Avrasyacılık Düşüncesi Kurucularından Trubetskoy’un “Turan Psikolojisi” Bağlamında Ziya Gökalp’ın “İtaat” Kavramı Üzerine

Öz

Bu çalışma, Türk sosyolojisinin kurucusu Ziya Gökalp’ın düşünce sisteminde kritik bir yere sahip olan "itaat" kavramı ile Klasik Avrasyacılık akımının Rusyalı öncülerinden Nikolay S. Trubetskoy’un "Turan psikolojisi" kavramsallaştırmasını karşılaştırmalı bir perspektifle incelemektedir. Doğumunun 150. yıldönümü vesilesiyle Türk dünyasında "Ziya Gökalp Anma Yılı" ilan edilen 2026 yılı bağlamında ele alınan çalışmada, toplumların bağımsızlığı, düzeni ve devlet yapısının sürdürülebilirliğinde itaatin oynadığı sosyo-politik rol değerlendirilmiştir. Gökalp, kültürel Türkçülük ve dayanışmacı toplum modelinde itaati; bireyin topluma, hukuka ve eski Türk geleneğindeki "töre"ye duyduğu gönüllü bağlılık olarak tanımlarken "Rusya’daki Türkler Ne Yapmalı?" başlıklı makalesinde, eski Türklerin toplumsal düzenin temeli olarak gördükleri itaat örüntüsünün yöneten ve yönetilenleri bağlayan ortak bir ilke olduğunu vurgular. İtaat duygusundan yoksun toplumların devlet kuramayacağını, kurdukları devletlerin ise özgürlük ve bağımsızlıklarını yitireceğini savunan Gökalp; bu motifin Türk ordusunun yanı sıra günümüz Türk toplumunun esenliği ve kamu barışı için de hayati önem taşıdığını belirtir. Diğer taraftan Trubetskoy, "Rus Kültüründeki Turan Unsuru Hakkında" adlı eserinde, Rus devletçiliğinin ve kültürünün temelinde Turan ögelerinin bulunduğunu söyler. Trubetskoy’a göre, Turan psikolojisinin ve devlet yapısının en belirgin dayanağı "tam itaat" ve sıkı bir disiplin anlayışıdır; bu özellik Rus toplumsal karakterine de miras kalmıştır. Bu makale hem Gökalp hem de Trubetskoy’un Türk/Turan kültür tarihinden hareketle itaat olgusunu devlet mekanizmasının ve toplumsal bütünleşmenin anahtar bir unsuru olarak konumlandırdıklarını göstermektedir. Sonuç olarak, bireylerin ortak normları içselleştirmesini ifade eden itaat motifi, sadece biyolojik veya ırksal bir nitelik değil, tarihten günümüze otoritenin var olduğu her toplumsal yapıda karşılık bulan karmaşık ve dinamik bir sosyo-psikolojik mekanizma olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• İtaat
• Avrasyacılık
• Türk
• Turan Psikolojisi
• Töre

Destekleyen Kurum

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

On Ziya Gökalp’s Concept of “Obedience” in the Context of “Turanian Psychology” by Trubetskoy, One of the Founders of Eurasianism

Öz

This study comparatively examines the concept of “obedience” in the intellectual system of Ziya Gökalp, a founding figure of Turkish sociology, and the concept of “Turanian psychology” developed by Nikolai S. Trubetzkoy, one of the pioneers of Classical Eurasianism. In the context of 2026, declared the “Year of Commemoration of Ziya Gökalp” across the Turkic world on the 150th anniversary of his birth, the study explores the sociopolitical role of obedience in sustaining social order, state organization, and collective cohesion. Within his conception of cultural Turkism and a solidarist model of society, Gökalp defines obedience as the individual’s voluntary commitment to society, law, and the töre, the traditional normative order of the ancient Turks. In “What Should the Turks in Russia Do?”, he emphasizes obedience as a fundamental principle of social order binding rulers and the ruled. He further argues that societies lacking obedience cannot establish stable states or preserve their independence. Trubetzkoy, in On the Turanian Element in Russian Culture, identifies Turanian elements as fundamental to Russian statehood and culture. He characterizes “complete obedience” and strict discipline as central features of Turanian psychology and political organization. The study demonstrates that both thinkers, drawing on the cultural histories of the Turks and the broader Turanian world, regard obedience as a key element of state organization and social integration. It concludes that obedience should be understood not as a biological or racial characteristic, but as a dynamic socio-psychological mechanism manifested within social structures shaped by authority.

Anahtar Kelimeler

• Ziya Gökalp
• Obedience
• Eurasianism
• Türk
• Turanian Psychology
• Töre

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Atsız, N. H. (2016). Türk Ülküsü (12. Baskı). İrfan Yayıncılık.
2. Avcı, C. (1992). Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (ss. 353-355) içinde. 29. Cilt.
3. Baltacıoğlu, İ. H. (1966). Ziya Gökalp. Diyarbakır’ı Tanıtma ve Turizm Derneği Yayınları.
4. Berezovikov, N. N. (2018). Сергей Александрович Теплоухов (1888-1934) – археолог и член Томского орнитологического общества имени С.А.Бутурлина. Русский орнитологический журнал, 27(1629), 3027-3041.
5. Bourdieu, P. (2016). Sosyoloji Meseleleri (F. Öztürk, B. Uçar, M. Gültekin, A. Sümer (Türkçe Söyleyenler); 2. Baskı). Heretik.
6. Jenkins, R. (1992). Pierre Bourdieu. Routledge.
7. Çandarlıoğlu, G. (2003). İslam Öncesi Türk Tarihi ve Kültürü. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
8. Dal, V. (1882) Tolkovıy Slovar Jivago Velikoruskago Yazıka (Düzeltilmiş ve genişletilmiş 2. Baskı). Tom Tretiy. İzdaniye Knigoprodavtsa-Tipografa M.O. Volfa.

9. Danilevskiy, N. Y. (1871) Россія и Европа. Взглядъ на культурныя и политическія отношенія Славянскаго міра къ Германо-Романскому. Düzeltilmiş ve Eklemeler Yapılmış Baskı, St. Petersburg: Tovarişçestvo “Obşçestvennaya Polza”.
10. Davletov, T. B. (2007). Milliyetçilik Bağlamında Ziya Gökalp (1876-1924) ve Yusuf Akçura (1876-1935). KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, IX(2), 91-118.
11. Davletov, T. B. (2017). Şaman: Doğa’nın Şifası Uyanınca (1. Baskı). Asi Kitap.
12. Davletov, T. B. (2021). Sibirya’dan Anadolu’ya Türk Şamanizmi’nin Sosyolojisi (1. Baskı). Urzeni Yayınevi.
13. Davletov, T. B. (2023). Sibirya’dan Anadolu’ya Türk Şamanizmi’nin Sosyolojisi (2. Baskı). Urzeni Yayınevi.
14. Davletov, T. B. (2024). Şaman: Doğa’nın Şifası Uyanınca (6. Baskı). Asi Kitap.
15. Davletov, T. B. (2024a). Kadim Türk Şaman Uygarlığı I: Şamanizm, Tarih, Arkeoloji, Sibirya Türk Şaman Mitolojisi, Çevrecilik, Toplumbilim ve Altay Medeniyeti Üzerine Makaleler (1. Baskı). Sarmal Kitabevi.
16. Develioğlu, F. (2006). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopoedik Lûgat (23. Baskı). Aydın Kitabevi Yayınları.
17. Doğanay, E. (2024). Fikirden İdeale: Orkun Dergisi’nde Ziya Gökalp İzleri (1950-52, 1962-64). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Ziya Gökalalp Özel Sayısı, 96-114.
18. Dugin, A. G. (2001). Русская Вещь. Очерки национальной философии: в 2 т. Т. 1. Arktogeya-Tsentr.
19. Dugin, A. G. (2001). «Партия «Евразия» и сегодня затребована самой жизнью» Выступление на I Учредительном Съезде Политической партии «Евразия» (30 мая 2002 г., Москва). Основы Евразийства. Arktogeya-Tsentr, 28-63.
20. Ercilasun, A. B., Aliyev, A. M., Şayhulov, A., Kajıbek, E. Z., Konkobay uulu, K., Yusuf, B., Göklenov, C., Mahpir, V. U., ve Çeçenov, A. (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. (Kılavuz Kitap) I. Kültür Bakanlığı.
21. Frère, B. (2019). Bourdieu'nün Sosyolojik Kurmacası: Habitus'un Fenomenolojık Bir Yorumu. In S. Susen ve B. S. Turner (Ed.), Pierre Bourdieu'nün Mirası: Eleştirel Söylemler (ss. 281-303) içinde. (A. K. Gülen (Çev.), Phoenix Kitap.
22. Gökalp, Z. (1976). Türkçülüğün Esasları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
23. Gökalp, Z. (1976a). Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (1. Basılış). Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Gökalp, Z. (1981). Tekâmül Mefkûresi. M. Kaplan, İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman (Haz.) Atatürk Devri Fikir Hayatı. I. (1. Baskı, ss. 31-33) içinde. Kültür Bakanlığı Yayınları.
25. Gökalp, Z. (1981a). İstidâ. M. Kaplan, İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman (Haz.) Atatürk Devri Fikir Hayatı. I. (1. Baskı, ss. 34-35) içinde. Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. Gökalp, Z. (1981b). İkinci İstidâ. M. Kaplan, İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman (Haz.) Atatürk Devri Fikir Hayatı. I. (1. Baskı, ss. 36-38) içinde. Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. Gökalp, Z. (1990). Türkçülüğün Esasları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
28. Gökalp, Z. (2019). Bütün Eserleri – Bir. Kitaplar 1 / Ziya Gökalp (2. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
29. Gökalp, Z. (2019a). Türkçülüğün Esasları (1. Baskı). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.
30. Grousset, R. (2015). Stepler İmparatorluğu : Attila, Cengiz Han, Timur (H. İnalcık (Çev.); 2. Baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Hassan, Ü. (1985) Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1. Baskı). Kaynak Yayınları.
32. Heyd, U. (1950). Foundations of Turkish Nationalism. The Life and Teachings of Ziya Gökalp (1st Edition). Luzac & Company Ltd and The Harvill Press Ltd.
33. Heyd, U. (1980). Ziya Gökalp. Türk Milliyetçiliğinin Temelleri (C. Meriç (Çev.). Sebil Yayınevi.
34. Horoşeva, A. V. (2007). Творчество Н.Я. Данилевского в общественной мысли пореформенной России. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук (Научный руководитель: доктор исторических наук, профессор Цимбаев Николай Иванович), Работа выполнена на кафедре Истории России XIX – нач. XX вв. Исторического факультета Московского государственного Университета им. М. В. Ломоносова, M. V. Lomonosov Moskova Devlet Üniversitesi
35. Leontyev, K. N. (1876). Византизмъ и славянство. Сочиненіе К.Н. Леонтьева. Moskova: Moskova Üniversitesi İmparatorluk Rusya Tarihi ve Kadimlikler Cemiyeti.
36. Leontyev, K. N. (1912). Востокъ, Россія и Славянство. Том Пятый. Собраніе сочиненій К. Леонтьева. Moskova: V.M. Sablin Yayınevi/Matbaası.
37. Leontyev, K. N. (1913). Востокъ, Россія и Славянство. Том Cедьмой. Собраніе сочиненій К. Леонтьева. Moskova: “Deyatel” Rus Kitap Ortaklığı.
38. Letnyakov, D. E., Çijkov, S. L. (2012). Очерки истории русской политической мысли: учебное пособие для студентов. Moskova: “Letniy Sad” Yayınevi.
39. Kaçmazoğlu, H. B. (2013). Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin. In M. Ç. Özdemir (Ed.), Türk Sosyologları (ss. 2-21) içinde. Anadolu Üniversitesi.
40. Kaçmazoğlu, H. B. (2013a). Türk Sosyoloji Tarihi II: II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e (4. Baskı). Doğu Kitabevi.
41. Kafesoğlu, İ. (1970). Türk Milliyetçiliğinin Meseleleri (1. baskı). Millî Eğitim Bakanlığı Devlet Kitapları.
42. Koç, M. (2019). Sunuş. Ş. Beysanoğlu, Y.Çotuksöken, M. F. Kırzıoğlu, M. Koç, M. S. Koz (Haz.), Bütün Eserleri – Bir. Kitaplar 1 / Ziya Gökalp (2. Baskı, s. 169) içinde. Yapı Kredi Yayınları.
43. Koz, M. S. (2019). Ziya Gökalp, Yeniden… Ş. Beysanoğlu, Y.Çotuksöken, M. F. Kırzıoğlu, M. Koç, M. S. Koz (Haz.), Bütün Eserleri – Bir. Kitaplar 1 / Ziya Gökalp (2. Baskı, ss. 23-24) içinde. Yapı Kredi Yayınları.
44. Koz, M. S. (2019a). Sunuş… Ş. Beysanoğlu, Y.Çotuksöken, M. F. Kırzıoğlu, M. Koç, M. S. Koz (Haz.), Bütün Eserleri – Bir. Kitaplar 1 / Ziya Gökalp (2. Baskı, s. 29) içinde. Yapı Kredi Yayınları.
45. Makareviç, E. F. ve Karpuhin, O. İ. (2020). О влиянии туранской психологии на русский национальный характер. Журнал “Социально-гуманитарные знания”, (5), 278-287.
46. Milgram, S. (1974). Obedience to Authority: an Experimental View. Harper & Row Publisher, Inc., Tavistock Publications Ltd., The New York Times Company.
47. Nikişenkov, A. A. (1992). Н. С. Трубецкой и феномен Евразийской этнографии (предисловие к публикации). Этнографическое обозрение. (1), 89-92
48. Nirun, N. (1976) Önsöz. In Hikmet Tanyu (Haz.), Ziya Gökalp. Kızılelma (1. Basılış, pp. V-VII) içinde. Kültür Bakanlığı Yayınları.
49. Okutan Davletov, N., ve Davletov, T. (2025). Şamanik Ruh Tasavvuru Bağlamında İzlanda Fylgja’sı ve Hakas Umay’ı Üzerine. Folklor Akademi Dergisi, 8(3), 607-618.
50. Oran, B. (1990) Atatürk Milliyetçiliği: Resmî İdeoloji Dışı Bir İnceleme (2. Basım).Bilgi Yayınevi.
51. Ögel, B. (2010) Türk Mitolojisi: Kaynaklan ve Açıklamaları ile Destanlar (5. Baskı, tıpkıbasım). I. Cilt, Türk Tarih Kurumu.
52. Parla, T. (1985). The Social and Political Thought of Ziya Gökalp. 1876-1924. E. J. Brill.
53. Parla, T. (1993). Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm (2. Baskı). İletişm Yayınları.
54. Peers, Ch. (2023). Cengiz Han ve Moğol Savaş Makinesi (H. Tuncer (Çev.); 1.Baskı). Ketebe Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2015).
55. Sprenger, A. (1841). Preface In el-Mas’ûdî (Translated by A. Sprenger) el-Mas’ûdî’s Historical Encyclopædia Entitled “Meadows of Gold and Mines of Gems (pp. V-LXXİİ). Volume I, Harrison and Co., Printers, St. Martin’a Lane.
56. Swartz, D. (2011). Kültür ve İktidar: Pierre Bourdieu’nün Sosyolojisi (E. Gen (Çev.); 1. Baskı). İletişim Yayınları.
57. Şulga, M. A. (2014). «Восточники» и Евразийцы: две версии одной геостратегии? Гуманитарные исследования в Восточной Сибири и на Дальнем Востоке, (2), 87-97.
58. Şçuplenkov, O. V. (2012). Проблемы периодизации Евразийства. «Белые пятна» российской и мировой истории, (1), 50-66.
59. Taşağıl, A. (2023). Eski Türk Tarihi: Türklerin Kökeni, Yönetimleri ve Çin ile İlişkileri (1. Baskı). Kronik Kitap.
60. Teplouhov, S. A. (1929). Опыт классификации древних металлических культур Минусинского края. (В кратком изложении). Материалы по этнографии. IV(2), 41-62
61. Toprak, Z. (2016). İttihat-Terakki ve Cihan Harbi: Savaş Ekonomisi ve Türkiye’de Devletçilik. 1914-1918 (2. Basım). Kaynak Yayınları.
62. Togan, Z. V. (1981). Umumi Türk Tarihi’ne Giriş. Cild I. En Eski Devirlerden 16. Asra Kadar (3. Baskı). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
63. Togan, Z. V. (1999). Hâtıralar (1. Baskı). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
64. Trubetskoy, N. S. (1992). О Туранском элементе в русской культуре. Этнографическое обозрение. (1), 92-106
65. Türkdoğan, O. (2008) Osmanlı’dan Günümüze Türk Toplum Yapısı. Timaş Yayınları.
66. Türkdoğan, O. (2013) Türk Ulus-Devlet Kimliği. Çizgi Kitabevi.
67. Türkçe Sözlük (1998) Türkçe Sözlük (9. Baskısı). Cilt I (A-J). Türk Dil Kurumu.
68. TÜRKSOY (2024, 17 Kasım). TÜRKSOY Daimî Konseyi’nin 41. Dönem Toplantısı Aşkabat’ta Düzenlendi. TÜRKSOY İnternet Sitesi. https://www.turksoy.org/haberler/turksoy-daimi-konseyinin-41-donem-toplantisi-askabatta-duzenlendi adresinden 5 Aralık 2024 tarihinde alınmıştır.