, Çevre Bilinci Ve Çevre Sorunlarına Yönelik Davranışlarının İncelenmesi. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(Eğitim Bilimleri Özel Sayısı), 25-49.
• Yoon, J. I., Lee, K. J. & Larson, L. R. (2024). Place Attachment Mediates Links Between Pro-Environmental Attitudes And Behaviors Among Visitors To Mt. Bukhan National Park, South Korea. Frontiers in Psychology, 15, 1338650, 1-12. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1338650
• Yurtseven, E., Vehid, S., Köksal, S. & Erdoğan, M. S. (2010). İstanbul Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Öğrencilerinin Çevresel Riskler Konusundaki Duyarlılıkları. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Tıp Dergisi, 24(3), 193-199.
• Yüce, N. C. (2021). Yeşil Ekonominin Boyutları ve Rekabetçilik Özelinde Çevresel Duyarlılık. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Çalışmalar Dergisi, 2(2), 36-52.
• Yücel Batmaz, N. & Gürer, A. (2016). Kırıkkale İlinin Kentlilik Bilinci Bağlamında Değerlendirilmesi Üzerine Bir Araştırma. 4. Uluslararası Kentsel ve Çevresel Sorunlar ve Politikalar Kongresi 2016, 166-183.
• Zhu, Y. & Du, R. (2024). Evaluating the Impact of Urban Landscape Elements on the Sense of Security and Local Belonging: Case Study Tongdejie, China. Frontiers in Environmental Science, 12, 01-11. https://doi.org/10.3389/fenvs.2024.1340394