Ziya Gökalp’te Toplum Tasavvuru ve Millî Kimlik

Öz

Ziya Gökalp’in düşünce sistemi, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülüşünden ulus-devlete geçiş sürecinde ortaya çıkan toplumsal bütünleşme ve millî kimlik arayışları içerisinde şekillenmiştir. Bu çalışma, Gökalp’in toplum tasavvurunun söz konusu dönüşüm sürecinde millî kimliğin inşasına nasıl bir düşünsel zemin oluşturduğunu incelemektedir. Tematik bir derleme niteliğindeki çalışmada, Gökalp’in temel eserleri ile düşüncelerini ele alan ikincil kaynaklar; muasırlaşma ve hars-medeniyet ilişkisi, eğitim ve terbiye, kolektif vicdan ve toplumsal dayanışma ile ulus-devlet ve millî kimlik temaları çerçevesinde değerlendirilmiştir. İnceleme, Gökalp’in millet anlayışının yalnızca siyasal bir aidiyete dayanmadığını; ortak kültür, değerler ve eğitim aracılığıyla oluşturulan toplumsal bütünlükle ilişkilendirildiğini göstermektedir. Hars-medeniyet ayrımı millî kültürün korunması ile çağdaşlaşmanın uzlaştırılmasına imkân verirken, terbiye ve eğitim ortak değerlerin yeni kuşaklara aktarılmasının başlıca araçları olarak konumlandırılmaktadır. Kolektif vicdan, mefkûre, tesanüt ve solidarizm ise birey ile toplum arasındaki bağın ve toplumsal bütünlüğün açıklanmasında öne çıkmaktadır. Çalışma, bu kavramsal yapının Gökalp’in ulus-devlet tasavvuruyla bütünleştiğini ve millî kimliğin kültürel, toplumsal ve siyasal boyutlarını birbirine bağlayan bir toplum anlayışı ortaya koyduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Milli Kimlik
• Hars ve Medeniyet
• Solidarizm

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Social Conceptions and National Identity in Ziya Gökalp

Öz

Ziya Gökalp’s philosophical system took shape amid the social integration and the search for national identity that emerged during the transition from the dissolution of the Ottoman Empire to the nation-state. This study examines how Gökalp’s conception of society provided an intellectual foundation for the construction of national identity during this transformation process. In this thematic compilation, secondary sources addressing Gökalp’s major works and ideas are evaluated within the framework of themes such as modernization and the relationship between culture and civilization, education and upbringing, collective conscience and social solidarity, as well as the nation-state and national identity. The study demonstrates that Gökalp’s conception of the nation is not based solely on political affiliation but is linked to social cohesion formed through a shared culture, values, and education. While the distinction between “hars” and “medeniyet” facilitates the reconciliation of the preservation of national culture with modernization, upbringing and education are positioned as the primary means of transmitting shared values to new generations. Collective conscience, ideal, cohesion, and solidarity, meanwhile, take center stage in explaining the bond between the individual and society, as well as social cohesion. The study argues that this conceptual framework is integrated with Gökalp’s conception of the nation-state and presents a vision of society that links the cultural, social, and political dimensions of national identity.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Solidarism
• National Identity
• Culture and civilization

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Akın, H. M. (2025). Sosyoloji, ile Antropoloji Arasında Cumhuriyet, Ulus Devletleşme ve Ziya Gökalp. Vefatının 100. Yılında Ziya Gökalp Sempozyumu (ss. 76-89). içinde İstanbul: Türk Ocağı Yayınları.
2. Akyol, H. (2021). Giriş. Ziya Gökalp, & H. Akyol (Dü.) içinde, Türkçülüğün Esasları (4 b., s. 23-29). İstanbul: Kapı Yayınları.
3. Altın, H. (2010). Ziya Gökalp’in Eğitim Tarihimiz Açısından Önemi. History Studies, 2(2), 493-509.
4. Arvas, A. (2024). Seyyid Ahmet Arvasi’ye Göre Ziya Gökalp’te Kültür (Hars) ve Medeniyet Meselesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp ve Sosyoloji Sempozyumu Özel Sayısı), 321-332.
5. Bulut, Y. (2016). An Intellectual Stuck Between Theory and Social Practice: Gökalp and Culture-Civilization Theory. Turkish Journal of Sociology, 36(2), 551-573.
6. Berkes, N. (1954). Ziya Gökalp: His Contribution to Turkish Nationalism. Middle East Journal, 8(4), 375-390.
7. Çapçıoğlu, İ. (2024). Ziya Gökalp’e Göre Kültür ve Medeniyet İlişkisi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp ve Sosyoloji Sempozyumu Özel Sayısı), 85-96.
8. Davison, A. (1995). Secularization and modernization in Turkey: the ideas of Ziya Gokalp. Economy and Society, 24(2), 189-224.

9. Demir, E. (2024). Sosyolojik Bir İnceleme: Dil, Kültür ve Uygarlık Hakkında Görüşleriyle Ziya Gökalp. Gazi Türkiyat(34), 227-239.
10. Demircioğlu, Z. (2022). Türk Sosyolojisinin Gelişiminde Selanik Entelektüel Ortamının Etkisi. Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 11(2), 421-452.
11. Doğan, N. (2024). Ziya Gökalp Düşüncesinde Beşeri Bilimler ve Ulus İnşası. Mülkiye Dergisi, 48(3), 527-550.
12. Doğanoğlu, M. (2016). “Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak”tan “Türkçülüğün Esasları”na Ziya Gökalp ve Ulus Tasavvuru. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 71(4), 1195-1210.
13. Erişirgil, M. E. (2007). Bir Fikir Adamının Romanı Ziya Gökalp (3 b.). (A. Kazancıgil, & C. Alpar, Ed) Ankara: Nobel.
14. Gürsoy, Ş., & Çapçıoğlu, İ. (2006). Bir Türk Düşünürü Olarak Ziya Gökalp: Hayatı, Kişiliği ve Düşünce Yapısı Üzerine Bir İnceleme . AÜİFD, 47(2), 89-98.
15. Karataş, M. (2015). Küreselleşme, Kültür, Eğitim ve Ziya Gökalp. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi(8), 64-71.
16. Kızılkaya, O., & İlyas, A. (2013). Osmanlı’dan Cumhuriyete Geçiş Sürecinde Solidarist Korporatizmin Türk Sosyal Hayatına Yansıması. Turkish Studies, 8(11), 203-217.
17. Kanter, Ö. (2025). Ziya Gökalp’in Medeniyet Tasavvuru. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(1), 273-285.
18. Keklik, E. (2018). II. Meşrutiyet Döneminde Eğitim Tartışmaları: Ziya Gökalp, Millî Terbiye Ve Satı Bey [El-Husrî]. ÇAKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 47-69.
19. Mardin , Ş. (1994). Jön Türklerin Siyasi Fikirleri (5 b.). İstanbul: İletişim.
20. Özkan, M. (2022). Ziya Gökalp. Temmuz 2026 tarihinde Türk Maarif Ansiklopedisi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ziya-gokalp/#yazar-1 adresinden alındı
21. Parla, T. (1993). Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye'de Korporatizm (2 b.). İstanbul: İletişim.
22. Sarıbay, A. Y. (1976). Ziya Gökalp ve Türk Devrimi. Sosyoloji Konferansları (Cilt 14, s. 85-118). içinde İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
23. Şahin , K., & Gümüş, F. (2022). Ziya Gökalp’in Mantık ve Bilim Anlayışı. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 8(1), 103-115.
24. Tanyol, C. (1955). Ziya Gökalp ve Milli Vicdan. Türk Yurdu, 22-24.
25. Toprak, Z. (1999). II. Meşrutiyet'te Toplumsal Proje: Tesanüt, Meslek ve Milli İktisat. G. Eren (Dü.) içinde, Osmanlı (Cilt İktisat, s. 571-586). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
26. Tuna, K. (2011). Ziya Gökalp'in Milli Sosyoloji Anlayışı. Istanbul Journal of Sociological Studies(21), 51-67.
27. Ziya Gökalp. (1981a). Milli Terbiye I. R. Kardaş (Ed.) içinde, Makaleler V (s. 29-38). Ankara: Kültür Bakanlığı.
28. Ziya Gökalp. (1981b). Maarif Meselesi I. R. Kardaş (Ed.) içinde, Makaleler V (s. 151-161). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
29. Ziya Gökalp. (2010a). Üç Akım. O. Karatay (Ed.) içinde, Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (2 b., s. 11-19). Ankara: Akçağ.
30. Ziya Gökalp. (2010b). Milliyet Ülküsü. O. Karatay (Ed.) içinde, Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (2 b., s. 65-73). Ankara: Akçağ.
31. Ziya Gökalp. (2010c). Millet ve Vatan. O. Karatay (Ed.) içinde, Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (2 b., s. 59-65). Ankara: Akçağ.
32. Ziya Gökalp. (2019). Rusya'daki Türkler Ne Yapmalı ? Ş. Beysanoğlu, Y. Çotuksöken , M. F. Kırzıoğlu, M. Koç, & M. S. Koz (Ed) içinde, Kitaplar 1 / Ziya Gökalp (2 b., s. 25-39). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
33. Ziya Gökalp. (2021a). Türkçülük Nedir? H. Akyol (Ed.) içinde, Türkçülüğün Esasları (4 b., s. 48-54). İstanbul: Kapı Yayınları.
34. Ziya Gökalp. (2021b). Hars ve Medeniyet. H. Akyol (Ed.) içinde, Türkçülüğün Esasları (4 b., s. 59-75). İstanbul: Kapı Yayınları.
35. Ziya Gökalp. (2021c). Tarihi Maddecilik ve Toplumsal Mefkurecilik. H. Akyol (Ed.) içinde, Türkçülüğün Esasları (4 b., s. 96-106). İstanbul: Kapı Yayınları.
36. Ziya Gökalp. (2021d). Milli Tesanüdü Kuvvetlendirmek. H. Akyol (Ed.) içinde, Türkçülüğün Esasları (4 b., s. 112-124). İstanbul: Kapı Yayınları.