The Communicative Functions and Cultural–Economic Contributions of Carpet and Flat Weaving Motifs in the Kütahya Region

Öz

This study aims to examine the communicative functions and cultural and economic contributions of the motifs used in the carpet and flat-weaving traditions widely produced in the Kütahya region. As one of the most important weaving centers of Anatolia throughout history, Kütahya has stood out not only in carpet and kilim production with its rich variety of motifs, but also as a carrier of social beliefs, values, and culturally transmitted heritage passed down through generations.The research was conducted based on a qualitative research approach and supported by a literature review. Within this scope, the ram’s horn, hands-on-hips, eye, comb, bird, and tree of life motifs were examined from symbolic and semiotic perspectives.The findings reveal that these motifs play a significant role in the construction of community identity, the intergenerational transmission of cultural memory, and the formation of a non-verbal communication language. The ram’s horn motif symbolizing strength and abundance; the hands-on-hips motif associated with female identity and fertility; the eye motif representing protection against the evil eye; the comb motif symbolizing marriage and reproduction; the bird motif, which symbolizes a free spirit, agility, intelligence, wisdom and the tree of life motif expressing the cycle of life are among the most frequently encountered symbols in Kütahya carpets and flat weavings.In this context, it can be stated that Kütahya carpets are not merely products of material culture, but can also be evaluated as symbolic and cultural texts. The study emphasizes the importance of sustaining the weaving tradition as a cultural practice, draws attention to its economic contributions, and aims to contribute to the adaptation of traditional motifs into contemporary design and communication fields.

Anahtar Kelimeler

• Kütahya
• carpet and flat-weaving
• motif
• cultural memory
• symbolism
• nonverbal communication
• social identity
• women’s labor
• traditional handicrafts

Kütahya Yöresi Halı-Düz Dokuma Motiflerinin İletişimsel İşlevleri ve Kültürel-Ekonomik Katkıları

Öz

Bu çalışma, Kütahya yöresinde yaygın olarak üretilen halı ve düz dokuma geleneğinde kullanılan motiflerin iletişimsel işlevlerini ve kültürel-ekonomik katkılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Tarih boyunca Anadolu’nun önemli dokumacılık merkezlerinden biri olan Kütahya, zengin motif çeşitliliğiyle yalnızca halı ve kilim üretiminde değil, aynı zamanda toplumsal inançların, değerlerin ve kuşaklar arası aktarılan kültürel mirasın taşıyıcısı olarak öne çıkmaktadır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı benimsenerek ve literatür taramasına dayalı olarak yürütülmüş; koçboynuzu, elibelinde, göz, tarak, kuş ve hayat ağacı motifleri sembolik ve semiyotik açıdan ele alınmıştır. Bulgular, bu motiflerin topluluk kimliğinin inşasında, kültürel hafızanın kuşaktan kuşağa aktarılmasında ve sözsüz bir iletişim dilinin oluşmasında önemli bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Güç ve bereketi simgeleyen koçboynuzu, kadın kimliği ve doğurganlıkla ilişkilendirilen eli belinde, nazardan korunmayı temsil eden göz, evlilik ve çoğalmayı simgeleyen tarak, özgür ruhu, atik, zeki, bilgin anlayışı sembolize eden kuş motifi ve yaşam döngüsünü ifade eden hayat ağacı motifleri, Kütahya halı ve düz dokumalarında en sık karşılaşılan semboller arasında yer almaktadır. Bu bağlamda Kütahya halılarının yalnızca maddi kültür ürünleri olmadığı, aynı zamanda sembolik ve kültürel metinler olarak değerlendirilebileceği söylenebilir. Çalışma, dokuma geleneğinin kültürel olarak yaşatılmasının önemine vurgu yapmakta; ekonomik getirilerine dikkat çekmekte ve geleneksel motiflerin çağdaş tasarım ve iletişim alanlarına uyarlanmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kütahya
• halı ve düz dokuma
• motif
• kültürel bellek
• sembolizm
• sözsüz iletişim
• toplumsal kimlik
• kadın emeği
• geleneksel el işleri

Kaynakça

1. Ağaç, S. & Sakarya, M. (2015). Hayat ağacı sembolizmi, International Journal of Cultural and Social Studies (UKSAD), (1)12-13.
2. Akbayır, M. & Dumlu, A. (2017). Bir göstergebilimsel analiz örneği: the watchtower of Turkey. International Congress Of Eurasian Social Sciences (ICOESS) Özel Sayısı, 8(8).
3. Alp, Ö. (2000). “Konya yöresi kilimlerinde sembolik motifler ve oğuz boyu damgaları”, Türk Dünyası Kültür ve Sanat Sempozyumu Bildirileri, Isparta: Altuntuğ Matbaası, 2000, 351-364.
4. Alp, K. Ö. (2009). Orta Asya'dan Anadolu'ya kültürel sembollere giriş. Eflatun Yayınevi.
5. Aslanapa, O. (1997). Türk halı sanatının tarihî gelişmesi. Arış Dergisi (3),18-27.
6. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik. (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
7. Atabek, G. & Atabek, Ü. (2007), Medya Metinlerini Çözümlemek. İçerik, Göstergebilim ve Söylem Çözümleme Yöntemleri. Siyasal Kitabevi.
8. Aydın, T. (2021). Color symbols in folk songs and Turkish carpet weaving. In F. G. Mirzaoğlu & K. Gülbeyaz (Eds.), Traditional Music Culture Studies 1,165-183. Sakarya Üniversitesi Yayınları. https://doi.org/10.56597/kausbed.1081230

9. Balkanal, Z. (2019). Türk kültürünün değer yargılarını yansıtan kilim motiflerine tasarım açısından alternatif bir yaklaşım; kat’ı sanatında uygulamaları. Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute. (35),341-352. https://doi.org/10.30794/pausbed.450535
10. Balpınar Acar, B. (1982). Kilim-cicim-zili-sumak-düz dokuma yaygıları. Eren Yayıncılık.
11. Barthes, R. (2014). Çağdaş Söylenler (T. Yücel, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
12. Bayraktaroğlu, S. (1991). Vakıflar genel müdürlüğü’nün halı-kilim tespit ve tescil çalışmaları. https://www.researchgate.net/publication/363883091_SOMUT_OLMAYAN_KULTUREL_MIRAS_UNSURU_OLARAK_BAYAT_KILIMLERININ_INCELENMESI#fullTextFileContent [Erişim: 24.08.2025].
13. Cebeci A. (2018). Yerel motif yorumları, (Yayınlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü), 14.
14. Balcı, N. (2020). Kültürel miras unsuru olan halı ve kilimlerdeki damgalar, imler ve anlamları”. Kalemişi Dergisi, 17, 233–248.
15. Bozkurt, S. (2020). Geleneksel Türk halı sanatında kullanılan motiflerin anlamları: Sındırgı-Yağcıbedir halıları üzerine göstergebilimsel bir analiz, Gümüşhane University e-Journal of Faculty of Communication (e-gifder), 8 (1), 697-731. https://doi.org/10.19145/e-gifder.641272
16. Canay, A. (2011). Anadolu’da üretilen kilim motifleri ve seramik sanatında yorumlanması. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
17. Deniz, B. (2000). Türk dünyasında halı ve düz dokuma yaygıları, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
18. Dictionnaire Larousse, 6, Milliyet Gazetecilik A.Ş.,1993.
19. Diler, A. & Gallice, M. A. (2018). Kilimin Sembolleri Unutulmuş Bir Dilden Kesitler, Alfa Basım Yayın Dağıtım San. ve Tic. Ltd. Şti., İstanbul.
20. Duymuş Floriotti, H. (2015). “Eski yakındoğu’da nar sembolizmine dair: bir derleme çalışması”, Journal of History School (TOD), 8(12), 19-38.
21. Erbek, G. (1987). Anatolian motifs from Çatalhöyük to the present, Özel Baskı, T.C. Kültür Bakanlığı yayınları.
22. Erbek, M. (2002). Çatalhöyük’ten günümüze Anadolu motifleri, T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
23. Erdek, İ. (2018). Çakmak köyü halılarının teknik ve desen özellikleri, Kalemişi Dergisi, (6), (11), 151,
24. Etikan, S. & Kılıçarslan, H. (2012). Düz dokumalarda nazar inancı ve göz motifi. ART--E Art Journal of SDU Fine Arts Faculty, (10), ISNN: 1308-2698.
25. Fiske, J. (2003). İletişim çalışmalarına giriş. (S. İrvan. Çev.) Bilim ve Sanat Yayınları.
26. Göksel, M. & Şanlı, H. S. (2019). Kütahya yöresi cicim ve zili örnekleri. Arış Dergisi (15), 40-61. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.127
27. Günay, V. D. (2002). Göstergebilim yazıları. Multilingual Yayınları.
28. Günay, V. D. (2012). “Görsel göstergebilim ve imgenin anlamlandırılması”, Görsel
29. Göstergebilim, Prof. Dr. V. Doğan Günay, Doç. Dr. Alev F. Parsa (Edt.), Es Yayınları, 11-54.
30. İnalcık, H. (2008). Türkiye tekstil tarihi üzerine araştırmalar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Karataş, M. (2013). Yanışların adlandırma yolları, Türk Dünyası Araştırmaları, (207), 1-16. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.119
32. Mirzaoğlu, F. G. (2019). Geçmişten geleceğe kültürel aktarım sürecinde türkülerin sembol dili halk türküleri ,35-58. Akçağ Yayınları.
33. Onuk, T. & Akpınarlı, F. H. (2004), Şanlıurfa Karakeçili kilimleri, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
34. Onuk,T. (2011). İçel yöresi düz dokuma yaygılarda kullanılan motif ve kompozisyon örnekleri. Arış Dergisi, (1), 84. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.21
35. Oyman, N. R. (2019). Bazı Anadolu kilim motiflerinin sembolik çözümlemesi. Arış Dergisi (14), 4-22. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.119
36. Paşayev, N. (2017). Orta Asya, Azerbaycan ve Anadolu Halılarında Stilize Edilmiş İnsan Figürleri. 5. Uluslararası Halk Kültürü ve Sanat Etkinlikleri Sempozyumu (407-418). Ankara, Turkey
37. Rifat, M. (2009), Göstergebilimin ABC’si. Say Yayınları.
38. Saussure, F. (1979), Genel dilbilim dersleri 1, (B. Vardar. Çev.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Selçuk, K. & Yurttaş, H. (2020). Doğu Karadeniz bölgesi dokumalarında tespit edilen figürlü (hayvan/insan) motifler üzerine bir deneme. Journal of Institute of Fine Arts Official journal of Atatürk University Fine Arts Institute, 26(45), 558-569. https://doi.org/10.32547/ataunigsed.749006
40. Tagi, S. & Arılı, M. (2011). Simav ilçesinde el dokuması halıcılık, E-Journal of New World Sciences Academy Social Sciences, 3C0060, 6, (1), 77-86.
41. Uğurlu A. & Uğurlu, S.S. (2022). Anadolu köy halılarında motif ve kompozisyon çözümlemeleri. ArışDergisi,(20-21),208-226. https://doi.org/10.32704/akmbaris.2022.171
42. Yetkin, Ş. (1991). Türk halı sanatı, II. Baskı. Türkiye İş Bankası Yayınları.
43. Wilkinson, K. (2010). Semboller ve işaretler, (S.Toksoy. Çev.), Alfa Yayınları.
44. Şekil 4.Koçboynuzu Motifi https://www.kulturportali.gov.tr/portal/en-yaygin-kullanilan-anadolu-motifleri Erişim Tarihi: 25.08.2025.
45. Şekil 5.Elibelinde Motifi https://www.kulturportali.gov.tr/portal/en-yaygin-kullanilan-anadolu-motifleri Erişim Tarihi: 25.08.2025.
46. Şekil6.Göz(Nazarlık)Motifi https://x.com/meral_akcay/status/1458788620727373828?s=48Erişim Tarihi: 26.08.2025.
47. Şekil 7.Tarak Motifi https://ogretmenlerhali.com/blog/kilim-motifleri-ve-anlamlari Erişim Tarihi: 26.08.2025.
48. Şekil 8. Hayat Ağacı Motifi https://x.com/Meral_Akcay/status/1458517796757856259 Erişim Tarihi: 26.08.2025.
49. Şekil 9. Kuş Motifi https://www.anadolia.com/gilem-el-dokumasi-kus-motifli-ve-kok-boyali-kilim-elibelinde11993?srsltid=AfmBOopI8QKyfhQxP8chwJBnpqaYlT4PT6sH9KqynB0n4ByfvkHnD0B8 Erişim Tarihi: 26.08.2025.