II. DÜNYA SAVAŞINDA TARAFSIZLIK EKONOMİSİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 21 Sayı: 4, 1624 - 1650, 25.12.2025

Bengü Doğangün Yasa

https://doi.org/10.17130/ijmeb.1633460

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin, yüksek katılımlı bir savaşta tarafsız kalabilme amacıyla oynadığı iktisadi rolü, savaşa katılan tarafların algı ve eylemleri çerçevesinde gösterilen esneklik ve değişim bağlamında inceleyerek dinamik biçimde ele almayı hedeflemektedir. Bu amaç doğrultusunda II. Dünya Savaşı ile ilgili yazılan savaş ekonomisi literatürüne, tarafsız ekonomiler bağlamında katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada izlenen metodoloji, arşiv materyallerine de atıfta bulunarak tarafsızlık ekonomisinin genel öğelerini tümevarımsal olarak araştırmaktır. Çalışmanın çıkış noktasını, II. Dünya Savaşı’nda tarafsızlık ekonomisi üzerine yapılan çalışmalar içerisinde Türkiye’nin eksikliği teşkil etmektedir. Çalışmada savaş kaynaklı uluslararası gelişmelerin nasıl algılandığı ve bu gelişmelere yönelik verilen tepkiler iktisadi düzlemde incelenmiştir. Türkiye’nin tarafsız kalmasını sağlayan ilkeler ekonomik bir temelde analiz edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda Cumhuriyetin kuruluş sürecinde elde edilen iktisadi kazanımların korunması isteği uygulanan tarafsızlık ekonomisinin temel öğesi olmuştur. Savaşa katılan taraflarla yapılan ticaretin denge içerisinde sürdürülmeye çalışılması, tarafsız ekonomilerin oluşturduğu bileşik modelin temel niteliği olarak Türkiye tarafından da uygulanmıştır. Stratejik bir ihraç ürünü olarak krom ticaretinin bu dengenin sağlanması sürecinde oynadığı merkezi rol ise Türkiye’nin tarafsızlık ekonomisinin en önemli öznel boyutunu oluşturmuştur. Türkiye bu ticaretin şartlarını kendi iktisadi çıkarları doğrultusunda belirlemeye çalışmıştır. Savaşın değişen güç dengelerine uyumlu biçimde, sınai yatırımlara dair yapılan iş birliklerinde Almanya’nın yerine İngiltere’nin geçmesi öznelliği tamamlayan bir diğer öğe olmuştur.

Anahtar Kelimeler

II. Dünya Savaşı , Savaş Ekonomisi , Tarafsızlık Ekonomisi , Krom Ticareti.

THE ECONOMY OF NEUTRALITY IN WORLD WAR II: THE CASE OF TÜRKİYE

Öz

This study aims to examine dynamically the economic role Türkiye played in order to remain neutral, within the context of flexibility and change demonstrated within the perception and actions of the parties participating in the war. Accordingly it aims to contribute to the war economy literature written on World War II in the context of neutral economies. The methodology followed in the study is to inductively investigate the general elements of the economics of neutrality by also referring to archive materials. The starting point of the study is motivated by the lack of research Türkiye within the broader scholarship on the neutral economy in World War II. The study analyzes, in economic terms, how international developments arising from the war were perceived and how Türkiye responded to them The principles that ensured Türkiye’s neutrality were analyzed on an economic basis. In this context, the desire to protect the economic gains obtained during the foundation of the Republic became the fundamental element of the applied neutral economy. The attempt to maintain the trade with the parties participating in the war in balance was also implemented by Türkiye as the basic characteristic of the composite model formed by neutral economies. The central role played by chrome trade as a strategic export product in the process of achieving this balance constituted the most important subjective dimension of Türkiye’s neutral economy. Türkiye tried to determine the terms of this trade in line with its own economic interests. In accordance with the changing balance of power during the war, the replacement of Germany by the United Kingdom as Türkiye’s partner in industrial investment projects constituted another key component of this actor-driven neutrality strategy.

Anahtar Kelimeler

World War II , War Economy , The Economics of Neutrality , Chromium Trade

Kaynakça

• Avcı, M. (2016). The importance of chrome in the historical Context of the Turkish-German relations between 1933 and 1945. Elektronik Siyaset Bilimi Araştırmaları Dergisi, 7(1), 55-65.
• Ataöv, T. (1965), Turkish foreign policy 1939-1945, Ankara: SBF.
• Aydemir, Ş.S. (1979), İkinci adam, Cilt: 2, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü (1947). Küçük istatistik yıllığı 1942-1945. Yayın No: 253. Broadberry, S., & Harrison, M. (2020). Introduction. S. Broadberry & M. Harrison (Ed.). The Economics of the Second World War: Seventy-Five Years On (s.1-7). A VoxEU.org eBook, Paris &London. https://cepr.org/publications/books-and-reports/economics-second-world-war-seventy-five-years.
• Çalış, Ş.H. (1999). Turkey's search for security and the Soviet factor during the Second World War, S.Ü. Sosyal Bilimler MYO Dergisi, (3), 73-110.
• Çalış, Ş., & Söker, Ç. (2019). Turkish foreign policy during the Second World War: Neutrality, diplomacy and statecraft. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (47), 445-463. https://doi.org/10.21563/sutad.855900.
• Deringil, S. (1989), Turkish foreign policy during World War II: An ‘active neutrality’, Cambridge: Cambridge University Press.
• Engin, V. (2016). II. Dünya Savaşı ve Türkiye. İçinde N. Sarıahmetoğlu & İ. Kemaloğlu (Ed.). İkinci Dünya Savaşı ve Türk dünyası (s. 247-257). İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları, No: 17.
• Eroğlu, H. (1985). Yurtta sulh, cihanda sulh. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 1, Sayı: 2 (Mart 1985): 435-50.
• Ertem, B. (2009). Türkiye-ABD ilişkilerinde Truman Doktrini ve Marshall Planı. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(21), 377-397.
• Ezer, F. (2020). Müttefik devletlerin Türkiye’yi II. dünya savaşına dahil etme girişimleri ve İnönü Churchill görüşmesi. Belgi Dergisi, 2, 2595-2611. https://doi.org/10.33431/belgi.744940.
• Gerchunoff, P., & Machinea, José Luis, (2015). Going through the labyrinth: The political economy of Argentina’s abandonment of the gold standard (1929-1933). Revista CEPAL, Naciones Unidas Comisión Económica para América Latina y el Caribe (CEPAL), December, 103-112.
• Golson, E (2011). The economics of neutrality: Spain, Sweden and Switzerland in the Second World War, (Unpublished Doctoral Thesis), London School of Economics.
• Golson, E (2012). Did Swedish ball-bearings keep the Second World War going? Re-evaluating neutral Sweden’s role. Scandinavian Economic History Review, 60(2), 165–182.
• Golson, E. (2013). Spanish Civilian Labour for Germany? Re-evaluating Neutral Spain’s Role. Revista de Historia Económica: Journal of Iberian and Latin American Economic History, 31(01), 145-170.
• Golson, E. (2020). The economics of neutrality in the Second World War. İçinde S. Broadberry & M. Harrison (Ed.). The Economics of the Second World War: Seventy-Five Years On (s. 81-85). A VoxEU.org eBook, Paris &London. https://cepr.org/publications/books-and-reports/economics-second-world-war-seventy-five-years
• Gluckstein, D. (2012). A people’s history of the Second World War: resistance versus empire. Pluto Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt183p5p8
• Gökay, B. (2021). Turkish neutrality in the Second World War and relations with the Soviet Union. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 23(6), 845-853. Doi: 10.1080/19448953.2021.1935082
• Günçavdı, Ö., & Tokdemir, E. (2012). World War II and capital market development in a Neutral Country: The Case of Turkey. İçinde R.U. Vogler, J. Baumberger, H. R. Reginbogin & J. Spiller (Ed.). Financial markets of neutral countries in World War II (s. 282-331). Zürih: Association for Financial History.
• Gürün, K. (1988). Türkiye’yi II. Dünya Savaşı’na sokma çabaları. Belleten, 52(204), 1455-1468. https://doi.org/10.37879/belleten.1988.1455.
• Hägglöf, M. G. (1960). A test of neutrality: Sweden in the Second World War. International Affairs, 36(2), 153–167.
• Hale, W. (2021). Turkey and Britain in World War II: Origins and results of the tripartite alliance, 1935-40. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 23(6), 824–844.
• Harrison M. (1998). The economics of World War II: an overview. İçinde Harrison M. (Ed.). The economics of World War II: Six great powers international comparison. studies in macroeconomic history (s.1-42). Cambridge University Press.
• Hart, L. (2003). İkinci Dünya Savaşı tarihi-1. (K. Bağrıaçık Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.
• Howard, H. N. (1967). The entry of Turkey into World War II. Belleten, 31(122), 221-276. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1200386
• İnanç, G. (2006). The politics of “active neutrality” on the eve of a new world order: the case of Turkish chrome sales during the Second World War. Middle Eastern Studies, 42(6), 907–915. http://www.jstor.org/stable/4284509
• İşçi, O. (2014). Russophobic neutrality: Turkish diplomacy, 1936-1945. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Georgetown University.
• Jaeschke, G. (1977). I. ve II. Dünya Savaşlarında Türkiye’nin dış politikası (M. Lugal, Çev.). Belleten, 41(164), 733-742. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1164233
• Karakaş, N. (2010). İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye’nin krom satışı ve müttefik politikaları. Tarih İncelemeleri Dergisi, 25(2), 447-482
• Kılıç, S. (2012). Hitler'in gizli dosyalarında Türkiye. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları.
• Kostak, E. (2022). The effect of the Truman Doctrine and the Marshall Plan on the military aid started by the USA after World War II. Journal of Atatürk, 11(1), 9-23.
• Kurat, Y. T. (1961). İkinci Dünya Savaşında Türk-Alman ticaretindeki iktisadi siyaset. Belleten, 25(97), 95-104. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1260772
• Leitz, C. (2000). Nazi Germany and neutral Europe during the Second World War, Manchester University Press.
• Lineberry, C. (2022). Weren’t so neutral? https://www.history.com/news/neutral-countries-world-war-ii. Erişim Tarihi: 01.10.2024
• Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA). (1945). Umumi maden durumu. MTA Dergisi, (34), 246-286.
• Metintaş, M. (2020). İkinci Dünya Savaşı başlarken Türkiye’nin dış politikası (1939). Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi, 4(7), 54-82.
• MTA. (1947). Umumi maden durumu Türkiye madenciliğimizin 1947 bilançosu. MTA Dergisi, (37), 5-15.
• MTA. (1948). Umumi maden durumu Türkiye madenciliğimizin 1947 bilançosu. MTA Dergisi, (38), 1-14.
• MTA. (1950). Umumi maden durumu Türkiye madenciliğinin 1949 bilançosu. MTA Dergisi, (40), 5-11.
• Önsoy, M. (2012). 1939-1944 İngiliz-Alman İktisadi Harbi: Türk kromu üzerine pazarlıklar. H.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 30(1), 93-120.
• Önsoy, M., & Baba, G. (2019). Escaping the Whirlpool of War: A Two-fold Analysis of Turkey’s Neutrality Policy in World War II, CTAD, Year 15, Issue 29, 123-147.
• Robertson, J. (1986). Turkey and allied strategy (1941-1945). Garland Pub.
• Sakar, Z.M. & Atlı, C. (2023). Arşiv Belgeleri Işığında 1948-1950 Yıllarında Türkiye’ye Yapılan Marshall Yardımları. Türkiye İktisat Kongresi 2023 Bildiriler Kitabı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• S.S.C.B. Dışişleri Bakanlığı. (1981). Stalin-Roosevelt ve Churchill'in gizli yazışmalarında Türkiye (1941-1944) (L. Konyar Çev.). İstanbul: Havass Yayınları.
• Slany, W. Z. (1998). U.S. interagency report on U.S. and allied wartime and post postwar relations and negotiations with Argentina, Portugal, Spain, Sweden, and Turkey on looted gold and German external assets. American University International Law Review, 14(1), 147-153.
• Tamkin, N. (2009). Turkey and Britain’s war in the Middle East, May 1941 to November 1942. In: Britain, Turkey and the Soviet Union, 1940–45. Studies in military and strategic history. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9780230244504_4.
• Tekeli, İ., & İlkin, S. (2014). Dış siyaseti ve askeri stratejileriyle İkinci Dünya Savaşı Türkiye’si, 1. Cilt. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Tekeli, İ., & İlkin, S. (2014b). İktisadi politikaları ve uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiye’si, 2. Cilt. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Toker, M. (1971). Türkiye üzerine 1945 Kâbusu. Ankara: Akis Yayınları.
• Trove Gazetesi. (1941, 09 Ekim). Germany may get Turkish chrome. https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/44960879. Erişim Tarihi: 17.12.2024
• Trove Gazetesi. (1941b, 11 Ekim). Chrome from Turkey. https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/170844689. Erişim Tarihi: 17.12.2024
• TUİK. (2014). İstatistik Göstergeler 1923-2013, Yayın No: 4361, Ankara.
• Türk, F. (2015). Cumhuriyet döneminde Türkiye ile Almanya Arasındaki silah ticareti 1923-1945. Belleten, 79(285), 761-782. doi:10.37879/belleten.2015.761
• USGS. (2024). https://www.usgs.gov/media/files/chromium-historical-statistics-data-series-140. Erişim Tarihi: 01.10.2024
• Vanderlippe, J. M. (2001). A cautious balance: The question of Turkey in World War II. The Historian, 64(1), 63–80. http://www.jstor.org/stable/24450672.
• Weber, F.G. (1979). The evasive neutral: Germany, Britain, and the Quest for a Turkish Alliance in the Second World War. Columbia: University of Missouri Press.
• Wilson, R. R. (1941). “Non-Belligerency” in Relation to the Terminology of Neutrality. The American Journal of International Law, 35(1), 121–123. https://doi.org/10.2307/2192603.
• Winograd, C. (2009). The Economics of Neutral Countries during World War II: Argentine Perspectives, Documents de recherche 09-13, Centre d'Études des Politiques Économiques (EPEE), Université d'Evry Val d'Essonne.
• Wylie, N (2002). Victims or actors? European neutrals and non-belligerents, 1939-1945. İçinde N.Wylie (Ed.). European neutrals and non belligerents during the Second World War (s.1-30). Cambridge University Press.
• Wylie, N. (2013). Caught in the middle: neutrals, neutrality and the First World War, İçinde J. Hertog & S. Kruizinga (Ed.). The English Historical Review (s. 466–468), 128 (531). https://doi.org/10.1093/ehr/cet011
• Yurtoğlu, N. (2017). Cumhuriyet döneminin en önemli ağır sanayi hamlesi: Karabük Demir ve Çelik Fabrikası (1939-1960). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 33(96), 155-204.
• Arşiv Belgeleri:
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 490.1.0.0-63.240.9
• BCA, 30.18.1.2., 70.98.17
• BCA, 30.18.1.2, 79.83.3
• BCA, 30.18.1.2, 86.25.19
• BCA, 30.18.1.2, 86.20.11
• BCA, 30.1.0.0, 3.17.1
• BCA, 30.10.0.0, 63.423.3
• BCA, 30.10.0.0., 163.140.18
• BCA, 571; 68065.297625.11
• Türk Diplomatik Arşivi (TDA), 534, 37398.150257.106
• TDA, 525, 37784.152214.32
• TDA, 534, 37398.150257.69
• TDA, 571, 68065.297625.10
• TDA, 501, 32385.129349.2
• TDA, 534, 37088, 148880.11
• TDA, 501, 32245.128778.31
• TDA, 501, 32245.128778. 8
• TDA, 501, 32245.128778.22
• TDA, 571, 68065.297625.7
• TDA, 571, 68012.297278.132
• TDA, 537, 7557.44810.2
• TDA, 202, 22248.98188.11
• TDA, 571, 68065.297625.11
• TDA, 501, 32016.125983.16
• MSB Askeri Tarih Arşivi, 110.9.1.14, 5.0.45