İslamî–Türkçe Metinlerde Dinî Bir Terim Olarak Boyna– Eylemi ve Türevleri
Öz
Eski Türk dinî söz varlığı, Uygur, Karahanlı ve Harezm Türkçeleri dönemlerinde başta Budizm, Manihaizm ve İslamiyet’i benimsemiş Türklerce ilgili din ve öğretilere ait kavramları Türkçeye aktarma neticesinde gelişim bulmuştur. Budizm ve Manihaizm gibi öğretileri benimseyen Uygurlar, ilgili inanç sistemlerine dair bilgileri başta Çince, Toharca, Sanskritçe ve Tibetçe gibi dillerden yaptıkları çevirilerle öğrenmişlerdir. Her iki öğretiye mensup Uygur rahiplerinin kurmuş oldukları tercüme heyeti içerisinde ilgili öğretileri ifade eden terimlere, ‘Türkçeleştirme’ bilinci ile birebir karşılık vermeleri tarihî Uygur metinleri ile görülmektedir. Özellikle Budist Uygur rahiplerinin dinî terimleri doğrudan yabancı dilden alma yerine, uyguladıkları ‘Türkçeleştirme’ sistemi, Türk dinî terminolojisinde İslamiyet’i benimsemiş Türklerin dinî metinlerinde görülmektedir. 10. yüzyılda devlet dinî olarak Karahanlılarca benimsenen İslam dini, beraberinde Türkçe Kur’an Tercümelerini getirmiştir. Karahanlılar döneminde, doğrudan Arapça yerine Farsçadan yapılan Kur’an Tercümeleri arasında TİEM (İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Nr. 73) ve Rylands nüshalı çeviriler, birçok açıdan İslam dinine ait kavramları Türkçe sözcüklerle anlatma bakımından filologlar açısından ele alınacak önemli malzemeler içermektedir. Bu yönüyle, eldeki çalışma ‘İslamî itaat’ kavram alanını temsilen ilk kez Karahanlı Türkçesinde ‘gururlanmak, böbürlenmek, mağrur olmak, dik başlı olmak’ anlamlarında tespit edilen boyna– eylemi ve türevlerinin İslamî-Türkçe metinlerdeki görünümünü ortaya koyma amacından ileri gelmektedir. Çalışmada öncelikle ‘İslamî itaat’ kavramı hakkında değerlendirmeler yapılarak devamında İslamî-Türkçe metinler tanıklığında boyna– eylemi ve türevleri hakkında köken bilimsel yaklaşımla incelemeler yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler
As a Religious Term in Islamic-Turkish Texts Boyna– Verb and Derivates
Abstract
The old Turkish religious vocabulary has developed as a result of transferring the concepts of related religions and teachings to Turkish, especially by Turks who adopted Buddhism, Manichaeism and Islam during the Uyghur, Karakhanid and Khwarezm Turkish periods. Uyghurs, who adopted teachings such as Buddhism and Manichaeism, learned the information about the related religious belief system through translations they made from languages such as Chinese, Tocharian, Sanskrit and Tibetan. It is seen in the historical Uyghur texts that Uyghur priests belonging to both teachings responded to the terms expressing the relevant teachings within the translation committee established by them, with the awareness of ‘Turkishization’. In particular, the ‘Turkishization’ system applied by the Buddhist Uyghur monks instead of directly borrowing the religious terms from a foreign language is seen in the religious texts of the Turks who adopted Islam in Turkish religious terminology. The religion of Islam, which was adopted by the Karakhanids as the state religion in the 10th century, brought Turkish Qur'an Translations with it. During the Karakhanid period, TİEM (The Turkish and Islamic Arts Museum, Nr. 73) and Rylands translations, among the Qur'an translations made directly from Persian instead of Arabic, contain important materials to be discussed in terms of philologists in terms of explaining the concepts of the Islamic religion in Turkish words. In this respect, the present study stems from the aim of revealing the appearance of the boyna–verb and its derivatives in the Islamic-Turkish texts, which were determined for the first time in Karakhanid Turkish as ‘to be proud, to boast, to be headstrong’, representing the concept of ‘Islamic obedience’. In the study, first of all, evaluations were made about the concept of 'Islamic obedience' and then studies were made about the boyna–verb and its derivatives in the testimony of Islamic-Turkish texts, with an etymological approach.
Keywords
