Reading Ziya Gökalp Beyond His Concepts: On Generative Artificial Intelligence and Synthetic Hars

Öz

This study examines the contemporary sociological relevance of Ziya Gökalp not merely through the continued use of concepts such as hars, civilization, or solidarity, but through his relationship with theoretical materials. It starts from the literature showing that Gökalp did not simply transfer Durkheimian sociology. Rather, he selected and reorganized its elements within the social and intellectual conditions of his own context. The article therefore shifts attention from what Gökalp said to what he did as a sociologist. The second part of this theoretical and literature-based inquiry discusses recent research on generative artificial intelligence, cultural representation, and cultural alignment. Particular attention is given to the capacity of large language models to generate culturally recognizable expressions from human-produced cultural materials without those expressions directly emerging, at the moment of production, from a lived collective experience. The term “synthetic hars” is used as a limited conceptual proposal to discuss this relation. It refers to the computational reconfiguration of cultural traces that remain social in origin and to their renewed circulation as cultural expressions. The article concludes that Gökalp’s contemporary relevance may be found not only in the concepts he left behind, but also in a sociological stance that allows concepts themselves to be reconsidered when social conditions change.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Synthetic Hars
• Generative Artificial İntelligence
• Sociology of Culture
• Sociological Thought

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Ziya Gökalp’i Kavramlarından Öte Okumak: Üretken Yapay Zekâ ve Sentetik Hars Üzerine

Öz

Bu çalışma, Ziya Gökalp’in güncel sosyolojik önemini yalnızca hars, medeniyet veya dayanışma gibi kavramların bugüne taşınması üzerinden değil, teorik malzemeyle kurduğu ilişki üzerinden ele almaktadır. Çalışmanın hareket noktası, Gökalp’in Durkheim sosyolojisini doğrudan aktarmadığı, kendi toplumsal ve düşünsel koşulları içerisinde seçerek ve yeniden düzenleyerek kullandığı yönündeki literatürdür. Bu doğrultuda Gökalp’in ne söylediğinden çok, bir sosyolog olarak ne yaptığı sorusu öne çıkarılmaktadır. Kuramsal ve literatür temelli incelemenin ikinci ayağında üretken yapay zekâ, kültürel temsil ve kültürel uyum üzerine güncel çalışmalar tartışılmaktadır. Büyük dil modellerinin insanlar tarafından üretilmiş kültürel malzemeden hareketle, kültürel olarak tanınabilir fakat üretim anında doğrudan kolektif bir yaşam deneyimine dayanmayan ifadeler oluşturabilmesi üzerinde durulmaktadır. Bu ilişkiyi tartışmak için “sentetik hars” ifadesi sınırlı bir kavramsal öneri olarak kullanılmaktadır. Bu öneri, toplumsal kökenli kültürel izlerin hesaplamalı biçimde yeniden oluşturulmasına ve bunların kültürel ifadeler olarak yeniden dolaşıma girmesine dikkat çekmektedir. Çalışma, Gökalp’in güncelliğinin kendi kavramlarının tekrarında değil, gerektiğinde kavramları yeni toplumsal koşullar içerisinde yeniden düşünmeye imkân veren sosyolojik tutumunda da aranabileceği sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• sentetik hars
• üretken yapay zekâ
• kültür sosyolojisi
• sosyolojik düşünce

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. AlKhamissi, B., ElNokrashy, M., Alkhamissi, M., ve Diab, M. (2024). Investigating cultural alignment of large language models. Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (Volume 1: Long Papers), 12404–12422. https://doi.org/10.18653/v1/2024.acl-long.671
2. Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., ve Shmitchell, S. (2021). On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 610–623. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922
3. Blodgett, S. L., Barocas, S., Daumé III, H., ve Wallach, H. (2020). Language (technology) is power: A critical survey of “bias” in NLP. Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, 5454–5476. https://doi.org/10.18653/v1/2020.acl-main.485
4. Brinkmann, L., Baumann, F., Bonnefon, J.-F., Derex, M., Müller, T. F., Nussberger, A.-M., Czaplicka, A., Acerbi, A., Griffiths, T. L., Henrich, J., Leibo, J. Z., McElreath, R., Oudeyer, P.-Y., Stray, J., ve Rahwan, I. (2023). Machine culture. Nature Human Behaviour, 7, 1855–1868. https://doi.org/10.1038/s41562-023-01742-2
5. Bulut, Y. (2016). Sosyal ve siyasal arasına sıkışmış bir düşünür: Ziya Gökalp ve hars-medeniyet kuramı. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 36(2), 551–573. https://izlik.org/JA59SB67MC
6. Gökalp, Z. (2016a). İçtimaiyat ve fikriyat. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 1(1), 4–8. (Orijinal çalışma 1917’de yayımlanmıştır). https://izlik.org/JA43YP78PT
7. Gökalp, Z. (2016b). Millî içtimaiyat: Usûl. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 1(1), 22–33. (Orijinal çalışma 1917’de yayımlanmıştır). https://izlik.org/JA38PY98PM
8. Joshi, P., Santy, S., Budhiraja, A., Bali, K., ve Choudhury, M. (2020). The state and fate of linguistic diversity and inclusion in the NLP world. Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, 6282–6293. https://doi.org/10.18653/v1/2020.acl-main.560

9. Lu, J. G., Song, L. L., ve Zhang, L. D. (2025). Cultural tendencies in generative AI. Nature Human Behaviour, 9, 2360–2369. https://doi.org/10.1038/s41562-025-02242-1
10. Naous, T., Ryan, M. J., Ritter, A., ve Xu, W. (2024). Having beer after prayer? Measuring cultural bias in large language models. Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (Volume 1: Long Papers), 16366–16393. https://doi.org/10.18653/v1/2024.acl-long.862
11. Natale, S., ve Guzman, A. L. (2022). Reclaiming the human in machine cultures: Introduction. Media, Culture & Society, 44(4), 627–637. https://doi.org/10.1177/01634437221099614
12. Nefes, T. S. (2013). Ziya Gökalp’s adaptation of Emile Durkheim’s sociology in his formulation of the modern Turkish nation. International Sociology, 28(3), 335–350. https://doi.org/10.1177/0268580913479811
13. Nefes, T. S. (2018). The sociological foundations of Turkish nationalism. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 20(1), 15–30. https://doi.org/10.1080/19448953.2017.1375627
14. Özavcı, O. (2014). Differing interpretations of la conscience collective and the “individual” in Turkey: Émile Durkheim and the intellectual origins of the Republic. Journal of the History of Ideas, 75(1), 113–136. https://doi.org/10.1353/jhi.2014.0000
15. Özervarlı, M. S. (2017). Reading Durkheim through Ottoman lenses: Interpretations of customary law, religion, and society by the school of Gökalp. Modern Intellectual History, 14(2), 393–419. https://doi.org/10.1017/S1479244315000311
16. Smith, D. N. (1995). Ziya Gökalp and Emile Durkheim: Sociology as an apology for chauvinism? Durkheimian Studies / Études Durkheimiennes, 1, 45–50. https://www.jstor.org/stable/44708513
17. Sourati, Z., Karimi-Malekabadi, F., Ozcan, M. vd. (2026). The shrinking landscape of linguistic diversity in the age of large language models. Nat Hum Behav 10, 1925–1942 https://doi.org/10.1038/s41562-026-02550-0
18. Striphas, T. (2015). Algorithmic culture. European Journal of Cultural Studies, 18(4–5), 395–412. https://doi.org/10.1177/1367549415577392
19. Tao, Y., Viberg, O., Baker, R. S., ve Kizilcec, R. F. (2024). Cultural bias and cultural alignment of large language models. PNAS Nexus, 3(9), pgae346. https://doi.org/10.1093/pnasnexus/pgae346
20. Topal, A. E. (2017). Against influence: Ziya Gökalp in context and tradition. Journal of Islamic Studies, 28(3), 283–310. https://doi.org/10.1093/jis/etw059