An analysis of science textbooks prepared according to the Century of Türkiye Maarif Model in terms of values

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 92 - 116, 31.12.2025

Mehmet Ali Pınar

https://doi.org/10.62195/ijdes.1701554

Öz

This study aims to determine how the 20 core values defined within the Virtue-Value-Action framework are represented in the 5th-grade science textbook prepared under the Türkiye Century Maarif Model. The research was conducted using the document analysis method, a qualitative research approach, to systematically examine the textbook. The data source for this study was the science textbook prepared in accordance with the updated 2024 science curriculum by the Ministry of National Education. The data were analyzed using the descriptive analysis method, and the distribution of values across the seven units of the textbook was examined in detail. The research findings revealed that a total of 19 distinct values were repeated 287 times throughout the textbook; however, these values were not distributed evenly across the units. Additionally, it was found that the value of modesty was not included at all. The most emphasized values were responsibility, diligence, sensitivity, respect, and healthy living, whereas family integrity, justice, freedom, privacy, compassion, and love were given very limited attention.

Anahtar Kelimeler

Science textbook , values education , Türkiye century education model

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli erdem-değer-eylem çerçevesi bağlamında 5. sınıf fen bilimleri ders kitabının incelenmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli çerçevesinde hazırlanan 5. sınıf fen bilimleri ders kitabında, öğretim programında tanımlanan Erdem-Değer-Eylem çerçevesindeki 20 temel değerin nasıl yer aldığını belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman inceleme yöntemi kullanılarak ders kitabı sistematik bir şekilde analiz edilmiştir. Çalışmanın veri kaynağı olarak, 2024 yılında Millî Eğitim Bakanlığı tarafından güncellenen fen bilimleri öğretim programına uygun olarak hazırlanan ders kitabı seçilmiştir. Veriler betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiş ve kitabın yedi ünitesinde yer alan değerlerin dağılımı ayrıntılı olarak incelenmiştir. Araştırma bulguları, ders kitabında yer alan 19 farklı değerin toplamda 287 kez tekrarlandığını, ancak bu değerlerin üniteler arasında eşit biçimde dağılmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca bu değerler arasında mütevazılık unsuruna hiç yer verilmediği belirlenmiştir. En fazla vurgulanan değerler sırasıyla sorumluluk, çalışkanlık, duyarlılık, saygı ve sağlıklı yaşam olurken, aile bütünlüğü, adalet, özgürlük, mahremiyet, merhamet ve sevgi değerlerine oldukça sınırlı düzeyde yer verildiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Fen bilimleri ders kitabı , değerler eğitimi , Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli

Kaynakça

• Akbulut, S., Üzüm, B., & Pesen, A. (2022). İngilizce dersi öğretim programında belirtilen temel değerler çerçevesinde 5. sınıf İngilizce dersi kitaplarının incelenmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(43), 528–565.
• Akyol, Ş. (2010). İlköğretim 6. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan sevgi temasının değerler eğitimi açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Allchin, D. (1999). Values in science: An educational perspective. Science & Education, 8(1), 1–12.
• Aslan, H. İ. (2019). Ortaokul İngilizce ders kitaplarındaki değerler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi.
• Aydın, A. Z., & Aran, Ö. C. (2020). Ortaokul İngilizce ders kitaplarında evrensel değerlerin incelenmesi. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 6(2), 733–751.
• Bayraktar, M., & Çalışkan, Ş. S. E. (2024). Yeni müfredata uygun hazırlanan Türkçe ve edebiyat ders kitaplarında yer alan halk bilimi unsurları üzerine bir değerlendirme. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 95–109.
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2018). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (25. bs.). Pegem Akademi.
• Çalışkur, A., & Aslan, A. E. (2013). Rokeach değerler envanteri güvenirlik ve geçerlik çalışması. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(29), 81–105.
• Çepni, S., Bacanak, A., & Küçük, M. (2003). Fen eğitiminin amaçlarında değişen değerler: Fen-teknoloji-toplum. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(4), 7–29.
• Dilmaç, B., & Ekşi, H. (2007). Değerler eğitiminde temel tartışmalar ve temel yaklaşımlar. İlköğretmen Eğitimci Dergisi, 14(11), 21–29.
• Dinç, A. (2000). Örgütlerde karar verme ve problem çözme süreçlerinde yaratıcı düşüncenin yeri ve önemi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi.
• Elbir, B., & Bağcı, C. (2013). Değerler eğitimi üzerine yapılmış lisansüstü düzeyindeki çalışmaların değerlendirilmesi. Electronic Turkish Studies, 8(1), 1321–1333.
• Ersoy, F., & Şahin, T. (2012). Sosyal bilgiler ders kitaplarının değerler eğitimi yaklaşımları açısından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(2), 1535–1558.
• Güçlü, H. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarının değerler eğitimi açısından değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize.
• Gündüz, M. (2019). Fen bilgisi öğretmenlerine göre kazanımlardaki kök değerler ve değerleri öğretme yöntemlerinin incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 5(2), 184–197.
• Gürdal, A., Bayram, H., & Şahin, F. (1998). Cumhuriyet’in 75. yılında fen eğitimi. Millî Eğitim Dergisi, 139, 13–15. Irmak, B. (2021). Sosyal bilgiler ders kitaplarının değerler bağlamında analizi (Yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi, Malatya.
• Kavak, N., Tufan, Y., & Demirelli, H. (2006). Fen teknoloji okuryazarlığı ve informal fen eğitimi: Gazetelerin potansiyel rolü. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(3), 17–28.
• Korkmaz, A. (2013). Değerler sosyolojisi. Toplum Bilimleri Dergisi, 7(14), 51–78.
• Lee, Y. C. (2007). Developing decision-making skills for socio-scientific issues. Journal of Biological Education, 41(4), 170–177. https://doi.org/10.1080/00219266.2007.9656093
• Lindeman, M., & Verkasalo, M. (2005). Measuring values with the short Schwartz’s value survey. Journal of Personality Assessment, 85(2), 170–178.
• Meço, G., & Coştu, F. (2023). Investigation of physics textbooks in terms of values education. Asya Studies – Academic Social Studies, 7(24), 97–108. https://doi.org/10.31455/asya.1251341
• Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley & Sons.
• Meydan, H. (2019). Akademide değerler eğitimi (tezler ve makaleler/1989–2017). Değerler Eğitimi Merkezi.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2005). İlköğretim fen ve teknoloji programı (6–8. sınıflar).
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2017). Müfredatta yenileme ve değişiklik çalışmalarımız üzerine. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_07/18160003_basin_aciklamasi-program.pdf
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 3–8. sınıflar). http://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/201812312311937-FENBILIMLERIOGRETIMPROGRAMI2018.pdf
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024a). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu fen bilimleri 5 ders kitabı. Korza Yayıncılık.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024b). Türkiye yüzyılı maarif modeli: Erdem–değer–eylem çerçevesi. https://tymm.meb.gov.tr/beceriler/erdem-deger-eylem-cercevesi
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis. Sage Publications.
• Özay Köse, E., & Gül, Ş. (2020). Ortaöğretim 9. ve 10. sınıf biyoloji ders kitaplarında yer alan değerler. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 6, 35–45.
• Özdemir, E. (2023). Fen bilimleri ders kitaplarının içerdiği kök değerler açısından incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 56, 504–528. https://doi.org/10.53444/deubefd.1211295
• Özenç Demir, B., & Özer, B. (2023). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 8(2), 264–284. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1396268
• Rokeach, M. (1973). The nature of human values. Free Press. TYMM Öğretim Programları Ortak Metni. (2024). MEB Yayınları.
• Ulusoy, K., & Dilmaç, B. (2012). Değerler eğitimi (6. bs.). Pegem Akademi.
• Ünal, S., & Benzer, A. İ. (2024). The examination of middle school 5th grade science textbooks in values. Educational Academic Research, 53, 65–79. https://doi.org/10.33418/education.1420782
• Veugelers, W., & Vedder, P. (2003). Values in teaching. Teachers and Teaching, 9(4), 377–389. Wach, E., & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis. IDS Practice Paper in Brief, 13, 1–11.
• Yıldırım, A. (2007). Seçilen bir ders kitabı değerlendirme ölçeğinin lise II fizik ders kitabına uygulanması (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Qualitative research methods in social sciences (12th ed.). Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, E., & Kıran, D. (2023). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının değerler eğitimi bakımından incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 12(1), 29–45. https://doi.org/10.30703/cije.1117516
• Yılmaz, Z., & Yıldırım, H. İ. (2023). Fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi üzerine bir araştırma. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 21(2), 933–958. https://doi.org/10.37217/tebd.1267044