SOVYETLER BİRLİĞİ’NİN TÜRKİSTAN’DA EĞİTİM VE KÜLTÜR POLİTİKALARI: SOSYALİST DÖNÜŞÜM VE KİMLİK İNŞASI (1917-1991)

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 20, 15 - 28, 30.06.2025

Nurullah Çetin

Öz

Sovyetler Birliği, 1917 Bolşevik Devrimi’nden itibaren Türkistan coğrafyasında eğitim ve kültür politikaları aracılığıyla sosyalist ideolojiyi benimsetmeyi ve bölgeyi Sovyet sistemine entegre etmeyi amaçlamıştır. Eğitim, yalnızca okuryazarlık oranlarını artırmaya yönelik bir araç olarak değil, aynı zamanda Sovyet kimliğini inşa etmek için stratejik bir unsur olarak kullanılmıştır. Geleneksel eğitim kurumları kapatılmış, yerlerine ideolojik müfredatla donatılmış Sovyet okulları açılmıştır. Kültürel alanda ise İslami kurumlar ve geleneksel sanatlar yasaklanmış, yerine sosyalist anlayışıyla biçimlenmiş yeni bir kültürel yapı oluşturulmuştur. Stalin döneminde merkeziyetçi ve baskıcı politikalar yoğunlaşmış, yerel kimliklerin bastırılması sistematik bir hâl almıştır. Kruşçev ve Brejnev dönemlerinde bazı reformlar yapılmış olsa da Sovyet ideolojisinin temel yapısı korunmuştur. Gorbaçov dönemiyle birlikte Glasnost ve Perestroyka politikaları kültürel özgürleşmeye kapı aralamış, yerel kimliklerin yeniden canlanmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda, Sovyetler Birliği'nin Türkistan’daki eğitim ve kültür politikaları, yalnızca bölge halklarının yaşam biçimini dönüştürmekle kalmamış, aynı zamanda onların kimlik, dil ve kültürel miras üzerindeki etkilerini uzun vadede şekillendirmiştir.
Bu çalışma, Sovyet eğitim ve kültür politikalarının Türkistan halkları üzerindeki uzun vadeli etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Sovyetler Birliği’nin eğitim ve kültürü yalnızca kalkınma ve modernleşme aracı olarak değil, aynı zamanda ideolojik bir kontrol mekanizması olarak nasıl kullandığını ortaya koymaktadır. Eğitim sisteminin dönüşümü, bölge halklarının sosyalist sisteme entegre edilmesi için planlanmış ve yerel kimliklerin asimilasyonu hedeflenmiştir. Kültürel politikalar ise geleneksel unsurları bastırarak yeni bir Sovyet kültürel kimliği inşa etmeye çalışmıştır. Ayrıca çalışma, Sovyet eğitim ve kültür politikalarının modernleşme ile ideolojik kontrol arasındaki karmaşık ilişkisini değerlendirerek, bu politikaların günümüzdeki etkilerine ışık tutmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Türkistan , Sovyet Eğitim Politikaları , Kültürel Dönüşüm , Kimlik İnşası , Sosyalist İdeoloji

THE SOVIET UNION’S EDUCATION AND CULTURAL POLICIES IN TURKESTAN: SOCIALIST TRANSFORMATION AND IDENTITY CONSTRUCTION (1917-1991)

Öz

From the Bolshevik Revolution of 1917 onward, the Soviet Union sought to impose socialist ideology and integrate the Turkistan region into the Soviet system through its education and cultural policies. Education was not merely a tool for increasing literacy rates but a strategic instrument for constructing a Soviet identity. Traditional educational institutions were abolished and replaced with Soviet schools structured around an ideological curriculum. In the cultural sphere, Islamic institutions and traditional arts were banned, giving way to a new cultural framework shaped by socialist realism. During Stalin’s rule, centralist and repressive policies intensified, systematically suppressing local identities. Although some reforms were implemented under Khrushchev and Brezhnev, the fundamental structure of Soviet ideology remained intact. With Gorbachev’s tenure, the policies of Glasnost and Perestroika opened avenues for cultural liberalization, paving the way for the revival of local identities. In this context, the Soviet Union’s education and cultural policies in Turkistan not only transformed the lifestyles of the region’s inhabitants but also had lasting effects on their identity, language, and cultural heritage.
This study aims to analyze the long-term impact of Soviet education and cultural policies on the peoples of Turkistan. The article demonstrates that the Soviet Union employed education and culture not solely as instruments of development and modernization but also as mechanisms of ideological control. The transformation of the education system was designed to integrate the local population into the socialist order, with the ultimate goal of assimilating their identities. Cultural policies, in turn, sought to suppress traditional elements and construct a new Soviet cultural identity. By examining the complex relationship between modernization and ideological control, this study sheds light on the enduring consequences of these policies in contemporary times.

Anahtar Kelimeler

Turkestan , Soviet Education Policies , Cultural Transformation , Identity Construction , Socialist Ideology

Kaynakça

• Allworth, E. (1994a). “The New Central Asians”, Central Asia: 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview. Ed. Edward Allworth, Durham, NC: Duke University Press, ss. 527-572.
• Allworth, E. (1994b). “The Hunger for Modern Leadership”, Central Asia: 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview. Ed. Edward Allworth, Durham, NC: Duke University Press, ss. 573-607.
• Aslan, B. (2009). “Sovyet Rusya Hakimiyetinde Yaşayan Türklerin Ortak ‘Birleştirilmiş Türk Alfabesi’nden ‘Rus Kiril’ Alfabesine Geçirilmesi.” Journal of Turkish Research Institute 16(40): 357-374.
• Carrère d’Encausse, H. (1963). “Tsarist Educational Policy in Turkestan, 1867-1917.” Central Asian Review 4: 375-387.
• Çetin, N., & Topsakal, İ. (2023). “Sovyetler Birliği’nin Kazakistan’da Büyük Tasfiye Dönemi (1937–1938).” Avrasya İncelemeleri Dergisi 12(1): 1–18.
• Edgar, A. L. (2007). Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan. Princeton University Press.
• Fitzpatrick, S. (2002). Education and social mobility in the Soviet Union, 1921–1934. Cambridge: Cambridge University Press.
• Grenoble, L. A. (2003). Language policy in the Soviet Union. New York: Kluwer Academic Publishers. Güngör, E. (2011). Türkistan’da Fikir Akımları. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Hekimoğlu, V. S. F. (2024). “Türkistan’da 20. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Okullar.” International Congress on Turkish Geography Social Sciences Research IV, Proceedings Book, İstanbul: Filiz Kitabevi, ss. 143-150.
• Ilič, M., Attwood, L., & Reid, S. E. (Eds.). (2004). Women in the Khrushchev era. Palgrave Macmillan.
• Kadyrov, M. (2014). “Kırgızistan’da Ceditçilerin Eğitim Alandaki Faaliyetleri.” Dini Araştırmalar 17(45): 159-172. Kalinovsky, A. M. (2018). Laboratory of socialist development: Cold War politics and decolonization in Soviet Tajikistan. Ithaca, NY: Cornell University Press.
• Keller, S. (2001). To Moscow, Not Mecca: The Soviet Campaign Against Islam in Central Asia, 1917–1941. Westport: Praeger.
• Köseoğlu, T. (2021). “Sovyet Dönemi ‘Topyekûn Eğitim (Yalpisıga Eğitim)’ Politikası’nın Kazakistan SSC’deki Görünümü.” Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi 2(4): 387-406.
• Krupskaya, N. K. (1928). “Soviet Russia’s Campaign Against Illiteracy.” Current History (1916-1940) 27(6): 832-838.
• Kurt, H. (2021). “The Times Gazetesinde Gorbaçov’un Glasnost ile Perestroyka Politikalarını Uygulaması.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 8(4): 1350-1381.
• Matthews, M. (1982). Education in the Soviet Union: Policies and Institutions since Stalin. London: George Allen & Unwin.
• Northrop, D. (2004). Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia. Ithaca: Cornell University Press. Saraç, H. (2020). “Sovyet Rusya’nın Korenizatsiya (Yerelleştirme) Kapsamında Uyguladığı Dil Politikaları: Orta Asya Örneği.” Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 13(71): 87-93.
• Smith, J. (2017). “The Battle for Language: Opposition to Khrushchev’s Education Reform in the Soviet Republics, 1958-59.” Slavic Review 76(4): 983-1002.
• Suny, R. G. (1998). The Soviet experiment: Russia, the USSR, and the successor states. New York: Oxford University Press. Ubiria, G. (2015). Soviet Nation-Building in Central Asia: The Making of the Kazakh and Uzbek Nations. New York: Routledge. Voevoda, E. V., Belogurov, A. Yu., Kostikova, L. P., Romanenko, N. M., & Silantyeva, M. V. (2017). “Language Policy in the Russian Empire: Legal and Constitutional Aspect.” Giornale di Storia Costituzionale / Journal of Constitutional History 33(1): 121-129.