Geleneksel Çarşı Esnafı İktisadi Zihniyet Ölçeği Geliştirme Çalışması

Öz

Geleneksel çarşılar, ekonomik işlevlerinin yanı sıra; kolektif belleğin ve kültürün inşa, ifa ve yeniden üretim mekânı olarak tarihsel süreçte değişen toplum yapısı ve piyasa koşullarıyla beraber zihniyet perspektifinde dönüşen ve dönüştüren bir role sahiptir. Bu çalışma, geleneksel çarşı esnaf kültürünün kapitalizm, küreselleşme ve dijitalleşme süreçleri ile modern iktisadi zihniyete doğru değişim ve dönüşümünü esnafın geleneksel değerlere bağlılığı ve modern değerlere uyumu algısı üzerinden kavramak üzere bir ölçek geliştirmeyi amaçlamaktadır. Literatür ve nitel görüşme bulguları ile uzman görüşlerine dayanarak hazırlanan formun başlangıç madde sayısı 42’dir. AFA ve DFA için birbirinden farklı 101 ve 115 kişiye uygulanarak oluşturulan veri setleri üzerinden Açıklayıcı Faktör Analizi ile öz değeri birden büyük olan dört alt boyut kavramsal çıkarımlarla kanaatkarlık, hesaplılık, risk alma, gelişim odaklılık olmak üzere tanımlanmış ilgili kapsamı karşıladığı belirlenen 15 madde ölçekte bırakılmıştır. Tüm ölçek için hesaplanan yapısal güvenirlik (McDonald’s Omega) katsayısı 0.800’dür. İktisadi Zihniyet Ölçeği geleneksel çarşı esnafının geleneksel değerlere bağlılık ve modern süreçlere uyumuna dair ölçüm aracı olarak kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç olduğuna dair başlangıç kanıtları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İktisadi Zihniyet
• Esnaf
• Çarşı
• Geleneksel-Modern

A Study On Developing An Economic Mindset Scale For Traditional Market Traders

Öz

Traditional markets, in addition to their economic functions, have played a role in shaping and transforming mindsets throughout history as spaces for the construction, performance, and reproduction of collective memory and culture, alongside changing social structures and market conditions. This study aims to develop a scale to understand the change and transformation of traditional market merchant culture towards a modern economic mindset through the processes of capitalism, globalization, and digitalization, based on the merchants' perception of their attachment to traditional values and their adaptation to modern values. The form, prepared based on literature, qualitative interview findings, and expert opinions, initially consists of 42 items. Data sets were created by applying the scale to 101 and 115 individuals, respectively, for AFA and DFA. Using Exploratory Factor Analysis, four sub-dimensions with eigenvalues greater than one were defined through conceptual inferences: frugality, prudence, risk-taking, and development-orientation. Fifteen items that were determined to meet the relevant scope were retained in the scale. The structural reliability coefficient (McDonald's Omega) calculated for the entire scale is 0.800. The Economic Mindset Scale provides initial evidence that it is a valid and reliable tool that can be used as a measurement instrument for traditional market traders' adherence to traditional values and adaptation to modern processes.

Anahtar Kelimeler

• Economic Mentality
• Tradesmen
• Bazaar
• Traditional-Modern

Kaynakça

1. Akalın, K. (2011). Max Weber’in iktisat sosyolojisi açısından yorumunda orta çağın katolik asketikizminden kopuş. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 61(1), 239-259.
2. Akbıyık, N. (2019). Fütüvvetin Türk esnaf- zanaatkâr sistemine etkileri. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 147-190.
3. Albayrak, Z. & Acar, T. (2022). Ailelerinde hipertansiyon hastası olan kişilerde hipertansiyon gelişiminin önlenmesiyle ilgili tutumlar: Bir ölçek geliştirme çalışması. Türkiye Aile Hekimliği Dergisi, 26(2), 53-65.
4. Aslanderen, M. & Yeşil, R. (2017). Müşteri değerlendirmeleriyle esnaf ve sanatkârların ahilik değerlerine sahiplik düzeylerinin incelenmesi (Kırşehir örneği). Değerler Eğitimi Dergisi, 15(34), 217-249.
5. Aydın, B. (2010). Motivasyonu etkileyen faktörlerin yapısal eşitlik modeli ı̇le belirlenmesi: Bir tekstil ı̇şletmesi örneği. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
6. Aygül, H. H. (2012). İktisadi tutum ve davranışlarda zihniyet olgusunun anlam evreni, dönüşüm süreci ve tipolojik analizi: Batı Akdeniz Bölgesi örneği. [Yayımlanmış Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
7. Balcı, A. (2010). Sosyal bilimlerde araştırma: Yöntem, teknik ve ilkeler. Ankara: Pegem Akademi.
8. Böke, K. (2009). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. İstanbul: Alfa.

9. Caz, Ç. (2024). Egzersiz motivasyonu tutum ölçeği: ölçek geliştirme, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 1-12.
10. Costello, A. B. & Osborne, J. (2005). Best practices in exploratory factor analysis: four recommendations for 436 getting the most from your analysis. Practical assessment, research, and evaluation, 10(7), 1-9.
11. Çakır, B. & Gümüş, İ. (2011). Ahilik. Kırklareli Üniversitesi.
12. Çoban, H. & İrmiş, A. (2015). Girişimcilik Kültürü Açısından Geleneksel Alış-Veriş Yerlerindeki Esnaf ile Modern Avm’lerdeki Esnafın Karşılaştırılması. Pamukkale Üniversitesi İşletme Araştırmaları Dergisi, 1, 29-38.
13. Torun, İ. (2008). Max Weber’e Göre İktisadi Zihniyetin Rasyonalizasyonu. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 8(15), 14-34.
14. Delice, A. & Ergene, Ö. (2015). Ölçek Geliştirme ve Uyarlama Çalışmalarının İncelenmesi: Matematik Eğitimi Makaleleri Örneği. Karaelmas Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(1), 60-75.
15. Deregözü, A. & Gündoğar, F. (2020). Dil Öğretme Öz Yeterlik Ölçeği Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Diyalog Interkulturelle Zeitschrift Für Germanistik, 8(2), 431-447.
16. Ercan, İ. & Kan, İ. (2004). Reliability and validity in the scales. Uludağ Tıp Dergisi, 30(3), 211-216.
17. Erdem, E. (2022). Fütüvvet/ahilik- tasavvuf ı̇lişkisi ve ı̇ktisadi hayata dair bazı çıkarsamalar: Farklı dillerde yazılmış bazı fütüvvetnameler üzerine bir ı̇nceleme. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi, 8(2), 185-222.
18. Gülsoy, S. & Şişecioğlu, Ş. (2023). Esnaf kültürünün değişimi: Erzurum’da e-ticaretin etkisi. Edebiyat ve Beşerî Bilimler Dergisi, (71), 18-26.
19. İlhan, H. (2014). Max Weber ve Sabri Ülgener’de iktisadi zihniyet analizi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Karpat, K. (2019). Osmanlı Devleti’nin kısa sosyal tarihi. İstanbul: Timaş.
21. Mardin, Ş. (2007). Bediüzzaman Said Nursi olayı: Modern Türkiye’de din ve toplumsal değişim. Çev. Metin Çulhaoplu. İstanbul: İletişim Yayınları.
22. Öz, S. (2013). Kapitalizmin ruhu problemi: Werner Sombart. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29/29, 142-169.
23. Özdemir, M. Ç. & Salt, A. M. (2019). Esnaf kültüründeki değişim: Sakarya esnafları üzerine bir araştırma. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 364-398.
24. Özkiraz, A. (2011). Sabri F. Ülgener’in Max Weber eleştirisi. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (28), 49-61.
25. Kart, S. & Parlar, H. (2022). Yenilikçi okul: Bir ölçek geliştirme çalışması. Milli Eğitim Dergisi. 51(236), 3443-3470.
26. Kılıç, A., Şahin, Ş., Gel, M. & Orhan, Ü. (2024). Öğrenme kültürü ölçek geliştirme çalışması. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26 (3), 471-483.
27. Punch, K., F. (2014). Sosyal Araştırmalara Giriş Nicel ve Nitel Yaklaşımlar. Ankara: Siyasal.
28. Salt, A., M. (2019). Gelenekten moderniteye Sakarya’da esnaf kültürünün değişimi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Shumpeter, J., A. (1947). Theoretical problems: theoretical problems of economic growth. The journal of economic history. Cambridge University Press. Vol. 7, Supplement: Economic Growth: A Symposium (1947), 1-9.
30. Sombart, W. (2005). Kapitalizm ve Yahudiler. Çev. Sabri Gürses. İstanbul: İleri Yayınları.
31. Sombart, W. (2020). Burjuva. Çev. Oğuz Adanır. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
32. Sunar, L. (2012). Marx’ta ve Weber’de Doğu Toplumları. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
33. Tezbaşaran, A. (1997). Likert tipi ölçek hazırlama kılavuzu. Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
34. Ülgener, S., F. (2006). İktisadi çözülmenin ahlak ve zihniyet dünyası. İstanbul: Derin Yayınları.
35. Ülgener, S., F. (1983). Zihniyet, aydınlar ve izmler. Ankara: Mayaş Yayınları.
36. Ülgener, S., F. (1940). İktisadi hayatta zihniyetin rolü ve tezahürleri. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Dergisi, 2.
37. Ülgener, S., F. (1942). İktisat felsefesi tarihinde Werner Sombart’ın yeri ve şahsiyeti. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Dergisi, 3, 1-2.
38. Ülgener, S., F. (1984). Darlık buhranları ve İslam iktisat siyaseti. Ankara: Mayaş Yayınları.
39. Weber, M. (2023a). Ekonomik eylem. Çev.Latif Boyacı. İstanbul: Kapra.
40. Weber, M. (2023b). Ekonomi ve toplum Cilt 1. Çev. Latif Boyacı. İstanbul: Runik Kitap.
41. Weber, M. (2019). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu. Çev. Gökhan Rızaoğlu. İstanbul: Roman Oda Yayınları.
42. Williams, B., Brown, T. Ve Onsman, A. (2010). Exploratory factor analysis: A five-step guide for novices. Australasian Journal of Paramedicine, 8(3), 1-13.
43. Yeşil, R. & Aslanderen, M. (2016). Esnaf ve sanatkârların ahilik değerlerine sahiplik düzeylerinin değerlendirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 383-400.
44. Yurdabakan, İ. & Çüm, S. (2017). Scale development in behavioral sciences (based on exploratory factor analysis). Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 11(2), 108-126.