Periodical Analysis of Iran’s Attitude Towards The Karabakh Issue in The Context of Discourse

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 2, 549 - 568, 04.06.2025

Nazrin Alizada

https://doi.org/10.24988/ije.1569987

Öz

While at the end of the 20th century, the South Caucasus was in a process of political collapse following the geopolitical fractures, in the 21st century, there was an ongoing economic meltdown on a country basis and adaptation to the regional and international integration process. In this process, both the Karabakh war, which took place between two South Caucasus countries and resulted in the occupation of Azerbaijani lands, and the attitude of Iran, which is one of the regional actors, towards the issue attracted attention. In the context of this study, the historical background of the Azerbaijan-Armenia conflict and then the relationship between Iran's internal dynamics and foreign policy decisions was evaluated through the rhetoric of discourse and action within the framework of the problem of Karabakh. In addition, the wars that took place and Iran's attitude towards them were periodically discussed in the study. In this context, the First Karabakh War in 1988, The “four-day” April War in 2016, and the July and September Wars in 2020 were examined.

Anahtar Kelimeler

Iran , Azerbaijan , Armenia , Karabakh War , Regional Policy

Söylem ve Eylem Bağlamında İran’ın Karabağ Meselesine Yönelik Tutumunun Dönemsel Analizi

Öz

20.yüzyılın sonunda Güney Kafkasya; uluslararası arenada yaşanan jeopolitik kırılmalara müteakip siyasi bir çöküş süreci içindeyken, 21. yüzyılda ise devletler bazında süregelen bir ekonomik erime, bölgesel ve uluslararası entegrasyon sürecine uyum sağlama durumu söz konusu olmuştur. Bu süreçte özellikle iki Güney Kafkasya devleti olan Azerbaycan ve Ermenistan arasında meydana gelen ve Azerbaycan topraklarının işgaliyle sonuçlanan Karabağ Savaşı’yla jeopolitik denklemde bölgesel aktörlerden olan İran’ın konuya yönelik tutumu dikkatleri çekmiştir. İran, Güney Kafkasya bölgesini, özellikle Azerbaycan’ı kendi tarihi platosunun bir parçası olarak gördüğünden söz konusu bölgede meydana gelen savaşlarla da yakından ilgilenmiştir. Bu bağlamda çalışmada Azerbaycan-Ermenistan çatışmasıyla ilgili tarihi arka plan oluşturulmuş, akabinde İran’ın iç dinamikleri ile dış politika kararları arasındaki ilişkisi Karabağ çerçevesinde söylem ve eylem retoriği üzerinden değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Ayrıca çalışmada, gerçekleşen savaşlar ve onlara yönelik İran’ın tutumu dönemsel olarak ele alınmış ve 1988 yılında meydana gelen Birinci Karabağ Savaşı; 2016 yılındaki “dört günlük” Nisan Savaşı ve 2020 senesinde vuku bulan Temmuz ve Eylül Savaşları incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

İran , Azerbaycan , Ermenistan , Karabağ Savaşı , Bölgesel Politika

Kaynakça

• Ağazade, M. (2019). Nagorno-Karabakhskiy konflikt v ramkakh natsionalnykh interesov Irana. Postsovetskiye Issledovaniya, 2(6), 1402-1410.
• Ahmadov, E. (2015). Ermenistan’ın Azerbaycan’a yönelik saldırganlığı: etnik temizlik, soykırım, terör, işgal. (2. Kitap). Bakü: Bilim Gelişim Fonu.
• Air Center. (2021). 44 günlük Karabağ Savaşı: gerekçe ve sonuçlar. Air Center Raporu, 6-12.
• Alaaddinkızı, N. (2024). Azerbaycan’a karşı gerçekleştirilen Ermeni katliamları. Ses gazetesi, 125, 6-7.
• Aliyev, Z. (2019). Ermenilerin tarihi Azerbaycan topraklarına göç ettirilmesi hakkında. Devlet ve Din Dergisi, 1, 47-52.
• Alizada, N. (2024). Iran and the South Caucasus: The 44- day Karabakh war in the changing geopolitical equation. Review of Armenian Studies, 50, 141-162.
• Al-monitor. (2016, 14 Nisan). Will Iran and Russia join forces on Azerbaijani-Armenian conflict? https://www.al-monitor.com/originals/2016/04/iran-azerbaijan-armenia-nagorno- karabach-mediator.html adresinden 10.06.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Anadolu Ajansı. (2020, 7 Ekim). Armenian attack kills 12 civilians in Ganja, Azerbaijan. https://www.aa.com.tr/en/azerbaijan-front-line/armenian-attack-kills-12-civilians-in-ganja-azerbaijan/2009288 adresinden 12.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Asgarkhani, A. M. (1400). Tehlil-e eqdam-e nezami-ye cumhuri azerbaycan der qebale mesele-ye nagorni gharabagh ve cumhuri Artsakh, ve hemchenin berresi ecmaliye mevazee cumhuriye eslamiye İran”, Neşriyeye Elmiye Modiriyet ve Pejuheşhaye Defai, 92, 171-181.
• Aslanlı, K. (2021). Tarihi ve uluslararası ilişkiler bağlamında Karabağ’ın işgali sorunu. Yurtdışı Türkler ve AkrabaTopluluklar Başkanlığı Karabağ Dosyası, 13-20.
• Armennpress. (2021, 27 Ocak). Armenia’s territorial integrity is our red line- Iranian FM says in Yerevan. https://armenpress.am/en/article/1041595 adresinden 01.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Avetikyan G. (2020). Voyna 2020 goda v nagornom karabakhe: regionalnoye izmereniye, Nauchno-Analiticheskiy Jurnal <Puti k Miru i Bezopasnostiy>, 59(2), 181-191.
• Azatutyun. (2021, 21 Aralık). Iran reaffirms ‘red line on South Caucasus borders. https://www.azatutyun.am/a/31621670.html adresinden 15.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Azerbaycan İlimler Akademisi. (2023, 12 Temmuz). Büyük zafere giden yolun son adımları. https://science.gov.az/az/news/open/25767 adresinden 13.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi (7 Şubat 2024). Zengezur’un tarihi coğrafyası. https://files.preslib.az/projects/zangazur/az/a1.pdf adresinden 7.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Bayramzade, S. (2013). Turkmanchayskiy dogovor: İskazhennyye geograficheskiye nazvaniya. İstoriya, 65(5), 22-26.
• Berzhe, T. (1989). Akty, sobrannyye kavkazskoy arkheograficheskoy komissiyey. Bakü: Azerbaycan tarihi ile ilgili kaynaklar.
• Cavanaugh, C. (2017). Renewed conlict over Nagorno-Karabakh. Contingency Planning Memorandum, 30, 1-9.
• Cankara Özden P. ve Cankara Y. (2022). İran ve Ermenistan gölgesinde İsrail’in Azerbaycan ile stratejik ilişkileri. IJAR, 7(13), 1-21.
• Dağlık Karabağ Çatışması. (2005). Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Bürosu Kütüphanesi.
• Demirci, H. (2022). Karabağ sorununun tarihsel gelişimi ve son Karabağ Mutabakatı. Academic Social Studies, 6(2), 19-32.
• E-Qanun. (2023, 20 Aralık). Azerbaycan cumhurbaşkanının kararı. https://e- qanun.az/framework/4099 adresinden 12.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Eurasia Daily. (2019, 8 Eylül). Iran i Karabakhskiy konflikt: status-kvo predpochtitelen. https://eadaily.com/ru/news/2019/09/08/iran-v-karabahskiy-konflikt-status-kvo- predpochtitelen adresinden 25.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Eurasia Daily. (2016, 16 Mayıs). Chto takoye mirotvortsy v karabakhe dlya Irana?. https://eadaily.com/ru/news/2016/05/16/chto-takoe-mirotvorcy-v-karabahe-dlya-irana adresinden 25.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Fathabadi, M. A., Bidgoli, H. M., Doosthosseini, M. (1400). Tahlile saze engarane-ye charkhesh dar siyasat-e khareji İran dar barabar-e bohran-e Garebagh (2020). Motaleat-e orasya-ye merkezi, 14(2), 229-246.
• Fairclough, N. (2013). Critical discourse analysis and critical policy studies. Critical Policy Studies, 7(2), 177-197.
• Günay, İ. E. (2022). Van Dijk’in eleştirel söylem analizi bağlamında Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki savaşa ilişkin Le Monde ve Le Figaro’da kullanılan haber başlık ve girişlerinin analizi. Aksaray İletişim Dergisi, 4(1), 46-65.
• Institut Blijnovo Vostoka. (2013, 8 Aralık). Iran i Nagorno-Karabakhskiy konflikt. http://www.iimes.ru/?p=18961 adresinden 5.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• IRNA. (2020, 1 Temmuz). FM Zarif: Iran ready for mediating between Azerbaijan, Armenia. https://en.irna.ir/news/83858864/FM-Zarif-Iran-ready-for-mediating-between-Azerbaijan- Armenia adresinden 16.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• IRNA. (2024, 6 Eylül). Envoy: Illusions about Zangezur Corridor will not come true. https://en.irna.ir/news/85588590/Envoy-Illusions-about-Zangezur-Corridor-will-not-come-true adresinden 02.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• İsmayıl, E. (2014). Ermənistan Türklərinin 1988-ci il soyqırımı. (2. Baskı). Bakü: Bakhtiyar-4 İKŞ.
• İşyar, Ö. G. (2020). Dağlık Karabağ Sorunu birinci ve ikinci savaşın dinamikleri. (1. Baskı), Bursa: Dora Yayıncılık.
• Jhonson, D., Thayer, D. (2016). The evolution of offensive realism. Politcs and The Life Sciences, 35(1), 1-26.
• Kazimirov.ru. (2024, 21 Haziran). Ovmestnoye zayavleniye glav gosudarstv v tegerane. http://vn.kazimirov.ru/doc3.htm adresinden 21.06.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Kazimirov.ru. (2024, 21 Haziran). Minoborony rossiyskoy federatsii P.S. Grachovu mid rossiyskoy federatsii A.V.Kozyrevu V.N.Kazimirovu. http://vn.kazimirov.ru/doc10.htm adresinden 21.06.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Khalifzade, M. (2012). Protodeystviye İranu. Tsentralnaya Aziya i Kavkaz, 3, 77-91.
• Mahmudov, Y. (2008). Azerbaycanlılar (etno-siyasi tarihe genel bakış). Bakü: Aspoligraf Yayınevi.
• Mammadov, N. (2009). Azerbaycanlıların toplu olarak sınır dışı edilmesi soykırım politikasıdır. Azerbaycan Gazetesi.
• Markedonov S. (2018). Tridtsat let Nagorno-Karabakhskogo konflikta: Osnovnyye etapy i perspektivy uregulirovaniya. Postsovetskiye İssledovaniya, 1(2), 132-141.
• Mehr News Agency. (2024, 10 Eylül). Why Iran opposes creation of Zangezur corridor?. https://en.mehrnews.com/news/220922/Why-Iran-opposes-creation-of-Zangezur-corridor adresinden 02.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Mezhdunarodnaya Jizn. (2022, 21 Kasım). Iran-Azerbaydzhan: Yedinstvo i borba. https://dzen.ru/a/Y3szDdgkdhxg2vMt adresinden 22.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Mod.gov. (2018, 17 Şubat). Nisan savaşları-büyük bir zaferin başlangıcı. https://mod.gov.az/az/pre/21662.html adresinden 15.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Mod.gov. (2020, 14 Temmuz). Tovuz bölgesine doğru şiddetli çatışmalar sürüyor. https://mod.gov.az/az/news/tovuz-rayonu-istiqametinde-siddetli-doyusler-gedir- 31469.html adresinden 7.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Mod.gov. (2021, 10 Temmuz). Tovuz savaşları ordumuzun kahramanlık sayfasıdır. https://mod.gov.az/az/pre/36745.html adresinden 7.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Moradi, N., Amini. A. (2016). Iran’s regional concerns and security strategies in South Caucasus. International Journal of Humanities and Cultural Studies, Özel Sayı, 1802-1820.
• Moradi, G., Yeganeh, M.S. (2024). Tabiyn bohran-e Gharehbagh bar asas-e model-e Madirit bohran-e barchar. Crisis Studies of the Islamic World, 10 (4/31), 164-186.
• Naghi, A. (2014). Karabağ savaşı: Kısa tarih. Bakü: Azerbaycan Ulusal Kütüphanesi.
• Nerimanoğlu, H. (2022). Doğu Zengezur. Bakü: Füyuzat Yayınevi.
• New Caucasus, (2020, 22 Aralık). Nagornyy Karabakh: Prichiny konflikta i posledstviya prekrashcheniya vooruzhennoy borby. https://newcaucasus.com/politics/19625-nagornyj- karabah-prichiny-konflikta-i-posledstviya-prekrashheniya-vooruzhennoj-borby.html adresinden 20.07.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Növresli, T. (2010) Azerbaycan turizm potansiyelinin kalkınma amaçlı değerlendirilmesi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Nuriyeva, İ. (2019). Azerbaycan tarihi (en eski zamanlardan günümüze dek). Bakü: Bilim ve Eğitim Yayınevi.
• Nüsretoğlu, T. ve Alizade, O. (2022). İran’ın Azerbaycan siyaseti; Karabağ savaşları örneğinde. Cihannüma Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 1(1), 127-149.
• Ordu.az. (2022, 12 Temmuz). Tovuz savaşları. https://ordu.az/az/news/219626/tovuz-doyusleri-- ermenistanin-esl-mahiyyetinin-faktlarla-ifsasi-arasdirma adresinden 16.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• UN (1993). 1993 UN Security Council Resolutions on Nagorno-Karabakh, No: 822, 853, 874, 884.
• Paşayev, A. (2001). Açılmamış sayfaların iziyle. Bakü: Azerbaycan Yayınları
• Piriyev A. (2005). Siyasi strateji ve ulusal güvenlik. Bakü.
• Rajabi, M. (2022). Rehbord vé Olguye Réftariye Comhuriye Azérbaycan dér Bérhémkonesh-e Comhuriye Eslami İran vé Esrail. Motaleat-e Avrasyayi Merkezi, 15(1), 53-75.
• Responsible Statecraft. (2020, 25 Temmuz). How will Iran respond to renewed conflict between Azerbaijan and Armenia?. https://responsiblestatecraft.org/2020/07/24/how-will-iran- respond-to-renewed-conflict-between-azerbaijan-and-armenia/ adresinden 11.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• President.az. (2020, 10 Kasım). Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ermənistan Respublikasının baş naziri və Rusiya Federasiyasının Prezidentinin Bəyanatı. https://president.az/az/articles/view/45923 adresinden 01.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Sadıgov, R. (2023). Güney Kafkasya bölgesinde coğrafi sınırları ile barışmayan Ermenistan. Zengezur 2023 (Modern Jeopolitik Koşullarda Uluslararası İlişkilerin İnsani Yönleri) içinde (170-203 ss.). Bakü: Jekoprint Yayınevi.
• SETA. (2020, 11 Ağustos). Looking at the Tovuz clashes from an anergy perspective. https://www.setav.org/en/looking-at-the-tovuz-clashes-from-an-energy-perspective/ adresinden 18.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Shiri, G. A. (2014). Russko–Iranskaya voyna v period pravleniya kadzharov. Zbirnyk Naukovykh Prats, 90, 156-158.
• Süleymanov. M. (2014). Gülistan antlaşması. Bakü: İlim ve Tahsil Yayınevi.
• Talıblı, S. (2014). İran basını ve bilimsel literatüründe Dağlık Karabağ sorunu”, Yeni Türkiye, 62, 1-9.
• Tasnim News. (2020, 5 Temmuz). Iran urges Armenia, Azerbaijan to show self-restraint. https://www.tasnimnews.com/en/news/2020/07/15/2306802/iran-urges-armenia- azerbaijan-to-show-self-restraint adresinden 15.08.2024 tarihinde erişilmiştir.
• Tehran Times. (2020, 16 Kasım). Nagorno-Karabakh ceasefire raises questions in Iran. https://www.tehrantimes.com/news/454739/Nagorno-Karabakh-ceasefire-raises-questions-in-Iran adresinden 01.02.2025 trihinde erişilmiştir.
• Tehran Times. (2021, 17 Mayıs). Iran warns against change in international borders in Caucasus region. https://www.tehrantimes.com/news/461022/Iran-warns-against-change-in-international-borders-in-Caucasus adresinden 01.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Tehran Times. (2024, 7 Eylül). MP says Zangezur Corridor red line for Iran, warns of consequences of geopolitical changes. https://www.tehrantimes.com/news/503390/MP-says-Zangezur-Corridor-red-line-for-Iran-warns-of-consequences adresinden 02.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Tuncel, T.K. (2016). Güney Kafkasya’da 2-5 Nisan 2016’da yaşanan 4 gün savaşı. Ermeni Araştırmaları, 53, 301-338.
• Turkiye Today. (2024, 6 Eylül). Iran FM opposes Zangezur corridor, calls boundary changes a red line. https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fm-opposes-zangezur-corridor-calls-boundary-changes-a-red-line-49711/ adresinden 02.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• The International Affairs. (2022, 21 Kasım). Iran-Azerbaydzhan: Yedinstvo i borba. https://interaffairs.ru/news/show/37915 adresinden 27.07. 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Van Dijk, T. A. (2008). Discourse and Context: A sociocognitive approach. Cambridge: Cambridge University Press.
• Yaşın, G. K. (2023), The Caucasus in Iran’s foreign policy. AVİM Analysis,18, 1-7.
• Yeni Azerbaycan. (2024, 27 Eylül). Zəfərə hədəflənən ilk saat. https://www.yeniazerbaycan.com/Gundem_e109149_az.html adresinden 01.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Yıldırım, T. ve Koçak, M., Dağlık, Karabağ sorunu ile ilgili Alman yazılı basınında yer alan haberlerin eleştirel söylem analizi çerçevesinde değerlendirilmesi: Bild gazetesi örneği”. TÜRKAV Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (1), 1-48.
• 1905.az. (2017, 16 Mart). 19. yüzyılın başında Ermenilerin Kuzey Azerbaycan’a nakli. https://1905.az/xix-%C9%99srin-%C9%99vv%C9%99ll%C9%99rind%C9%99- erm%C9%99nil%C9%99rin-simali-az%C9%99rbaycana-kocurulm%C9%99si/ adresinden 25.06.2024 tarihinde erişilmiştir.