Türkiye'de Kentlilik Bilinci Araştırmaları: Sistematik Bir Derleme

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de kentlilik bilinci kavramını ele alan akademik araştırmaları sistematik derleme yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel amacı, 2008–2025 yılları arasında yayımlanan çalışmaların dönemsel dağılımını, yöntemsel eğilimlerini, örneklem tercihlerini ve araştırma türlerini (açıklayıcı/keşfedici) bütüncül bir çerçevede ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, DergiPark, YÖK Ulusal Tez Merkezi ve Google Scholar veri tabanlarında gerçekleştirilen taramalar sonucunda belirlenen çalışmalar, önceden tanımlanmış dâhil etme ve dışlama ölçütleri çerçevesinde değerlendirilmiş ve toplam 32 çalışma sistematik derlemeye dâhil edilmiştir. İnceleme bulguları, kentlilik bilinci literatürünün özellikle 2020 sonrası dönemde belirgin biçimde yoğunlaştığını ve çalışmaların büyük ölçüde nicel ile açıklayıcı tasarımlara dayandığını göstermektedir. Örneklem tercihleri açısından genel kent nüfusunun baskın olduğu, buna karşılık nitel ve keşfedici çalışmaların daha sınırlı kaldığı görülmektedir. Sistematik derleme sonuçları, alanın yöntemsel olarak ölçme ve düzey belirleme odaklı geliştiğini; mikro ölçekli, nitel ve yorumlayıcı araştırmalara yönelik önemli bir boşluk bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Türkiye’de kentlilik bilinci literatürünün mevcut durumunu görünür kılmakta ve gelecekteki araştırmalar için yönlendirici bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kentlilik bilinci
• sistematik derleme
• kent sosyolojisi
• yöntemsel eğilimler
• Türkiye

Urban Consciousness Studies in Türkiye: A Systematic Review

Öz

This study aims to examine academic research on the concept of urban consciousness in Türkiye through a systematic review. The main objective is to present a comprehensive picture of studies published between 2008 and 2025 by analyzing their temporal distribution, methodological tendencies, sampling preferences, and research types (explanatory/exploratory). In this context, studies identified through searches conducted in DergiPark, the Council of Higher Education National Thesis Center, and Google Scholar were evaluated according to predefined inclusion and exclusion criteria, and a total of 32 studies were included in the systematic review. The findings show that the literature on urban consciousness has intensified significantly, especially in the post-2020 period, and that the studies are largely based on quantitative and explanatory research designs. In terms of sampling preferences, the general urban population appears to be the dominant study group, whereas qualitative and exploratory studies remain relatively limited. The results of the systematic review reveal that the field has developed primarily around measurement- and level-determination-oriented approaches and that there is a significant gap in micro-scale, qualitative, and interpretive research. In this respect, the study makes the current state of the urban consciousness literature in Türkiye visible and provides a guiding framework for future research..

Anahtar Kelimeler

• Urban consciousness
• systematic review
• urban sociology
• methodological trends
• Türkiye.

Kaynakça

1. Acungil, Y. (2012). Kentleşme sürecinde Tokat’ta kentlilik bilinci (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat.
2. Acungil, Y., Bozdoğan, D., & Şimşek, Ü. (2016). Yerel yönetimlerde kentlilik bilinci ile vergi bilinci arasındaki ilişki: Gaziosmanpaşa Üniversitesi öğrencilerine yönelik bir uygulama. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (Uluslararası Ekonomi, Siyaset ve Yönetim Sempozyumu Özel Sayısı), 256–274.
3. Akova, S. (2020). Kent kimliği göstergeleri üzerinden kentlilik bilincine dair bir okuma: Yalova kenti örneklemi. OPUS International Journal of Society Researches, 16(29 Ekim Özel Sayısı), 3344–3386.
4. Alacadağlı, E. (2021). Üniversite öğrencilerinin kent bilinci ve kentli hakları farkındalığının kentlileşme ve kent kültürüne katkıları: Bayburt örneği. Turkish Studies – Social Sciences, 16(1), 1–19. https://doi.org/10.47356/TurkishStudies.46618
5. Aldur, M. S. (2020). Kentsel dönüşümün kent kültürüne ve kentlilik bilincine etkisi: Meram Belediyesi örneği(Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
6. Alevkayalı, A. (2019). Kent kimliği ve kentlilik bilincinin oluşmasında üniversite öğrencileri–yerel halk ilişkisi: Balıkesir kenti örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
7. Alkan Gökler, L., Yenigül, S., Yalçıner Ercoşkun, Ö., & Öcalır Akünal, E. (2020). Evaluation of variables constituting urban consciousness in Ankara by factor analysis. Planlama–Planning, 30(2), xx–xx.
8. Avcı, S., & Aydın, H. İ. (2024). Kentlilik bilinci ve kentli hakları: Batman ili üzerine bir uygulama. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 16(31), 390–401.

9. Balık, B. (2020). Üniversite öğrencilerinin kentlilik bilinci üzerine bir araştırma: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
10. Bayhan, M. (2022). Kentleşme sürecinde sosyo-ekonomik faktörler ile kentlilik bilinci arasındaki ilişki: Diyarbakır örneği. Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 5(1), 39–69.
11. Belli, A., & Aydın, A. (2017). Kent kültürü ve kentlilik bilincinin oluşumunda üniversitelerin rolü: Mustafa Kemal Üniversitesi örneği. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(39), 422–434.
12. Bimay, M. (2021). Yerel katılım açısından kent ve kentli kimliği, kentsel aidiyet ve kentsel farkındalık düzeyi: Batman örneği. The Journal of Social Science, 5(9), 88–108.
13. Erdem, B. (2016). Kentlilik bilinci bağlamında çevre duyarlılığı: Burdur ili örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
14. Geyik, S. (2010). Kırdan kente göç sonrası kentlilik bilinci: Mevlana Mahallesi örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
15. Görün, M., & Kara, G. (2017). Üniversite öğrencilerinin kentlilik bilinci algısı: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi örneği. Yönetim Bilimleri Dergisi, 15(30), 393–409.
16. Gülcan, Ş. (2025). Kent kimliği ve kentlilik bilincine yönelik vatandaş algısı: Karaman ilinde bir araştırma(Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
17. Hayta, Y., & Nalbant, M. (2024). Kentlilik bilinci üzerine bir değerlendirme: Bitlis ili örneği. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi, (2), 89–101.
18. İlter, E. (2024). Kent kültürü ve kentlilik bilinci: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi örneği. Akademik İncelemeler Dergisi, 19(1), 222–243.
19. Kazak, G. (2017). Mahalle kültürünün kentlilik bilinci üzerine etkisi: Karaman örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karaman.
20. Keskin, E. B., Sağocak, M., & Arslan, T. V. (2015). Kentlilik bilinci çalışmaları için bir model önerisi: Bursa’da kentlilik bilinci araştırması. Paradoks Ekonomi, Sosyoloji ve Politika Dergisi, 11(1), 21–43.
21. Kılıçarslan, M. (2018). Kente göçle gelenlerde kentlilik bilinci: Kaynartepe Mahallesi örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
22. Özeren, S. (2022). 6360 sayılı Büyükşehir Yasası’yla köyden mahalleye dönüşen yerleşim birimlerinde kentlilik bilinci oluşumunun irdelenmesi: Konya örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Konya Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Konya.
23. Sevgili, Ş. (2025). Kentlilik bilincinin gelişiminde çevresel duyarlılığın etkisi: İstanbul örneği. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(2), 939–961.
24. Silahtaroğlu, E. B. (2025). İstanbul’daki uluslararası üniversite öğrencilerinin yerel halkın kentlilik bilincine dair algıları ve deneyimleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
25. Şahin, K., & Anık, M. (2016). Göç, kentleşme ve kentlilik bilinci: Kırıkkale örneği. Zeitschrift für die Welt der Türken (ZfWT), 8(3), 151–172.
26. Şen Beyazlı, D., & Aydemir, Ş. (2008). Kentlilik bilinci ve mekân: Trabzon kenti örneği. Planlama, 2008(3).
27. Tapırdamaz, M. T. (2025). Toplumsal tipler, kentlilik bilinci ve muhacirler: Karaman örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karaman.
28. Ünver Dirlik, Ö. Ü. (2022). Denizli örneğinde kentlilik bilinci (Yayımlanmamış doktora tezi). Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
29. Ünver Dirlik, Ö. Ü., & Orhan, K. (2024). Kentlilik bilinci ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Kent Akademisi, 17(3), 1129–1145.
30. Ünver Dirlik, Ö., & Yavuzçehre, P. S. (2023). Kentlilik bilincini etkileyen değişkenler: Denizli kenti örneği. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (56), 309–328.
31. Yeşil, M., & Yüksel, M. (2016). Ordu kenti örneğinde kentlilik bilinci. Paradoks Ekonomi, Sosyoloji ve Politika Dergisi.
32. Yeşilbursa, C. C., & Alper, S. (2018). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının kent kültürü ve kentlilik bilincine yönelik algı ve görüşleri. Uluslararası Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 2(2), 70–81.