Sosyal Adalet Arayışında Evrensel Temel Gelir ve Atâ Sistemi: Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Evrensel Temel Gelir (ETG) kavramı, herhangi bir koşula bağlı kalmadan tüm vatandaşlara devlet tarafından düzenli nakit ödemeyi taahhüt eden, bu yolla temel insani ihtiyaçları karşılamayı hedefleyen bir sosyal politika önerisidir. Atâ sistemi ise VII. yüzyılda İslam toplumu içinde ortaya çıkan ve ihtiyaç sahiplerine beytülmâlden yapılan düzenli ödemeleri içeren bir sistemdir. Günümüzde hâkim ana akım iktisat politikalarının gelir eşitsizliği ve yoksullukla mücadele noktasında yetersiz kalışı karşısında ETG bir çözüm yolu olarak görülmektedir. Bu sebeple ETG ve tarih boyunca ortaya konulan benzer politikalar araştırmalara konu olmuştur. Şimdiye kadar olan çalışmalarda ETG birçok farklı açıdan incelenmiş olmasına rağmen kavramı İslam iktisadı çerçevesinde ele alan çalışmalar oldukça sınırlı ve yüzeysel kalmıştır. Bu uygulamanın İslam iktisadı perspektifinden ele alınması için İslam tarihinden benzer örneklerin incelenmesi gerekmektedir. Bu çalışmada temel gelir kavramının tarihsel geçmişi, özellikleri ve günümüz uygulamaları açıklanarak Hz. Ömer döneminde sistemleştirilen atâ ödemelerinin evrensel temel gelir kavramı ile karşılaştırması yapılacaktır. Çalışmada İslam tarihi kaynaklarının yanı sıra modern dönemde yazılmış birçok kaynağa da başvurularak hem ETG tarihi seyrinde incelenmiş olacak hem de Hz. Ömer dönemindeki atâ uygulaması ile benzerlikleri ortaya konulmuş olacaktır. Böylece ETG, sosyal adalet kavramı çerçevesinde İslam tarihindeki somut bir uygulamayla karşılaştırılacak, servetin adil dağılımı, kamu kaynaklarındaki ortak hak ve temel ihtiyaçların güvence altına alınması gibi İslam iktisadının temel prensipleri açısından değerlendirilmiş olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Evrensel Temel Gelir
• Atâ Ödemeleri
• Hz. Ömer
• Sosyal Adalet

Universal Basic Income and the Atā System: A Comparative Study in the Pursuit of Social Justice

Öz

The concept of Universal Basic Income (UBI) is a social policy proposal that aims to meet basic human needs by providing all citizens with regular cash payments, unconditionally and regardless of circumstances. The Atâ system, on the other hand, is a system that emerged within Islamic society in the 7th century and involves regular payments made from the bayt al-mal to those in need. In light of the inadequacy of today’s mainstream economic policies in addressing income inequality and poverty, UBI has emerged as a potential solution. Consequently, UBI and similar policies throughout history have become subjects of academic inquiry. Although UBI has been examined from various perspectives in the existing literature, studies that approach the concept within the framework of Islamic economics remain limited. A thorough analysis from this perspective requires an exploration of comparable historical practices in Islamic history. This study aims to examine the historical background, defining features, and contemporary implementations of the basic income, and to compare it with the atā payments which were systemised during the caliphate of ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb. Drawing on classical Islamic historical sources alongside a wide range of modern scholarship, this study traces the historical development of Universal Basic Income (UBI) and identifies its parallels with the ʿaṭāʾ system implemented during the caliphate of ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb. Thus, UBI will be compared with a concrete precedent from Islamic history within the framework of social justice and evaluated in terms of the fundamental principles of Islamic economics, such as the equitable distribution of wealth, the common right to public resources, and the guarantee of basic needs.

Anahtar Kelimeler

• Universal Basic Income
• Atā Payments
• Caliph ʿUmar
• Social Justice

Kaynakça

1. Alper, Y., ve Arabacı, R. Y. (2010). Yoksullukla Mücadele, Vatandaşlık Geliri ve Aile Ödenekleri Sigortası. Türk-İş Dergisi, 389, 44-51.
2. Bakırtaş, D., ve Cüre, M. F. (2021). Evrensel Temel Gelirin İran’da Gelişimi: Enerji Sübvansiyon Reformu. İçinde E. Öz, U. Sandalcı, ve İ. Sandalcı (Ed.), Küresel Mali Sorunlar ve Muhtemel Çözümler (s. 243–276). Legal Yayıncılık.
3. Basic Income Eart Network (2025) Erişim: https://basicincome.org/about-basic-income/
4. Bedir, E. (2012). Yoksullukla Mücadelede Yeni Bir Tartışma Alanı: Vatandaşlık Geliri. Sosyal Güvenlik Dergisi, 2(1), 92-116.
5. Beken, H. G. (2020). 21. Yüzyılda (Evrensel) Temel Gelir Tartışmaları. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 42(2), 180-201.
6. Beken, H. G. (2021). Evrensel Temel Gelir Deneyi ve Projelerinin Değerlendirilmesine Teorik Bir Bakış. Çalışma İlişkileri Dergisi, 12(2), 154-185.
7. Bocutoğlu, E. (2015). İbn-i Haldun ve Adam Smith’in İşbölümü Konusundaki Görüşleri Üzerine Bir Değerlendirme. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 4(8), 8-25.
8. Buğra, A., ve Keyder, Ç. (Ed.). (2021). Bir Temel Hak Olarak: Vatandaşlık Gelirine Doğru. İletişim Yayınları.

9. Duman, G., ve Yılmaz, S. (2022). Bir İnsani Güvenlik Öğesi Olarak Ekonomik Güvenliğin Temel Gelir Perspektifinde İncelenmesi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(4), 2341-2353. https://doi.org/10.21547/jss.1087845
10. Durmaz, O., ve Meydan, İ. G. (2024). Temel Gelir Yaklaşımı Üzerine Eleştirel Tezler. Çalışma ve Toplum, 2(81), 529-564. https://doi.org/10.54752/ct.1413893
11. Ebû Ubeyd, K. b. Sellâm. (2016). Kitâbü’l Emvâl (C. Saylık, Çev.). Ankara Okulu Yayınları. Ebû Yûsuf. (2019). Kitabü’l Haraç (A. Özek, Çev.). Albaraka Yayınları.
12. Esenlikci, A. C. ve Engin, M. A. (2021). Sosyal Demokrat Refah Devletlerinde Evrensel Temel Gelir: Finlandiya Örneği. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (9), 252-266.
13. Fayda, M. (1991). Atâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 4, ss. 33–34). TDV Yayınları.
14. Fayda, M. (2018). Hz. Ömer. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu Bildirileri (ss. 23–44).
15. Francese, M., ve Prady, D. (2018). Universal Basic Income: Debate and Impact Assessment (IMF Working Paper No. WP/18/273). International Monetary Fund. https://www.imf.org/en/-/media/files/publications/wp/2018/wp18273.pdf
16. Kahvecioğlu, F., ve Çakmak, U. (2022). Evrensel Temel Gelir ve Türkiye’de Uygulanabilirliği Üzerine Analizler. Sosyal Güvence(20), 623-659.
17. Kaya, M. (2019). Türkiye’de Bir Sosyal Harcama Olarak Evrensel Temel Gelir Uygulaması. Politik Ekonomik Kuram, 3(1), 129-149.
18. Kelpetin, M. (2018). Hz. Ömer Döneminde Mali Sistem. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu Bildirileri (ss. 381-390).
19. King, M. L. Jr. (1967). Where Do We Go from Here: Chaos or Community? Beacon Press
20. Koca, M. (2015). Sosyal Dışlanma Sorunu ve Asgari Gelir Desteğinin Gerekliliği. Journal of International Social Research, 8(39), 501-510
21. Magna Carta. (1215). Online Library of Liberty. https://oll.libertyfund.org/pages/1215-magna-carta
22. Miller, D. (1999). Principles of Social Justice. Harvard University Press.
23. More, T. (2020). Ütopya. Karbon Kitaplar. (Orijinal eser 1516'da yayımlanmıştır)
24. Murat, G. ve Şengül, B. (2023). Yapay Zekânın İstihdama Yönelik Etkileri: Bir Sosyal Politika Önlemi Olarak Evrensel Temel Gelir. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi (85), 199-213. https://doi.org/10.26650/jspc.2023.85.1331159
25. OECD. (2017). Basic Income as a Policy Option: Can it add up? OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/34bab1cd-en
26. Orman, S. (2018). Gazâlî, Adalet ve Sosyal Adalet. İktisat Yayınları.
27. Öner, A. (2018). Raşid Halifeler Dönemi Beytülmal ve Oluşum Süreci. Şarkiyat, 10(3), 1016-1036.
28. Özdemir, Ö. (2024). Fetih, Haraç, İktisat: Hz. Ömer Döneminde Sosyal Adalet. İstanbul: Ketebe Yayınevi.
29. Rakıcı, C., ve Aydoğdu Bozdağ, C. (2022). Evrensel Temel Gelir ve Uygulanabilirliği Üzerine Bir Değerlendirme. Mali Çözüm Dergisi, 32(169), 73-98.
30. Ramadan, T. (2011). Social Justice: An Islamic Perspective. ICNA Booklet of Summarized Transcription of a lecture by Dr. Tariq Ramadan in December 2010.
31. Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. The Belknap Press of Harvard University Press.
32. Schulz, P. (2017). Universal Basic Income In a Feminist Perspective and Gender Analysis. Global Social Policy, 17(1), 89-92.
33. Sey, N., ve İşler, Ç. (2024). Yeni Ekonomik Paradigma: Evrensel Temel Gelir. Journal of Applied And Theoretical Social Sciences, 6(3), 196-213.
34. Seyyar, A. (2010). Yoksullukla Mücadelede Vatandaşlık Geliri Modelleri Tartışmaları: Tarihî Perspektiften Günümüze Bir Yolculuk. Türk-İş Dergisi, 389, 52-60.
35. Standing, G. (2015). Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf. İletişim Yayınları.
36. Standing, G. (2017). Basic income: And how we can make it happen. Pelican Books.
37. Sunar, L. (Ed.). (2017). İslam İktisadında Sosyal Adalet. İktisat Yayınları.
38. Şener, U. (2024a). Evrensel Temel Gelir: Yoksulluk, Gelir Eşitsizliği ve Teknolojik Dönüşüme Karşı Bir Çözüm Önerisi. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 12(93), 143-150.
39. Şener, U. (2024b). Evrensel Temel Gelir Modeli ile İslam Ekonomisinde Zekât Uygulamasının Karşılaştırılması (Doktora Tezi). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı.
40. Taberî, İbn Cerîr. (2019). Târihu’t-Taberî (C. Saylık, Çev.; C 1-4 ). Ankara Okulu Yayınları. Tireli, M. (2010). Sadaka Kültürü. Yardım ve Dayanışma Dergisi, (2), 81–91. https://aile.gov.tr/Publication/yardim-ve-dayanisma-dergisi/yardim-ve-dayanisma-dergisi-2-sayi.pdf#page=81
41. Van Parijs, P. (2004). Basic Income: A Simple and Powerful Idea for the Twenty-first Century. Politics & Society, 32(1), 7-39.
42. Van Parijs, P. (2013). The Universal Basic Income: Why Utopian Thinking Matters and How Sociologists Can Contribute to It. Politics & Society, 41(2), 171-182.
43. Van Parijs, P. ve Vanderborght, Y. (2017). Basic Income: A Radical Proposal for a Free Society and a Sane Economy. Harvard University Press.
44. Widerquist, K. (2024). Universal Basic Income. MIT Press.
45. World Bank. (2020). Exploring universal basic income: A guide to navigating concepts, evidence, and practices. U. Gentilini, M. Grosh, J. Rigolini, and R. Yemtsov (Ed). https://documents1.worldbank.org/curated/en/993911574784667955/pdf/Exploring-Universal-Basic-Income-A-Guide-to-Navigating-Concepts-Evidence-and-Practices.pdf
46. Yapıcı, F. ve Karabulut, Ş. (2018). 16.Yüzyıldan 21.Yüzyıla Temel Gelir Düşüncesinin Yeniden Doğuşu. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi(52), 353-380. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.416810