Kültürel Bellekten Millî Uyanışa: Ziya Gökalp’in Anlatı Dünyası

Öz

Bu çalışma, Türk sosyolojisi ve düşünce tarihinin öncü isimlerinden Ziya Gökalp’in seçili manzumelerini, Jan Assmann’ın kültürel bellek kuramı perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Toplumların kriz ve çözülme dönemlerinde millî bilincin uyanışında belleğin üstlendiği kurucu rolü merkeze alan araştırmada, Ergenekon, Alageyik, Kızılelma, Turan, Lisan, Ahlak, Kadın ve Köy şiirleri nitel metin çözümlemesi yöntemiyle değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, Ziya Gökalp’in edebî üretiminin yalnızca estetik bir kaygı taşımadığı aksine kolektif bellekte yer alan kurucu mitleri, kahramanları, sembolleri ve bellek mekânlarını dönemin toplumsal ihtiyaçları doğrultusunda yeniden işlevselleştiren bilinçli bir kültürel inşa sürecinin parçası olduğu tespit edilmiştir. Gökalp, dilde sadelik anlayışı ve coğrafi sınırları aşan kurgusal bellek mekânları aracılığıyla millî bilincin sınırlarını yeniden çizerken bu bilinci taşıyacak ideal birey tipolojisini de ahlak, kadın ve köye/halka dönüş temaları üzerinden şekillendirerek toplumsal dönüşümün ahlaki aktörleri olarak kurgulamıştır. Sonuç olarak çalışma, Gökalp’in geçmişe ait mitik ve kültürel unsurları modern bir millî kimlik ile geleceğe yönelik ortak bir mefkûre inşa etmek amacıyla işlevsel hafıza figürleri olarak yeniden ürettiğini ve kültürel belleği millî kimliğin sürekliliğini sağlayan dinamik bir araç hâline dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Kültürel Bellek
• Jan Assmann
• Millî Bilinç
• Hatırlama Kültürü.

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

From Cultural Memory to National Awakening: Ziya Gökalp’s Narrative World

Öz

This study aims to examine selected poems by Ziya Gökalp, one of the pioneering figures in Turkish sociology and intellectual history, through the perspective of Jan Assmann’s theory of cultural memory. Focusing on the constitutive role of memory in the awakening of national consciousness during periods of social crisis and disintegration, the study analyzes the poems Ergenekon, Alageyik, Kızılelma, Turan, Lisan, Ahlak, Kadın, and Köy by employing a qualitative textual analysis. The findings reveal that Gökalp’s literary production is not merely driven by aesthetic concerns; rather, it constitutes part of a deliberate process of cultural construction that refunctionalizes the founding myths, heroes, symbols, and sites of memory embedded in the collective memory in accordance with the social needs of his time. Through his advocacy of linguistic simplicity and his construction of fictional sites of memory that transcend geographical boundaries, Gökalp redefines the boundaries of national consciousness while simultaneously shaping the ideal individual who would sustain this consciousness through the themes of morality, women, and a return to the village/the people, portraying them as the moral agents of social transformation. Consequently, the study demonstrates that Gökalp reconstructs the mythical and cultural elements of the past as functional figures of memory in order to build a modern national identity and a shared national ideal for the future, thereby transforming cultural memory into a dynamic instrument that ensures the continuity of national identity.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Cultural Memory
• Jan Assmann
• National Consciousness
• Culture of Remembrance.

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2013). Folklor ve metinlerarasılık. Çizgi Kitabevi.
2. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev; 2. Baskı). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi 1997).
3. Assmann, J., & Czaplicka, J. (1995). Collective memory and cultural identity. New German Critique, (65), 125–133.
4. Biesterfeldt, H. H. (1991). Ibn Haldūn: Erinnerung, historische Reflexion und die Idee der Solidarität. A. Assmann & D. Harth (Ed.), Mnemosyne: Formen und Funktionen der kulturellen Erinnerung (s. 277–288). içinde Fischer Taschenbuch Verlag.
5. Bulut, B. (2021). Ziya Gökalp’ın manzumelerinde toplumsal hafızanın inşası olarak mitik mekân. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (23), 49–75.
6. Çetin, N. (2024). Ziya Gökalp’te ideal gençlik tasarımı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 26(2), 57–76.
7. Dilek, İ. (2021). Türk mitoloji sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Gökalp, Z. (1976). Altın ışık (Ş. Kutkan, Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları.

9. Gökalp, Z. (2005). Yeni hayat (Y. Toker, Haz.). Toker Yayınları.
10. Gökalp, Z. (2007). Hars ve medeniyet. Elips Yayıncılık.
11. Gökalp, Z. (2010). Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak. Kitapzamanı.
12. Köse, S. (2016). Mitoloji ve şiir: Uygulamalı halk bilimi bağlamında Ziya Gökalp’in şiirlerinde Türk mitik tasarımı. Prof. Dr. İsmail Çetişli hatıra kitabı (s.301-311). içinde Akçağ Yayınevi.
13. Marcuse, H. (1967). Der eindimensionale Mensch: Studien zur Ideologie der fortgeschrittenen Industriegesellschaft. Luchterhand Verlag.
14. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi-II (4. Baskı.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Tansel, F. A. (1989). Ziya Gökalp külliyatı-I: Şiirler ve halk masalları (3. Baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
16. Yıldırım, D. (2021). Türk bitiği (3. Baskı). Akçağ Yayınları