Trabzon’da Kültürel Bir Miras Olarak Yılbaşı Kutlamaları: “Kalandar” Geleneği

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 264 - 279, 15.07.2025

Ayşe Eren Kanbir

https://doi.org/10.59445/ijephss.1658140

Öz

Bu çalışma, Trabzon ve çevresine özgü kadim bir yılbaşı geleneği olan Kalandar’ın tarihsel kökenlerini, geçirdiği evrimi, günümüzdeki kutlama pratiklerini ve toplumsal işlevini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Kökenleri Antik Yunan ve Roma dönemlerine kadar uzanmaktadır. Kalandar kelimesinin Latince "calandae" (ayın ilk günü) sözcüğünden türemiştir. Kalandar'ın sadece takvimsel bir ritüel olmanın ötesinde, toplumsal dayanışmayı pekiştiren, kolektif hafızayı canlı tutan ve kültürel çoğulculuğu besleyen önemli bir gelenektir. Çalışmada literatür taraması, etkinliklerin yerinde gözlemlenmesi ve on katılımcı ile yapılan nitel görüşmeler olmak üzere çeşitli araştırma yöntemleri kullanılmıştır. Bulgular, Kalandar kutlamalarının ev içi hazırlıklar, çocukların evleri dolaşarak yiyecek toplaması, köy seyirlik oyunları (Karakoncolos tiplemesi başta olmak üzere) ve açık alanda ateş yakılıp horon oynanması gibi ritüelleri içerdiğini göstermektedir. Bu ritüellerde paylaşım, bereket, birlik ve toplum duygusu gibi değerlerin ön plana çıktığı tespit edilmiştir. Makale ayrıca, küreselleşme ve modernleşmenin etkisiyle kaybolma riski taşıyan bu soyut kültürel mirasın korunmasının önemine dikkat çekmektedir. Kalandar'ın Türkiye'nin somut olmayan kültürel miras ulusal envanterinde yer aldığını ve kültürel miras turizmi açısından potansiyel taşıdığını belirtmektedir. Sonuç olarak, Kalandar geleneğinin Trabzon yöresi için derin tarihi kökleri, zengin kültürel içeriği ve güçlü toplumsal bağları sayesinde önemli bir kültürel miras unsuru olduğu vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kalandar , kültür tarihi , Trabzon , somut olmayan kültür mirası , Karakoncolos

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited. For this research, an ethics committee certificate was obtained from “Trabzon University Social and Human Sciences Scientific Research and Publication Ethics Committee”. Number: E-81614018-050.04-2400061373, Date: 11.12.2024. Artificial intelligence was used in the English translation of this paper.

Destekleyen Kurum

This research was supported by TUBITAK 2209-A “University Students Research Projects Support Programme” for the 2nd term of 2023.

New Year Celebrations as a Cultural Heritage in Trabzon: Kalandar Tradition

Öz

This study comprehensively examines the historical origins, evolution, current celebration practices and social function of Kalandar, an ancient New Year’s tradition specific to Trabzon and its surroundings. Its origins date back to Ancient Greek and Roman times. Kalandar is not only a calendar ritual, but also a significant tradition that reinforces social solidarity, keeps collective memory alive and nurtures cultural pluralism. The study employed a variety of research methods, including a literature review, on-site observation of events and qualitative interviews with ten participants. The findings show that Kalandar celebrations include rituals such as domestic preparations, children going around the houses to collect food, village spectacles (especially the Karakoncolos stereotype), and lighting a fire and playing horon in the open area. These rituals emphasize values such as sharing, fertility, unity and a sense of community. The article also draws attention to the importance of preserving this intangible cultural heritage, which is at risk of being lost due to the impact of globalization and modernization. It states that Kalandar is included in Turkey's national inventory of intangible cultural heritage and has potential for cultural heritage tourism. In conclusion, it is emphasized that Kalandar tradition is an important cultural heritage element for Trabzon region thanks to its deep historical roots, rich cultural content and strong social ties.

Anahtar Kelimeler

Kalandar , Karakoncolos , Trabzon , Cultural History , Intangible Cultural Heritage

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited. For this research, an ethics committee certificate was obtained from “Trabzon University Social and Human Sciences Scientific Research and Publication Ethics Committee”. Number: E-81614018-050.04-2400061373, Date: 11.12.2024. Artificial intelligence was used in the English translation of this paper

Destekleyen Kurum

This research was supported by TUBITAK 2209-A “University Students Research Projects Support Programme” for the 2nd term of 2023.

Kaynakça

• Akın, Ö. (2017). Kültürel Bellek Bağlamında Maçka Yöresinde Kalandar Kutlaması. II. Uluslararası Dans ve Müzik Araştırmaları Sempozyumu 18-22 Ekim 2016, Trabzon, 8–17.
• Alay, O. (2018). Anadolu ve Kafkasya Kavşağında Geleneksel Bir Yılbaşı Kutlaması: Kalandar. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi2, 11(23), 96–110. https://doi.org/https://motifakademi.com/blog/
• Arı, K. (2023). Büyük Mübadele (2. Baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Artun, E. (2007). Türk halk kültüründe mani söyleme geleneği, manilerin iletişim boyutu ve işlevselliği. IV. Uluslararası Türk Medeniyetlerinde Sözlü Kültür Geleneği (Türk Dünyasında Maniler) Sempozyumu Bildirileri, 21-31.
• Bayraktar, T. (2022). Kalandar Gecesi - Yüzyılların Geleneği. https://www.youtube.com/watch?v=On1rzvTZ_HE
• Bayraktar, T. (2024). Kalandar Gecesi - Unutulmayan Gelenek. https://www.youtube.com/watch?v=AQsLGtkmySI&t=479s
• Bülbüloğlu, D. (2022). Trabzon Yalı Mahallesi Örnekleminde Kalandar ve Alaturbi Kutlamaları. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 9(4), 1–14. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/73282/1145710
• Demir, N. (2012). Trabzon Yöresinde Zaman, Halk Takvimi ve Sayılı Günler. Journal of World of Turks, 4(1). https://www.dieweltdertuerken.org/index.php/ZfWT/article/view/329
• Evliya Çelebi (2010 [1665]), Seyehatname, 6. Kitap, 2. Cilt, Yapıkredi Yayınları
• Kantarcı, Z. (2017). Kalandar Kutlaması: Livera (Yazlık) Köyü Örneği. Sosyal Bilimler Dergisi, 11(10), 491–503. https://doi.org/http://dx.doi.org/10.16990/SOBIDER.3355
• Küçükbasmacı, Gülten (2020). “Melemşe’ye Ne Gerek/Bir Yumurtacık Gerek: Geleneksel Bilgi Bağlamında Yerel Bir Tören”, Bilim İnsanı Dr. Mustafa Eski’ye Armağan (Ed: H. Yolcu ve S. Oğuz Haçat), Ankara: Pegem Akademi, 175-194.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2025). Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri. https://yakegm.ktb.gov.tr/TR-344757/somut-olmayan-kulturel-miras-turkiye-ulusal-envanteri.html
• Milliyet, 13 Ocak 2025 https://www.milliyet.com.tr/galeri/rumi-takvime-gore-yeni-yilin-ilk-gunu-kostumleri-giyindiler-kalandari-kutladilar-7281861/2 sitesinden 01.02.2025 tarihinde erişildi.
• Nişanyan, S. (2019). Karakoncoloz. Nişanyan Sözlük. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/karakancaloz
• Öztürk, Ö. (2019). Kalandar Zamanı Eğlenceleri ve Karakoncolos. Mitoloji, Gezi, Tarih Makaleleri. https://ozhanozturk.com/2019/01/13/kalandar-zamani-eglenceleri-ve-karakoncolos/
• Özyurt: M., & Sarıibrahimoğlu, S. (2022). Doğu Karadeniz’e Özgü Kalandar Kutlamalarının Kültürel Miras Turizmi Kapsamında İncelenmesi. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 33, 263–284. https://doi.org/https://doi.org/10.18220/kid.1201510
• Shils, Edward (2002). “Gelenek”, Modernliğin Gölgesinde Gelenek (H. Arslan, Çev.), Doğu Batı.
• Şişmanoğlu Şimşek, Ş. (2018). Türkçe ve Yunanca Kaynaklarda Karakoncolos/Kalikancaros İnancı. Milli Folklor, Kış(120). https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57978094/Karakoncolos_Milli_Folklor-libre.pdf?1544614402=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DTurkce_ve_Yunanca_Kaynaklarda_Karakoncol.pdf&Expires=1741911096&Signature=DCJ3AqVJoGeiu8~9~iSbtT28oaNB-0IBhDbKsRTqpdxgAbOQoMN~fKDU4qCRF58sVeDHzYsB~dtn1ge62kGzE8j2JpOzs9ryI-C25tC17sLIxzRus9Lm08RfTPdiIfUcz0bN9ev9den1zZT8qMwEwvo3FkI5gnKbxsovY85~u3p7Mz9O1IFI7oZVM~2BVaRADyJbrJK5IHuX6U1XK6vApqzc4yuchExLbq~Bo64ShBJChsV5WgF5vU0MLzX90x-2uwXRTjqss8yHRiyVbTSVObCh8UpcKx3ZFEcGyHX5cdI4Uf~YhKWUc~rtNsPkQgbl3sjXjPnK9xEISJGBZBjxFA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA
• Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (y.y.). Home of Trabzon. Tanıtıcı Envanter. https://trabzon.ktb.gov.tr/TR-213052/tanitici-envanter.html
• Uçankuş, S. K., & Kızılırmak, İ. (2023). Somut Olmayan Kültürel Mirasın Sürdürülebilirliği ve Kültürler Arası Geçişkenlik: Trabzon Kalandar Geleneği. Multidisipliner Akademik Yaklaşım Araştırmaları, 3(1), 64–79. https://doi.org/https://zenodo.org/records/7865957
• UNESCO. (2011). What is Intangible Cultural Heritage? UNESCO web site. https://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003
• UNESCO Türkiye Milli Komisyonu. (2023). UNESCO Dünya Mirası Listesi. UNESCO Listelerinde Türkiye. https://www.unesco.org.tr/Pages/125/122/UNESCO-Dünya-Mirası-Listesi
• UNESCO Türkiye Milli Komisyonu. (2025). UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri. UNESCO Listelerinde Türkiye. https://www.unesco.org.tr/Pages/126/123/UNESCO-Somut-Olmayan-Kültürel-Miras-Listeleri
• Yılmaz, G. A. (2022). Klasik Türk Edebiyatında Koncolos İnanışı. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 8. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1133387
• Yılmaz, Ç. (2021). Trabzon İli Çarşıbaşı İlçesinde Geleneksel Yılbaşı Kutlaması: Kalandar Gecesi. Içinde M. F. Köksal & E. B. Yeni (Ed.), VI. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi. İstanbul Kültür Üniversitesi. https://tde.iku.edu.tr/sites/turkdiledeb/files/inline-files/TUDOK2021 Cilt 1.pdf