Ziya Gökalp, the Reality of Nation-Building, and Reactions During the Transition from Ottomanism to Turkish Nationalism

Öz

Ziya Gökalp (1876, Diyarbekir – 1924, Istanbul) served as a bridge that carried Turkish nationalism into the future, in light of historical and sociological realities, during the period spanning from the Constitutional Monarchy to the Republic. Unlike the answers sought and solutions proposed before him to the question “How can the state be saved?” which were seen as separate from the nationalism that caused the empire’s collapse, he viewed nationalism as a solution to the identity crisis and as a path to Turkification and, consequently, nation-building. Adapting his ideas to the times while taking into account the social structure, history, and cultural and social conditions of the Ottoman Empire, Gökalp focused on a conception of the nation centered on collective will, national education, national culture, and a national ideal; in this process, he viewed religion both as a historical and cultural dynamic and as a social binding agent. This study seeks to answer the question, “How did the transition from Ottomanism to Turkish nationalism take place?” while also examining its sociological foundations through the lens of Ziya Gökalp. Within this framework, his contributions to nation-building including his ideas on Turkism, Islam, and “Turan,” as well as his perspective on “Kızılelma” have been evaluated in light of the thesis of a return to roots and self-discovery, and the reactions to these ideas have been examined.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Nation-Building
• Turan

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Osmanlılıktan Türk Milliyetçiliğine Geçiş Sürecinde Ziya Gökalp, Milletleşme Gerçeği ve Tepkiler

Öz

Ziya Gökalp (1876-Diyarbekir, 1924-İstanbul), Meşrutiyetten Cumhuriyete uzanan süreçte Türkiye’de Türk milliyetçiliğini, tarihi ve sosyolojik gerçekler ışığında geleceğe taşıyan bir köprü vazifesi görmüştür. O, kendisinden önce “Devlet nasıl kurtulur?” sorusuna aranan cevaplardan ve bulunduğu düşünülen çözüm yolları dışında imparatorluğun çöküşüne neden olan milliyetçiliği kimlik krizine çözüm, Türkleşme ve dolayısıyla milletleşmeye de yol olarak görmüştür. Osmanlı Devleti’nin toplum yapısı, tarihi, kültürel ve sosyal şartlarını da göz önünde tutarak fikirlerini çağa uyarlayan Gökalp, ortak irade, millî terbiye, millî kültür ve millî mefkûre etrafında millet tasarımına yönelmiş, dini de bu süreçte hem tarihi ve kültürel bir dinamik hem de toplumsal harç gibi düşünmüştür. Bu çalışma bir taraftan “Osmanlılıktan Türk milliyetçiliğine geçiş nasıl olmuştur?” sorusuna cevap ararken bir taraftan da bunun sosyolojik alt yapısını Ziya Gökalp özelinde ele almaktadır. Bu çerçevede onun milletleşmeye sunduğu katkı, Türkçülüğü, İslam dini ve “Turan”a dair düşünceleri, “Kızılelma”ya bakışı köklere ve kendine dönüş tezi üzerinde değerlendirilmiş ve bunlara yönelik tepkiler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Milletleşme
• Turan

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Abdullah Cevdet. (1904, 1 Eylül). Bir musahabe. İçtihad, (1), 5-12.
2. Abdülfeyyaz Tevfik. (2014). Asrımızda milliyet telakkileri. M. K. Çalen ve H. Kayıcı (Haz.), Modern Türk düşüncesinde milliyetçilik içinde (ss. 237-240). Bilge Oğuz Yayınları.
3. Ahmed Cevdet Paşa. (2010). Sultan Abdülhamid’e Arzlar (Ma’rûzât) (Y. Halaçoğlu, Yay. Haz.: Birinci Baskı). Babıali Kültür Yayıncılığı.
4. Akarsu, B. (1978). Atatürk devrimi ve yorumları. TDK Yayınları.
5. Akçura, Y. (1998). Türkçülüğün tarihi (1. Basım). Kaynak Yayınları.
6. Akçura, Y. (2016). Osmanlı Devleti’nin dağılma devri (5. Baskı). TTK Yayınları.
7. Alpkaya, F. (1998). Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu (1923-1924) (1. Baskı). İletişim Yayınları.
8. Arık, E. (2014). “Birtakım muğlak ziya oyunları”: Millî Mücadele’de Ziya Gökalp ve Durkheim sosyolojisine yönelik eleştiriler ve Dergâh Dergisi. Sosyoloji Dergisi, 3(28), 139-165.

9. Arık, R. O. (2017). Siyasî yazılar, konuşmalar ve Türkiye Köylü Partisi (E. Erverdi ve M. İ. Kara, Haz.; 1. Baskı). Dergâh Yayınları.
10. Aydemir, Ş. S. (1999). Suyu arayan adam (11. Baskı). Remzi Kitabevi.
11. Aydın, S. (2000). Modernleşme ve milliyetçilik (İkinci Basım). Gündoğan Yayınları.
12. Bakırcıoğlu, Z. (2000). Remzi Oğuz Arık’ın fikir dünyası. Dergâh Yayınları.
13. Başgil, A. F. (2017). Din ve laiklik (12. Baskı). Kubbealtı Neşriyat.
14. Berkes, N. (1975). İslamlık ulusçuluk sosyalizm (2. Basım). Bilgi Yayınevi.
15. Bulut, Y. (2015). Türkiye’de sosyolojinin 100 yılı. Sosyoloji Dergisi, 3/28, 1-21.
16. Candan, İ. (2015). Fichte’nin ‟Alman Ulusuna Söylevlerinin Nazi adalet anlayışındaki yeri”. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (49), 178-188.
17. Carr, E. H. (2023). Milliyetçilik ve sonrası (O. Akınhay, Çev.; 8. Baskı). İletişim Yayınları.
18. Çalık, E. (t.y.). Türk düşüncesinde Ziya Gökalp. Ötüken Neşriyat.
19. Çalık, M. (2016). Millî kimlik milliyet milliyetçilik (4. Baskı). Cedit Neşriyat.
20. Danişmend, İ. H. (1942). Ali Süavi’nin Türkçülüğü (İkinci Baskı). CHP Genel Sekreterliği.
21. Danişmend, İ. H. (1983). Türklük meseleleri. Fatih Yayınevi Matbaası.
22. Dressler, M. (2016). Türk Alevîliğinin inşası: Oryantalizm, tarihçilik, milliyetçilik ve din yazımı (D. Orhun, Çev.; 1. Baskı). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
23. Duru, K. N. (1975). Ziya Gökalp. Millî Eğitim Basımevi.
24. Engin, V. (1994). Ahmet Rıza Bey’in Türkçülüğü ve vatanseverliği. 3 Mayıs 1944 50. Yıl Türkçülük Armağanı içinde (ss. 72-76). Akademi Kitapevi.
25. Erkal, M. E. (2011). Milletleşme süreci ve önündeki engeller. Istanbul Journal of Sociological Studies, (37), 65–76. https://izlik.org/JA53AX22YW
26. Erkman, F. (1943). En büyük tehlike: Milli Türk davasına aykırı bir cereyanın içyüzü. Ak-ün Matbaası.
27. Gökalp, Z. (1974). Yeni Türkiye’nin hedefleri (H. Tanyu, Haz.). Baha Matbaası.
28. Gökalp, Z. (1976a). Makaleler I: Diyarbekir, Peyman, Volkan gazetelerindeki yazıları (Ş. Beysanoğlu, Haz.). Kültür Bakanlığı Ziya Gökalp Yayınları.
29. Gökalp, Z. (1976b). Türk medeniyeti tarihi (İ. Aka, K. Y. Kopraman, Haz.). Kültür Bakanlığı Ziya Gökalp Yayınları.
30. Gökalp, Z. (1977). Makaleler III: Millî Tetebbular Mecmuasındaki makaleler (O. Durusoy, Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
31. Gökalp, Z. (1980). Makaleler IX: Yeni Gün, Yeni Türkiye, Cumhuriyet gazetesindeki yazıları (Ş. Beysanoğlu, Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
32. Gökalp, Z. (1982). Makaleler II (S. H. Bolay, Haz.; 1. Baskı). Başbakanlık Basımevi.
33. Gökalp, Z. (1997). Terbiyenin sosyal ve kültürel temelleri (R. Kardaş, Haz.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
34. Gökalp, Z. (2004). Türkçülüğün esasları (M. Kaplan, Haz.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
35. Gökalp, Z. (2007). Türkleşmek İslamlaşmak muasırlaşmak (Y. Toker, Sadeleştiren; 5. Baskı). Toker Yayınları.
36. Gökalp, Z. (2013). Son şiirleri (Y. Toker, Haz.; 2. Baskı). Toker Yayınları.
37. Gökalp, Z. (2014a). Millet nedir? M. K. Çalen ve H. Kayıcı (Haz.), Modern Türk düşüncesinde milliyetçilik içinde (ss. 19-27). Bilge Oğuz Yayınları.
38. Gökalp, Z. (2014b). Milliyetçilik ve cemaatçilik. M. K. Çalen ve H. Kayıcı (Haz.), Modern Türk düşüncesinde milliyetçilik içinde (ss. 234-236). Bilge Oğuz Yayınları.
39. Gökalp, Z. (2014c). Türkçülüğün tarihi. M. K. Çalen ve H. Kayıcı (Haz.), Modern Türk düşüncesinde milliyetçilik içinde (ss. 135-142). Bilge Oğuz Yayınları.
40. Gökalp, Z. (2014d). Türkçülük nedir? M. K. Çalen ve H. Kayıcı (Haz.), Modern Türk düşüncesinde milliyetçilik içinde (ss. 199-214). Bilge Oğuz Yayınları.
41. Gökalp, Z. (2023). Kızılelma. İ. Kara ve A. Asılsoy (Haz.), Din ve milliyet II: Meşrutiyet ve Millî Mücadele dönemlerinde milliyetçilik tartışmaları (1904-1914) içinde (ss. 566-580). Dergâh Yayınları.
42. Gökalp, Z. (2025). Yeni hayat (S. Çonoğlu, Haz.; 5. Baskı). Ötüken Neşriyat.
43. Greenfeld, L. (2021). Milliyetçilik: Bir kısa tarih (A. Yılmaz, Çev.; 1. Basım). Alfa Basım Yayım Dağıtım.
44. Güler, A. (2018). Cumhuriyete ruh veren adam Ziya Gökalp. Halk Kitabevi.
45. Gündoğan, A. O. (2010). Bergson. Say Yayınları.
46. Haddock, B. (2023). Siyasi düşüncenin tarihi: 1789’dan günümüze (S. E. Türközü, Çev.; 1. Baskı). Fol Kitap.
47. Heyd, U. (1979). Türk ulusçuluğunun temelleri (K. Günay, Çev.). Başbakanlık Basımevi.
48. İbrahim Temo. (2000). İbrahim Temo’nun İttihad ve Terakki Anıları (B. Demirbaş, Yay. Haz.: İkinci Baskı). Arba Yayınları.
49. İleri, C. N. (2000). Türk inkılabı (Recep Durmaz, Haz.: 1. Basım). Kaknüs Yayınları.
50. Kafesoğlu, İ. (2017). Türk milliyetçiliğinin meseleleri (6. Basım). Ötüken Neşriyat.
51. Kantarcıoğlu, S. (2007). Türk ve dünya romanlarında modernizm (1. Baskı). Paradigma Yayınları.
52. Kaplan, M. (2010). Ziya Gökalp ve Saadet Perisi. Türkiyat Mecmuası, 14, 37-64. doi.org
53. Karpat, K. (2010). Türk demokrasi tarihi: Sosyal, kültürel, ekonomik temeller (1. Baskı). Timaş Yayınları.
54. Karpat, K. (2021). Osmanlı’dan günümüze Osmanlı Devleti’nde millet, milliyet, milliyetçilik (5. Baskı). Timaş Yayınları.
55. Kara, İ. (1987). Hüseyin Kâzım Kadri, Ziya Gökalp ve Türkçülüğün Esasları [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].
56. Korkmaz, A. (1998). Ziya Gökalp: Aksiyonu, Meşrutiyet ve Cumhuriyet üzerindeki tesirleri. Millî Eğitim Basımevi.
57. Kösoğlu, N. (2018). Millî kültür ve kimlik (6. Baskı). Ötüken Neşriyat
58. Kuran, E. (1994). Türkiye’nin Batılılaşması ve millî meseleler (M. Türköne, Der.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
59. Kurt, Ü. (2012). Türkün biçare ırkı: Türk Yurdunda milliyetçiliğin esasları (1911-1916) (1. Baskı). İletişim Yayınları.
60. Mehmed Halid. (2014). Milliyetperverliğin manası. M. K. Çalen ve H. Kayıcı (Haz.), Modern Türk düşüncesinde milliyetçilik içinde (ss. 241-245). Bilge Oğuz Yayınları.
61. Mardin, Ş. (2003a). Jön Türklerin siyasi fikirleri (1895-1908) (10. Baskı). İletişim Yayınları.
62. Mardin, Ş. (2003b). Yeni Osmanlı düşüncesinin doğuşu (M. Türköne, F. Unan ve İ. Erdoğan, Çev.; 4. Baskı). İletişim Yayınları.
63. Mollaer, F. (2012). Tunç, Mustafa Şekip. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 41, ss. 382-383). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
64. Namık Kemal. (1962). Renan müdâfaanâmesi (İslamiyet ve maarif) (M. F. Köprülü, Yay.). Millî Kültür Yayınları.
65. Namık Kemal. (2020). Vatan yahut Silistre (R. Durbaş, Çev.: 7. Basım). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
66. Nesimi, A. (1940). Türkiye’nin tekâmül hadisesinde Ziya Gökalp. Sebat Basımevi.
67. Notre programme. (1895, 1 Aralık). Mechveret, (1), 1.
68. Orhon, O. S. (1943). Maskeler aşağı: En büyük tehlikenin iç yüzü. Çınar Yayını.
69. Orkunoğlu, Y. (2018). Marksizm, milliyetçilik ve demokratik ulus (1. Baskı). İletişim Yayınları.
70. Özcan, U. (2025). Durkheim ve Gökalp’ta solidarizm savunusu ve sosyalizm eleştirisi. Sosyologca, (29), 117-125.
71. Özdemir, M. N. (2018). Millet ve Türk milliyetçiliği (5. Baskı). Ötüken Neşriyat.
72. Özkırımlı, U. (1999). Milliyetçilik kuramları (1. Baskı). Sarmal Yayınevi.
73. Özyurt, C. (2016). Modern Türk düşüncesinin sosyolojisi. Kadim Yayınları.
74. P. Risal (2023). Türkler bir ruh-ı millî arıyorlar. İ. Kara ve A. Asılsoy (Haz.), Din ve milliyet II: Meşrutiyet ve Millî Mücadele dönemlerinde milliyetçilik tartışmaları (1904-1914) içinde (ss. 257-286). Dergâh Yayınları.
75. Palabıyıoğlu, M. (1943). Ziya Gökalp senesi yahut üç iftira üç müdafaa. Doğu, 1(2/12), 49-50.
76. Parla, T. (2020). Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de korporatizm (1. Basım). Metis Yayınları.
77. Schnapper, D. (1995). Yurttaşlar cemaati (Ö. Okur, Çev.). Kesit Yayıncılık.
78. Smith, A. (2017). Etno-Sembolizm ve milliyetçilik. B. F. Çallı (Çev.). Alfa Araştırma
79. Süleyman Nazif. (2023a). Cengiz hastalığı. İ. Kara ve A. Asılsoy (Haz.), Din ve milliyet II: Meşrutiyet ve Millî Mücadele dönemlerinde milliyetçilik tartışmaları (1904-1914) içinde (ss. 442-444). Dergâh Yayınları.
80. Süleyman Nazif. (2023b). Dârülfünûn-ı Osmanî Türk Tarih-i Medeniyeti muallimi Ahmed Agayef Beyefendi’ye. İ. Kara ve A. Asılsoy (Haz.), Din ve milliyet II: Meşrutiyet ve Millî Mücadele dönemlerinde milliyetçilik tartışmaları (1904-1914) içinde (ss. 438-441). Dergâh Yayınları.
81. Şimşek, S. (2021). Türk milliyetçiliğinin epistemolojik çerçevesi. Devlet, 18(494), 20-29.
82. Taglia, S. (2024). Osmanlı’da İttihat ve Terakki’nin fikrî doğuşu (S. Ak, Çev.; 2. Baskı). Fol Kitap.
83. Tanyol, C. (1981). Atatürk ve halkçılık (1. Baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
84. Taşkın, Y. (2019). Milliyetçi-muhafazakâr entelijansiya (4. Baskı). İletişim Yayınları.
85. Tunaya, T. Z. (2016). Türkiye’nin siyasi hayatında Batılılaşma hareketleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
86. Türkdoğan, O. (1999). Millî kimliğin yükselişi: Niçin milletleşme. Alfa Basım Yayım Dağıtım.
87. Türkdoğan, O. (2015). Ziya Gökalp ve sosyolojik düşünce sistemi. Çizgi Kitabevi.
88. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi (3. Baskı). Ülken Yayınları.
89. Vural, M. K. (2020). II. Dünya Savaşı Türkiye'sinde Millet Dergisi ve Anadolucu milliyetçilik. Libra Kitapçılık ve Yayıncılık.
90. Wehler, H. U. (2023). Milliyetçilik tarihi: Biçimleri ve sonuçları (A. Kurnaz, Çev.). Runik Kitap.
91. Yazıcı, N. (2002). Osmanlılık Fikri ve Genç Osmanlılar Cemiyeti. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
92. Zürcher, E. J. (2010). Millî Mücadele’de İttihatçılık (6. Baskı). İletişim Yayınları.