Evaluation of Knot Compositions Found in the Decoration of Afyon Grand Mosque

Öz

Floral, geometric and knot decorations, which have an important place in Turkish arts, dominated the architectural ornamentation style of the Seljuk Period. During the period, knot ornaments were both included in kufic writing and used as an independent form of decoration. This tradition continued in the architectural understanding of the Principalities Period and formed the artistic language of the period. The knot decorations made with pencil work technique on wooden plates in Afyon Ulu Mosque are among the rare examples that have survived to the present day. Beyond being a place of worship, the building constitutes an important data in the name of culture and art as an expression of Turkish art. In this study, vector drawings of the knot decorations in Afyon Ulu Mosque were made and classified with Adobe Illustrator program. In order to analyze the composition language of the ornaments in the building, the ornaments were analyzed under three different headings as plane, knot and rûmî and examples were given. Finally, the similarities between the decorations of Afyon Ulu Cami and its contemporaries Beysehir Esrefoglu Mosque and Kasaba Köyü Mahmut Bey Mosque are analyzed. This study aims to contribute to the knot repertoire of Turkish art.

Anahtar Kelimeler

• Afyon Grand Mosque
• Knot
• Kufic
• Anatolian Turkish Architecture
• Seljuk Art

Afyon Ulu Cami Süslemelerinde Bulunan Düğüm Kompozisyonlarının Değerlendirilmesi

Öz

Türk sanatları içerisinde önemli bir yere sahip olan bitkisel, geometrik ve düğüm bezemeleri Selçuklu Dönemi mimari süsleme üslubuna hâkim olmuştur. Dönem içerisinde düğüm bezemeleri hem kûfî yazıda yer almış hem de bağımsız bir bezeme şekli olarak kullanılmıştır. Bu gelenek Beylikler Dönemi mimari anlayışında da devam etmiş ve dönemin sanat dilini oluşturmuştur. Afyon Ulu Cami içerisinde bulunan ahşap plakalar üzerine kalem işi tekniği ile yapılmış düğüm bezemeleri, günümüze ulaşan nadir örneklerdendir. Yapı, ibadethane olmanın ötesinde Türk sanatının bir ifadesi olarak kültür ve sanat adına önemli bir veri oluşturmaktadır. Bu çalışmada, Afyon Ulu Cami içerisinde yer alan düğüm bezemelerinin Adobe Illustrator programı ile vektörel çizimleri yapılmış ve tasnif edilmiştir. Yapıdaki bezemelerin kompozisyon dilini çözümleyebilmek adına bezemeler; düzlem, düğüm, rûmî olarak üç ayrı başlıkta incelenmiş ve örnekler verilmiştir. Son olarak Afyon Ulu Cami ile çağdaşı Beyşehir Eşrefoğlu Cami ve Kasaba Köyü Mahmut Bey Cami bezemeleri arasındaki benzerlik üzerinden fikir yürütülmüştür. Bu çalışma ile Türk sanatının düğüm repertuvarına katkı sunmak amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Afyon Ulu Cami
• Düğüm
• Kûfî
• Anadolu Türk Mimarisi
• Selçuklu Sanatı

Kaynakça

1. Afyon Kocatepe Üniversitesi. (2001). Afyonkarahisar Kütüğü Cilt 1. Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları.
2. Cezar, M. (2014). Beylikler Dönemi Kültür ve Sanatının Genel Karakteri. Beylikler Dönemi Kültür ve Sanatı Sempozyum Bildirileri, (1-12). İstanbul: Ege Yayınları.
3. Çakmakoğlu Kuru, A. (2008). Orta Çağ Anadolu Türk Mimarisinde Düğüm Motifi ve İkonografisi. Erdem (51), 23-52.
4. Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları.
5. Divan-u Lügat’it-Türk. (2005). Çev. Seçkin Erdi, Serap Tuğba Yurteser. Kabalcı Yayınevi.
6. Doğu, E.P., Yapar Ünal, B., İşcan, M. (2023). Beyşehir Eşrefoğlu Camii Bey ve Kadınlar Mahfilindeki Düğümlü Bezemelerin Çizim Analizleri. Beyşehir Selçuklu 1. Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Kongresi, (1434-1450). Konya: Academy Global Publishing House.
7. Emecen, F. (1988). Afyonkarahisar. İslam Ansiklopedisi, 1, 443-446.
8. Karazeybek, M., Polat Z., İlgar Y. (2005). Afyonkarahisar Vakıf Eserleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları.

9. Kalafat, Y. (1995). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
10. Karakuş, F. (2021). 13. Yüzyılda Anadolu’da İnşa Edilen Ahşap Direkli Camiler Üzerine Değerlendirme Çalışması. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(1), 131-161.
11. Kuban, D. (2008). Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. Yapı Kredi Yayınları
12. Kurtbil, Z. H. (2012). Afyon Ulucami. İslam Ansiklopedisi, 42, 82-83.
13. Merçil, E. (2008). Sâhib Ataoğulları. İslam Ansiklopedisi, 35, 518.
14. Mülayim, S. (1999). Değişimin Tanıkları Ortaçağ Türk Sanatında Süsleme ve İkonografi. Kaknüs Yayınları.
15. Öney, G. (1970). Anadolu’da Selçuklu ve Beylikler Devri Ahşap Teknikleri. Sanat Tarihi Yıllığı, (3), 135-149.
16. Öney, G. (1989). Beylikler Devri Sanatı XIV.-XV. Yüzyıl. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Öney, G. (1992). Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
18. Turan, O. (1993). Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Târihi. Boğaziçi Yayınları.
19. Tüfekçioğlu, A. (2001). Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Yazı. Başbakanlık Basımevi.
20. Uysal, Z. (1993). Afyon Ulu Camii’nin Ahşap Üzerine Boyalı Nakışları. 3. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu, (236-248). Afyon: Afyon Belediyesi Yayınları.