Theoretical Foundations of Islamic Economic History: Economics in the Abbasid Period within the Framework of Jâhiz's Work titled at-Tabassur bi't-Tijâra

Öz

The subject of this research is the examination of Islamic economic thought in the Abbasid period within the framework of Jâhiz's work named at-Tabassur bi't-tijâra. While determining Jâhiz's views within the framework of this work, on the one hand, references were made to other works written by Jâhiz in case of a similar issue, and on the other hand, the approaches of Islamic scholars other than Jâhiz on the subject were included. In addition, in case the subject was included in modern economics, Jâhiz's views were examined comparatively with modern economics. Jâhiz is one of the first scholars to talk about the law of supply and demand, which was addressed centuries later in modern economics. In addition, Jâhiz is among the first scholars to make evaluations on gold, which is considered the most valuable metal in the world in the modern period. According to him, the reason why gold is the most valuable metal is its resistance to deterioration and its unfading brightness. He also suggests various methods for detecting forgery in gold and silver. Jâhiz’s evaluations of import and export during his time not only contain important information about the status of international trade for the relevant period, but also reflect his vast knowledge of geography. Jâhiz advocates that personal commercial benefit should be focused on rather than the location or field of business. According to him, one should not hesitate to change cities for trade or to switch from one unsuccessful job to another when necessary. Jâhiz, who has a negative attitude towards maturity in shopping, also recommends being thrifty in consumption. According to him, capital should not be left idle and should be added to the economy through investment. Jâhiz also emphasizes the importance of experience and expertise in the economy and argues that it is necessary to benefit from experienced business people who have knowledge of the application and operation.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Economics
• Economic Thought
• Abbasid Period
• Jâhiz
• et-Tabassur bi't-Tijâra

İslam İktisat Tarihinin Teorik Temelleri: Câhiz’in et-Tebessur bi’t-Ticâre Adlı Eseri Çerçevesinde Abbasiler Döneminde İktisat

Öz

Bu araştırmanın konusu, Abbasiler dönemi İslam iktisat düşüncesinin Câhiz’in et-Tebessur bi’t-ticâre isimli eseri çerçevesinde incelenmesidir. Bu eser çerçevesinde Câhiz’in görüşleri tespit edilirken bir yandan benzer meselenin geçmesi durumunda Câhiz’in kaleme aldığı diğer eserlere atıf yapılırken, diğer yandan Câhiz dışındaki İslam düşünürlerinin konuyla ilgili yaklaşımlarına yer verilmiştir. Bunun yanında, konunun modern iktisatta yer alması durumunda Câhiz’in görüşleri modern iktisat ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Câhiz, modern iktisatta yüzyıllar sonra ele alınan arz ve talep kanunu ile ilgili konuşan ilk düşünürlerden biridir. Bunun yanında modern dönemde dünyanın en değerli madeni kabul edilen altın ile ilgili değerlendirmelerde bulunan ilk düşünürler arasında yine Câhiz yer almaktadır. Ona göre, altının en değerli maden olma nedeni bozulmaya karşı mukavemeti ve sönmeyen parlaklığıdır. Yine o, altın ve gümüşte sahteciliği tespit etmek için çeşitli yöntemler önermektedir. Câhiz’in kendi dönemindeki ithalat ve ihracata dair değerlendirmeleri, ilgili dönem için uluslararası ticari durumuyla ilgili önemli bilgiler içermesinin yanında onun engin coğrafya bilgisini de yansıtmaktadır. Câhiz, işin mekânı veya iş sahasından ziyade kişisel ticari faydaya odaklanılması gerektiğini savunmaktadır. Ona göre gerektiğinde ticaret için şehir değiştirmek veya başarılı olunmayan bir işten başka bir işe geçmek konusunda tereddüt edilmemelidir. Alışverişte vadeye karşı olumsuz bir tavır takınan Câhiz, tüketim konusunda da tasarruflu davranmayı tavsiye etmektedir. Ona göre sermayenin atıl bırakılmaması ve yatırım ile ekonomiye kazandırılması gerekir. Ayrıca ekonomide tecrübe ve deneyimin önemine vurgu yapan Câhiz, uygulama ve işleyişle ilgili bilgi sahibi olan deneyimli iş insanlarından yararlanmak gerektiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam İktisadı
• İktisat Düşüncesi
• Abbasiler Dönemi
• Câhiz
• et-Tebessur bi't-Ticâre

Kaynakça

1. Antik Çağ'da Altın (2025). https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-10329/antik-cagda-altin, (10.01.2025).
2. Arifoğlu, Yunus (2018). Abbasiler Döneminde Horosan’ın İktisadi Durumu (8-10. Yüzyıllar). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Aydın, Mustafa (2018). Câhiz ve Edebî Görüşleri. İstanbul: İstanbul Aydın Üniversitesi Yayınları.
4. Bocutoğlu, Ersan (2015). “İbn-i Haldun ve Adam Smith’in İşbölümü Konusundaki Görüşleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi. 4(8), 8-25.
5. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el- (1993). el-Câmiu‘s-sahîh. thk. Mustafâ Dîb el-Buğâ. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, Dâru’l-Yemâme.
6. Bulut, Mehmet (2021). İslâm İktisadî Düşünce Tarihi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi & Türkiye Katılım Bankaları Birliği.
7. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el- (1928). ed-Delâil ve’l-i‘tibâr ale’l-halki ve’t-tedbîr. Dımaşk: el-Matbaatü’l-ilmiyye.
8. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el- (1969). el-Mehâsin ve’l-azdâd. thk. Fevzî Atvî. Beyrut: Dârü sa‘b.

9. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el- (2017). et-Tebessur bi’t-ticâre. thk. Hasan Hüsnî Abdülvehhâb. İngiltere: Müesssetü Hindâvî.
10. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el- (1998). Kitâbü’l-bühala’. Beyrut: Mektebetü’l-hilâl.
11. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el- (2000). Resâilü’l-Câhiz. thk. Bâsil Uyûnu’s-sûd. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
12. Demir, Zafer (2018). “İbni Haldun’un İktisadi Kuramı: Devletin Ekonomi Üzerindeki Rolü ve Fonksiyonları”. Yönetim Ekonomi Edebiyat İslami ve Politik Bilimler Dergisi. 3(1), 44-69.
13. Dimeşkî, Ca‘fer b. Alî ed- (1999). el-İşâre ilâ meḥâsini’t-ticâre. thk. Mahmûd el-Arnâût. Beyrut: Dâru sâdır.
14. Durmuş, Abdullah (2012). “Vade”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/415-416. İstanbul: TDV Yayınları.
15. Dünyâ, Şevkî Ahmed (2021). “Cafer bin Ali ed-Dimeşkî”. İslâm İktisadî Düşünce Tarihi. ed. Mehmet Bulut. İstanbul: İZÜ Yayınları.
16. Erünsal, İsmail E. (2019). “Verrâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/646-652. Ankara: TDV Yayınları.
17. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el- (1993). el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Abdüsselâm Abdüşşâfî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el- (1981). Kimyâ-yı Saâdet. çev. A. Faruk Meyan. İstanbul: Bedir Yayınları.
19. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el- (t.y.). İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-ma‘rife.
20. Göçeri, Kadir & Muhammet Rıdvan İnce (2017). “İmam-ı Gazali ve İbni Haldun’un İktisadi Düşünceleri Üzerine Bir Çalışma”. European Congress on Economıc Issues (Bildiriler Kitabı). ed. Selçuk Koç & Kerem Çolak & Sema Yılmaz Genç. 204-225.
21. Gümüşün Tarihi (2025). https://blog.indigotaki.com/gumusun-tarihi-ortaya-cikisi-zaman-cizelgesi-ve-degeri, (10.01.2025).
22. Investopedia (2024). https://www.investopedia.com/ask/answers/030415/who-discovered-law-supply-and-demand.asp, (13.11.2024).
23. Itr, Nûreddîn (1998). İ‘lâmü’l-enâm. Dımeşk: Dârü’l-farfûr.
24. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen (2004). Mukaddime İbn Haldûn. thk. Abdullâh Muhammed ed-Dervîş. Dımeşk: Dâru ya‘rub.
25. İbn Havkal, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Alî en-Nasîbî el-Bağdâdî (1939). Sûretu’l-arz. haz. E.J. Brill, Leiden: y.y..
26. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed (1957-58). et-Tabakâtü’l-kübrâ. nşr. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır - Dâru Beyrut.
27. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî (2009). es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid, Muhammed Kâmil Kerabelalî, Abdüllatîf Hirzullâh. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
28. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm (1995). Mecmûu fetâvâ. der. Abdurrahmân b. Muhammed b. Kâsım. Suûd: Mecmau‘l-Melik Fahd.
29. İsmâil, Alî Seyyid (2019). “el-Fikru’l-iktisâdiyyu’l-islâmî inde’l-Câhiz”. Mecelletü Külliyeti dâri’l-ulûm 123 Câmiatu’l-Kâhire, 189-226.
30. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed el- (2003). Bedâiu’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. thk. Alî Muhammed Muavvad - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
31. Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkâdir b. Muhammed (2002). İğâsetu’l-ümme bi-keşfi’l-ğumme. ed. Muhammad Mustafa Ziyâde ve Cemâleddin Şeyyâl. Kahire: Matba‘atu Dâri’l-Kutub.
32. Makdisî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed (1992). Ahsenu’t-tekâsîm fi ma‘rifeti’l ekalim. ed. Fuat Sezgin, Frankfurt: y.y..
33. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî (t.y.). el-Câmiu‘s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1955, Tıpkıbasım: Beyrut: Dârü’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
34. Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî en- (1996). es-Sünen. nşr. Muhammed Nâsirüddîn el-Elbânî. Riyad: Mektebetü‟l-Meârif.
35. Nuaym Mesâîd, Renâd Süleymân, (2021). el-Evdâu’l-ictimâiyyetü ve’l-iktisâdiyyetü fi’d-devleti’l-abbâsiyyeti. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Nablus: Câmiatü en-Necâhu’l-vataniyye, Külliyetü’d-dirâsâti’l-ulyâ, Risâletü’l-mâcistîr.
36. Orhan, Osman Z. & Seyfettin Erdoğan (2015). İktisada Giriş. Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
37. Özaydın, Arif &, İbrahim Arslan & İlyas Bayar (2021). “İbn Haldun’un İktisadi Kalkınma Anlayışını İnşa Eden İktisadi Faktörler”. İlahiyat Akademi Dergisi 13, 31-56.
38. Özdirek, Recep (2012). “Vade Farkı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/416-418. İstanbul: TDV Yayınları.
39. Özel, Mustafa (2006). “Bir İktisat Klasiği Olarak İbn Haldun’un Mukaddime’si”. Divan İlmi Araştırmalar Dergisi. 21, 1-8.
40. Skousen, Mark (2010). “Her şey Adam ile Başladı”. çev. İsmail Akbulut - Özlem Çağlar Yılmaz, Liberal Düşünce Dergisi, 15/59-60.
41. Şeşen, Ramazan (1993). “Câhiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/20-24. İstanbul: TDV Yayınları.
42. Türk Dil Kurumu (2024). https://sozluk.gov.tr, (27.12.2024).
43. Yiğit, Rukiye (2021). “İbn Haldun ve İktisadi Görüşleri”. Maruf İktisat İslâm İktisadı Araştırmaları Dergisi. 1(2), 4-17.
44. Yurtseven, Muhammet (2024). “Abbâsî Dönemi İktisat Coğrafyası ve İslam İktisat Düşüncesine Mekânsal Bir Yaklaşım: Câhiz’in et-Tebassur bi’t-Ticâra isimli Eseri Üzerine Bir İnceleme”. Hitit İlahiyat Dergisi, 23/Din ve Coğrafya, 264-290.