ERKEN HIRİSTİYANLIKTA ŞEHİTLİK ALGISININ KAPADOKYADAKİ GEÇ DÖNEM ÖRNEĞİ: ŞAHİNEFENDİ KIRK MARTİRLER KİLİSESİ

Öz

Bu çalışma, Roma İmparatorluğu’nda Hiristiyanlığın doğuşu ve Kırk Martir(şehit) kavramının ortaya çıkışıyla birlikte Doğu Hiristiyanlığı’nda martir yapılarının oluşumunu etkileyen Kırk Şehitler olayı hakkında bilgi verilmiştir. Şehitlik anlatısının mimari ve kültürel yansıması olan Şahinefendi Kırk Martirler Kilisesi, Geç Dönem Bizans mimarisine ait özellikler taşımakta olup, duvar resimlerindeki ikonografik ve resim programı üslup özellikleri ile beraber Kırk Şehitlerin tasvir sanatındaki özel konumu ile Kırk Şehitler kültünün temsilcisidir. Şahinefendi Köyü, Ürgüp’ün 18 km kuzeyinde, Soğanlı ve Niğde yolu üzerinde yer alırken, kilise köye gelmeden önce 1km kuzey doğuda, Damsa Vadisi’nin bir kolunda bulunmaktadır. Kırk Martirler Kilisesi’ndeki sahneler ve süslemeler, dönemin estetik anlayışını yansıtmakla birlikte sanatçının, dönem ve yörenin teknik ve kültürel özelliklerini belirlemektedir. Manastır topluluğu’nun bir parçası olduğu tahmin edilen kilisenin, kuzey nefin kuzey duvar üst bölümü ve tonozu ile güney duvarının üst bölümü ve tonozunda, yirmi adet karşılıklı şekilde yer alan Kırk Martirler’e ait sahne ve tasvirler; hem konumu hemde ikonografik ve üslup özellikleri açısından Bizans sanatında önemli yere sahiptir. İncelemede sahneler üzerinde bulunan yazıtlar okunup açıklanmıştır. Ayrıca kilise hakkında bilgi veren araştırmacıların görüşleri ile benzer mimari ve resim özellikleri gösteren paralel örnekler yardımıyla tarihlendirilmesi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Roma
• Hıristiyanlık
• Kırk Martirler
• Kapadokya
• Kilise

A LATE EXAMPLE OF THE PERCEPTION OF MARTYRDOM IN EARLY CHRISTIANITY IN CAPPADOCIA: THE ŞAHİNEFENDİ CHURCH OF THE FORTY MARTYRS

Öz

This study provides information about the Forty Martyrs event, which influenced the formation of martyr structures in Eastern Christianity, along with the emergence of Christianity and the concept of the Forty Martyrs in the Roman Empire. The Şahinefendi Forty Martyrs Church, an architectural and cultural reflection of the martyrdom narrative, exhibits characteristics of Late Byzantine architecture. Its iconographic and pictorial program in the wall paintings, along with the special place of the Forty Martyrs in the art of depiction, make it representative of the Forty Martyrs cult. Şahinefendi Village is located 18 km north of Ürgüp, on the Soğanlı and Niğde road, while the church is situated 1 km northeast of the village, in a branch of the Damsa Valley. The scenes and decorations in the Forty Martyrs Church reflect the aesthetic understanding of the period, while also defining the technical and cultural characteristics of the artist, the era, and the region. The church, presumed to be part of a monastic community, features twenty scenes and depictions of the Forty Martyrs arranged opposite each other on the upper section and vault of the north wall and the upper section and vault of the south wall of the north nave. These scenes hold significant importance in Byzantine art, both in terms of their location and their iconographic and stylistic features. In this study, the inscriptions on the scenes have been read and explained. Furthermore, the church has been dated using the opinions of researchers who have provided information about it, as well as parallel examples exhibiting similar architectural and pictorial characteristics.

Anahtar Kelimeler

• Rome
• Christianity
• Forty Martyrs
• Cappadocia
• Church

Kaynakça

1. Andaloro, M. (2014). Introduction. I. Braghiroli & G. Guida (Ed.), Conservation of wall paintings in Cappadocia içinde (pp. 7-11). Viterbo: Università degli Studi della Tuscia.
2. Buckle, D. P. (1921). The Forty Martyrs of Sebaste: A study of hagiographic development. Bulletin of the John Rylands Library, 6, 353–354.
3. Basil of Caesarea.(1980). Homily on the Forty Martyrs of Sebaste. In P. Schaff & H. Wace (Ed.), Nicene and Post – Nicene Fathers, Second Series, 8, Grand Rapids, MI: Eerdmans.
4. Carboni, C. & Andaloro, M. (2013). The conservation project of the wall paintings in the Church of the Forty Martyrs in Şahinefendi: Methodological issues and restoration techniques. Uluslararası Kapadokya Sempozyumu Bildirileri.(pp. 443–456), Nevşehir: Nevşehir Üniversitesi Yayınları.
5. Carboni, C. Guidetti, V. & Valente, V. (2014). The conservation project of the wall paintings in the Church of the Forty Martyrs in Şahinefendi. I. Braghiroli & G. Guida (Ed.), Conservation of wall paintings in Cappadocia içinde (pp. 13–45). Viterbo: Università degli Studi della Tuscia. Çorağan, N. (1998). Antalya’nın Demre (Kale) ilçesindeki H. Nikolaos Kilisesi freskoları (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
6. Evren, M. (1994). Kapadokya bölgesinde iki nefli kaya kiliselerinin resim programı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
7. Erpek, C.(2020). Geç Antik Dönem’de Kapadokya’da Kentler. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, SBE Dergisi,10, (2),642–657.
8. Hagedorn, D. (1984). PUG I 41 und die Namen der vierzig Martyrer von Sebaste. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, 55, 148–149.

9. İplikçi, B. (1997). Eski Batı tarihi I: Giriş, kaynaklar, bibliyografya. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
10. Jerphanion, G. (1925–1942). Une Nouvelle Province de l’art Byzantin: Les églises Rupestres de Cappadoce, Vol. XVIII, Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
11. Jerphanion, G. (1936). Une Nouvelle Province de l’art Byzantin: Les Eglises Rupestres de Cappadoce. Vol. I-II. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
12. Jolivet-Lévy, C. (1991). Les Eglises Byzantines de Cappadoce: Le programme iconographique de l’abside et de ses abords. Paris: Editions du Centre National de la Recherche Scientifique.
13. Kazhdan, A. & Sevcenko, N. P. (1991). Forty Martyrs of Sebasteia. A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium, 2, (pp.799–800). Oxford: Oxford University Press.
14. Ousterhout, R. (1999). Master builders of Byzantium. Princeton, NJ: Princeton University Press.
15. Ousterhout, R.(2010). A Byzantine settlement in Cappadocia. Washington, DC: Dumbarton Oaks.
16. Özdemir, M. (2014). Kapadokya bölgesinde kırsal yerleşimlerin coğrafi dağılışı. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 35, 309-334.
17. Peers, G. (2010). Finding faith underground: Visions of the Forty Martyrs Orato at Syracuse. Looking Beyond: Visions, dreams and insights in medieval art and history içinde (pp. 86–88). Princeton, NJ: Princeton University Press.
18. Restle, M. (1967). Byzantinische Wandmalerei in Kleinasien, Vol. II. Wien: Österreichische Akademie der Wissenschaften.
19. Restle, M. (1969). Byzantine Wall painting in Asia Minor, Vol. I-II-III, Irish University Press, Shannon Ireland.
20. Sozomen.(1995). The Ecclesiastical History of Sozomen. In P. Schaff & H. Wace (Ed.), Nicene and Post –Nicene Fathers, Second Series, 2, Peabody, MA: Hendrickson.
21. Thierry, N.& Thierry, M.(1963). Nouvelles églises rupestres de Cappadoce. Paris: Klincksieck.
22. Texier, C. (2002). Küçük Asya coğrafyası, tarihi ve arkeolojisi, 3, (A. Suat, Çev.). Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.
23. Ünlü, F. (2014). Roma İmparatorluğu döneminde Kapadokya bölgesi (M.S. III. ve IV. yüzyıllar) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
24. Van Dam, R. (2002). Kingdom of snow: Roman rule and Greek culture in Cappadocia. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
25. Van Dam, R. (2003). Becoming Christian: The conversion of Roman Cappadocia. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
26. Walsh, M. J. K. (2007). The re-emergence of the Forty Martyrs of Sebaste in the Church of Saint Peter and Paul. Journal of Cultural Heritage, 8, 84-89.
27. Yalçınkaya, U. (2021). Kapadokya bölgesindeki 9–13. yüzyıl arasına tarihlenen duvar resimlerinin korunmasına yönelik yaklaşım ve uygulamalar (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kadir Has Üniversitesi, İstanbul.