Ziya Gökalp’in Dilinde Yakın Anlamlı Sözcükler: Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak ve Türkçülüğün Esasları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makalede, Ziya Gökalp’in Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak ve Türkçülüğün Esasları adlı eserlerinden seçilen yakın anlamlı sözcükler incelenmiştir. İnceleme; sözcüksel tercih, bağlam, eşdizim ve birbirinin yerine kullanılabilirlik ölçütlerine dayandırılmıştır. Nitel metin çözümlemesinde Osmanlı harfli baskılar esas alınmış olup Latin harfli yardımcı neşirlerle karşılaştırılmıştır. Amaçlı örneklem, altı sözcük çifti ile beş üçlü karşılık grubundan oluşturulmuştur. Dil–lisan, kelime–lafız, his–duygu, hürriyet–istiklâl, kara–siyah ve ak–beyaz çiftlerine ek olarak su–âb–mâ, gece–şeb–leyl, ekmek–nân–hubz, et–gûşt–lahm ve arslan–şîr–esed dizileri incelenmiştir. Son üçlü, metindeki daha uzun sıralamanın bir alt kümesi olarak değerlendirilmiştir. Yazarın doğrudan anlatımı ile dil üzerine verdiği örnekler ayrı değerlendirilmiştir. Mefkûre çevresindeki adlandırmalar ise yakınlığın sınırını sınayan bir karşı örnek olarak ele alınmıştır. Bulgular, anlam yakınlığının bütün kullanımları kapsayan değişmez bir özellik olmadığını göstermiştir. Dil–lisan ve his–duygu çiftlerinde anlam yakınlığı belirgindir. Kelime ile lafız çifti ise toplumsal kabul bağlamında birbirinden ayrılmıştır. Hürriyet–istiklâl çiftinin kullanımı özneye ve kapsama göre değişmiştir. Renk adlarında ise deyimleşme ve kültürel adlandırmanın etkili olduğu görülmüştür. Ak ev örneği, ak sözcüğünün mecazlı kullanımlarla sınırlı olmadığını göstermiştir. Üçlü dizilerdeki sözcükler aynı anlamı karşılayan örnekler olarak verilmiştir. Bu durum, sözcüklerin her bağlamda birbirinin yerine kullanılabileceğini göstermemiştir. Sözcüklerin anlam yakınlığı, kullanım bağlamları dikkate alınarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Yakın Anlamlılık
• Sözcüksel Tercih
• Eşdizim
• Bağlam

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Near-Synonyms in Ziya Gökalp’s Language: A Study of Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak and Türkçülüğün Esasları

Öz

This article examined selected near-synonyms in Ziya Gökalp’s Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak and Türkçülüğün Esasları. The analysis was based on lexical choice, context, collocation, and interchangeability. Ottoman-script editions were used as the primary texts in the qualitative textual analysis and were compared with supplementary Latin-script editions. The purposive sample consisted of six word pairs and five three-member groups. In addition to the pairs dil–lisan, kelime–lafız, his–duygu, hürriyet–istiklâl, kara–siyah, and ak–beyaz, the groups su–âb–mâ, gece–şeb–leyl, ekmek–nân–hubz, et–gûşt–lahm, and arslan–şîr–esed were examined. The last group was treated as a subset of a longer sequence in the text. The author’s direct discourse and his examples concerning language were evaluated separately. The terms associated with mefkûre were treated as a contrasting case to examine the limits of semantic proximity. The findings showed that semantic proximity was not a fixed feature covering all uses. Semantic proximity was evident in the dil–lisan and his–duygu pairs. Kelime and lafız differed in the context of social acceptance. The use of hürriyet and istiklâl varied according to subject and scope. Idiomatic usage and cultural naming were influential in the use of colour terms. The example ak ev showed that the word ak was not limited to figurative uses. The words in the three-member groups were presented as examples expressing the same meaning. This did not show that they could be used interchangeably in every context.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Near-Synonymy
• Lexical Choice
• Collocation
• Context

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Afacaner, M. E. (2024). Ziya Gökalp’in Türkçe ve sadeleşmecilik anlayışı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp ve Sosyoloji Sempozyumu Özel Sayısı), 412–422. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1570608
2. Ağakay, M. A. (1956). Türkçede yakın anlamlı kelimeler sözlüğü: Bir deneme. Türk Dil Kurumu.
3. Akçataş, A., ve Arı, E. (2018). Anlambiliminin eş anlamlılık sorunu. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 2(2), 60–84. https://dergipark.org.tr/tr/pub/adea/article/455331
4. Bayrak, A. (2021). Dede Korkut’ta cümle içi yakın anlamlı sözler. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 10(26), 59–117. https://doi.org/10.25068/dedekorkut449
5. Cruse, D. A. (1986). Lexical semantics. Cambridge University Press.
6. Divjak, D., ve Gries, S. Th. (2006). Ways of trying in Russian: Clustering behavioral profiles. Corpus Linguistics and Linguistic Theory, 2(1), 23–60. https://doi.org/10.1515/CLLT.2006.002
7. Edmonds, P., ve Hirst, G. (2002). Near-synonymy and lexical choice. Computational Linguistics, 28(2), 105–144. https://doi.org/10.1162/089120102760173625
8. Efe, K. (2024). Ziya Gökalp sözcükleri. Türk Dili, (874), 143–155. https://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/10/Kursad-Efe-_OZEL_-ZIYA-GOKALP-SOZCUKLERI_-13.pdf

9. Gaddar, Z. (2021). Tabîbnâme bağlamında Türkçede yakın anlam. Türkbilig, (41), 173–180. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1850259
10. Gökalp, Z. (1918). Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak. Yeni Mecmua.
11. Gökalp, Z. (1923). Türkçülüğün esasları. Matbuat ve İstihbarat Matbaası.
12. Gökalp, Z. (1976). Türkçülüğün esasları (M. Kaplan, Haz.). Kültür Bakanlığı. (Orijinal eser 1923 yılında yayımlanmıştır)
13. Gökalp, Z. (2010). Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak (O. Karatay, Haz.; 2. bs.). Akçağ Yayınları. (Orijinal eser 1918 yılında yayımlanmıştır)
14. Karamanoğlu, F. M. (2021). Kızılelma’dan hareketle Ziya Gökalp’in şiirlerinde söz varlığı. Avrasya Terim Dergisi, 9(3), 32–41. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ejatd/article/971749
15. Koç, F. (2023). Ziya Gökalp’in şiirlerinde millî değerleri içeren sözcüklerin anlam bakımından incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (45), 95–116. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1355473
16. Liu, D. (2010). Is it a chief, main, major, primary, or principal concern? A corpus-based behavioral profile study of the near-synonyms. International Journal of Corpus Linguistics, 15(1), 56–87. https://doi.org/10.1075/ijcl.15.1.03liu
17. Murphy, M. L. (2003). Semantic relations and the lexicon: Antonymy, synonymy and other paradigms. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511486494
18. Sert, G. (2019). Anlam alanı ve anlam ezgisi açısından eş anlamlı durum sıfatları: “muhtemel” ve “olası” örneği. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 8(1), 93–121. https://dergipark.org.tr/tr/pub/teke/article/547924
19. Storjohann, P. (2010). Synonyms in corpus texts: Conceptualisation and construction. P. Storjohann (Ed.), Lexical-semantic relations: Theoretical and practical perspectives (ss. 69–94) içinde. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/lis.28.06sto
20. Yaman, H. (2022). Anadolu ağızlarında eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcükler [Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. https://hdl.handle.net/20.500.12712/48304
21. Yayla, Y. (2020). Türkiye Türkçesinde mana birleşmesi problemi: “Gaye”, “Hedef”, “Maksat”, “Amaç” örneği. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (20), 145–156. https://doi.org/10.29000/rumelide.791112