II. Abdülhamid’in Danışmanı Seyyid Fazıl Alavi Paşa ve Arap Yarımadası’nın Güneyine Dair Tasavvuru

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 2 , 148 - 164 , 15.04.2026

Recep Kılıç

https://doi.org/10.59445/ijephss.1732688

https://izlik.org/JA78NW75JC

Öz

Bu makale, 19. yüzyıl sonlarında Osmanlı Devleti’nin Arap Yarımadası’nın güneyine yönelik siyasetini, bu siyasetin şekillenmesinde etkili olan danışman figürlerden biri olan Seyyid Fazıl Alavi Paşa’nın rolü ve kişisel siyaset tahayyülü çerçevesinde incelemektedir. II. Abdülhamid’in Yıldız Sarayı çevresinde konumlanan Arap danışmanları arasında yer alan Fazıl Paşa, yalnızca sembolik bir temsilci değil, aynı zamanda bilgi üreten, sahaya dair analizler geliştiren ve Osmanlı merkezine stratejik öneriler sunan etkin bir siyasi aktör olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, Fazıl Paşa’nın Zafar, Maskat, Yemen ve çevresindeki bölgelere yönelik Osmanlı adına nüfuz kurma girişimleri, onun sadece sadakat bildiren bir yerel lider değil, aynı zamanda müstakil bir emirlik kurarak düzen inşa etmeyi hedefleyen bir “muslih” (ıslah edici/arabulucu) olduğunu göstermektedir. Paşa’nın, bölgedeki aşiret yapıları ile Osmanlı merkezi arasında arabuluculuk yaparak, merkezî otoritenin meşruiyetini yerel düzlemde tahkim etmeye yönelik çabaları; hem Osmanlı’nın İngiltere karşısında manevra alanı yaratma stratejileriyle hem de saraya yakın danışman figürlerin dış politika yapım sürecindeki etkisiyle doğrudan ilişkilidir. Makale, nitel tarihsel analiz yöntemiyle hazırlanmış; araştırma sürecinde Osmanlı Arşivi ve British Foreign Office belgeleri, hatıratlar ve dönemin literatüründen elde edilen veriler kullanılmıştır. Bu çerçevede çalışma, Osmanlı’nın Arap Yarımadası’nın güneyine ilişkin siyasî vizyonunu, merkez–çevre ilişkileri ile yerel aktörlerin kişisel siyaset tahayyülleri arasındaki etkileşim bağlamında analiz ederek; modern öncesi imparatorluklarda yerel figürlerin dönüştürücü potansiyeline dair literatüre kuramsal bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Seyyid Fazıl Paşa , Osmanlı Devleti , Güney Ortadoğu , Zafar , Arap Danışman

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Sayyid Fadl Alawi Pasha, The Advisor To Abdulhamid II, and His Vision For The Southern Arabian Peninsula

https://izlik.org/JA78NW75JC

Öz

This article examines the Ottoman Empire’s policy toward the southern Arabian Peninsula in the late 19th century, within the framework of the role and personal political imagination of Sayyid Fadl Alawi Pasha, one of the advisory figures influential in shaping this policy. Fadl Pasha, among the Arab advisors positioned around Abdulhamid II’s Yıldız Palace, was not only a symbolic representative, but also an active political actor who produced knowledge, developed field analyses, and offered strategic proposals to the Ottoman center. His efforts to establish influence on behalf of the Ottomans in Dhofar, Muscat, Yemen, and nearby regions show that he was not merely a local leader declaring loyalty, but a “muslih” (reformer/mediator) aiming to build order through founding an autonomous emirate. His role as a mediator between tribal structures and the Ottoman center, and his attempts to reinforce the legitimacy of central authority at the local level, were directly linked to the Ottoman strategy of gaining diplomatic maneuvering space against Britain, and to the influence of advisors close to the palace in foreign policy-making. The article uses a qualitative historical analysis method and is based on Ottoman Archives, British Foreign Office documents, memoirs, and the literature of the period. It analyzes the Ottoman political vision for the southern Arabian Peninsula through the interaction between center–periphery relations and local actors’ personal political imaginations, aiming to contribute theoretically to the literature on the transformative role of local figures in pre-modern empires.

Anahtar Kelimeler

Sayyid Fadl Pasha , Ottoman Empire , Southern Middle East , Zafar , Arab Advisor

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Kaynakça

• Âl İbrâhîm, A. b. A. S. (2018). Mecmû’u Selâsi Resâil fî’s-Sülûk. Dâru’d-Diyâ.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1880). Dahiliye Nezâreti Mektubi Kalemi (DH.MKT, 1329, .49), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1873). Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi (HR.MKT.804.51), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1877). Hariciye Nezareti Siyasi Kısım (HR.SYS.2941.9), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1879). İrade Dahiliye (İ.DH.790.64146.9), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1891). İrade Dahiliye (İ.DH.1237-96875-5), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1897). Sadrazam Kâmil Paşa Evrakı Yıldız Esas Evrakı’na Ek (Y.EE.KP.41.4063), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1883). Topkapı Sarayı Maruzat (TS.MA.e/1411-27), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1879). Yıldız Sadâret Hususî Maruzât Evrakı (Y.A.HUS.162.62), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1879) Yıldız Sadaret Resmî Maruzât Evrakı. (Y.A.RES.4.15.3.1/2/3), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1883). Yıldız Esas Evrakı (Y.EE.12.27), İstanbul
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (1907). Yıldız Perakende Evrakı- Arzuhâl ve Jurnaller (Y.PRK.AZJ.52.79), İstanbul
• Buzpınar, Ş. T. (1993). “Abdülhamid II and Sayyid Fadl Pasha of Hadramawt: An Arab dignitary’s ambitions (1876–1900)”. Osmanlı Araştırmaları / The Journal o f Ottoman Studies, 13, 225–239.
• Es-Sakkâr, S. (1991). “Bâ Alavî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, ss. 355–357). TDV Yayınları.
• Farah, C. E. (2002). The Sultan’s Yemen: 19th-century challenges to Ottoman Rule. London: I.B. Tauris.
• Hilâfet Gazetesi. (1902, 15 Aralık). Arabistan'da Hükûmet-i Hamidiye (Sayı 82).
• Jacob, W. C. (2019). For God or Empire: Sayyid Fadl and the Indian Ocean World. Stanford, Stanford University Press.
• Karpat, K. H. (2001). The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, faith, and Community in the late Ottoman State. Oxford: Oxford University Press.
• Kelly, J. B. (1968). Britain and the Persian Gulf 1795–1880. Oxford: Oxford University Press.
• Khoury, P. S., & Kostiner, J. (Eds.). (1990). Tribes and State Formation in the Middle East. Berkeley, CA: University of California Press.
• Kral Abdullah. (2017). Biz Osmanlı’ya Neden İsyan Ettik? İstanbul: Klasik Yayınları.
• Kurşun, Z. (1992). Yol Ayrımında Türk-Arap İlişkileri. İstanbul: İrfan Yayımcılık.
• Mahmud Nedim Bey. (2001). Arabistan’da Bir Ömür: Son Yemen Valisinin Hatıraları veya Osmanlı İmparatorluğu Arabistan’da Nasıl Yıkıldı? (A. Birinci, Ed.). İstanbul: İsis Yayınları.
• Phillips, W. (1967). Oman: A history. London: Longmans, Green and Co.
• Rabi, U. (2011). The Emergence of States In a Tribal Society: Oman Under Sa‘id bin Taymur, 1932–1970. Brighton: Sussex Academic Press.
• Serjeant, R. B. (1957). The Saiyids of Hadramawt. London: London University Press.
• Seyyid Fazıl Alavi Paşa. (1883, 29 Aralık). Makale-i Hikmet-i Asale-i Nafi’a (TS.MA.e/1411-27).
• Shafi, M. M. K. (2012). The role of Sayyid Fazl Pookkoya Thangal in the anti-colonial movement in Malabar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Darul Huda Islamic University.
• The National Archives, Foreign Office (TNA). FO 78/3615.
• Tomar, C. (2013). Zafar. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 44, ss. 66–67). Ankara:TDV Yayınları.
• Toprak, M. (2018). Son Dönem Alaviyye Şeyhlerinden Fadl B. Alavî’nin Hayatı ve Tasavvufî Görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.