TÜRKİYE’DE YEREL VERGİLERİN YÖNETİMİNDEKİ MEVCUT SORUNLAR: SAYIŞTAY DENETİM RAPORLARI BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Türkiye’de belediyelerin yeterli gelir kaynağına sahip olmadığı bilinmektedir. Ancak mevcut kaynaklarının ne ölçüde etkin yönetildiğine ilişkin literatür sınırlı düzeydedir. Bu anlayışla hazırlanan çalışma, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nda yer alan yerel vergilere ilişkin sorun alanlarını tespit etmeyi ve Sayıştay denetimlerinin mevcut sorunların çözümüne yönelik katkısını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda 2019-2023 yılları arasında 81 il belediyesine yönelik Sayıştay düzenlilik denetimleri sonucunda hazırlanan raporlar, içerik analizi ve tematik analiz yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Araştırma sonucunda yerel vergilere ilişkin temel sorun alanları; mükellefiyet tesisinin kurulamaması, tahakkuk/tahsilat oranlarının düşük olması, idareler arası gelir aktarımlarının mevzuata uygun olmaması ve beyannamelerin kontrol ve denetiminin etkin bir şekilde yapılmaması olarak tespit edilmiştir. Sayıştay denetim raporlarından elde edilen söz konusu bulgular, denetim ve kurumsal kapasite eksikliği başta olmak üzere yerel yönetimlerin mali sorunlarına ilişkin literatürü destekler niteliktedir. Raporların ekinde yer alan izleme tablolarına yönelik araştırma sonucunda ise, belediyelerin çoğunlukla söz konusu eksiklikleri gidermeye yönelik işlem tesis ettikleri tespit edilmiştir. Bu durum, Sayıştay denetimlerinin belediyelerin mali yönetimine olan katkısını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte sürekli tekrarlayan bulguların mevcudiyeti ise kontrol ve yaptırım mekanizmalarının daha etkin kullanılması gerektiği kanaatini doğurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sayıştay Denetimi
• Belediyeler
• Yerel Vergiler
• Yerel Vergi Yönetimi
• Vergi Sorunları.

CURRENT ISSUES IN THE ADMINISTRATION OF LOCAL TAXES IN TÜRKİYE: AN ASSESSMENT BASED ON THE COURT OF ACCOUNTS AUDIT REPORTS

Öz

It has been known that municipalities in Türkiye do not have sufficient revenue sources. However, the literature on whether they can use their available resources effectively is limited. This research seeks to identify the problem areas related to local taxes in the Municipal Revenues Law No. 2464 and to evaluate the contribution of the Türkiye Court of Accounts (TCA) audits to the solution of the existing problems. In this context, the reports prepared as a result of regularity audits conducted by the TCA for 81 provincial municipalities between 2019-2023 were analyzed using content analysis and thematic analysis. As a result of the research, it was observed that the main problem areas regarding local taxes are the failure to establish taxpayer’s liability, low accrual/collection rates, non-compliance inter administrative revenue transfers with the legislation, and ineffective control and auditing of declarations. These findings obtained from the TCA audit reports support the literature on the financial problems of local governments, particularly the lack of audit and institutional capacity. As a result of the research on the monitoring tables annexed to the reports, it was determined that municipalities mostly took action to eliminate the deficiencies in question. This finding reveals the contribution of TCA audits to the financial management of municipalities. However, the existence of recurring findings leads to the conclusion that control and enforcement mechanisms need to be used more effectively.

Anahtar Kelimeler

• Court of Accounts Audit
• Municipalities
• Local Taxes
• Local Tax Management
• Tax Problems.

Kaynakça

1. Acar, C., & Altun, N. (2020). Sayıştay denetiminin etkinliği üzerine bir değerlendirme (Şanlıurfa büyükşehir belediyesi örneği). Pearson Journal of Social Siıences & Humanities, 5(6), 252-273. https://doi.org/10.46872/pj.71
2. Acar, İ. A., & Merter, M. E. (2004). Türkiye’de 1990 sonrası dönemde vergi denetimi ve vergi denetiminde etkinlik sorunu. Maliye Dergisi, 147, 5-27.
3. Agun, B. G., & Çavdar, F. (2022). Belediyelerde vergi inceleme yetkisi: Olmalı mı? Bir öneri. Journal of Economics and Administrative Sciences, 23(2), 566-574. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.1054793
4. Akpınar, R. (2018). Sayıştay denetim raporlarında büyükşehir belediyeleri stratejik planlarının kritiği: Manisa büyükşehir belediyesi örneği. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 10(2), 31-42.
5. Aktan, C. C., İnce, M., & Öksüz, M. (2025). Ek ders ücreti, akademik teşvik ve kamu zararı-Yükseköğretim kurumlarında ek ders ücreti ve akademik teşvik ödemelerinde kamu zararına neden olan usulsüz ve hatalı işlemler. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 17(1), 133-172. https://doi.org/10.53881/hiad.1609990
6. Akyel, R. (2016). Sayıştay raporlarının kamu mali yönetimine katkısı. Amme İdaresi Dergisi, 49(1).
7. Altunay, M. A. (2020). Kamu üniversitelerinin iç kontrol ve iç denetim sorunları: Sayıştay denetim raporları üzerine bir inceleme. İçinde A. Alagöz & S. Çil Koçyiğit (Eds.), Denetimde Seçme Konular 6, (s.77-118). Anakara: Gazi Yayınevi.
8. Arıkboğa, Ü. (2015). Türkiye’de yerel vergi yönetimi. Maliye Dergisi, 168, 1-19.

9. Arıkboğa, Ü. (2016). Türkiye’de belediyelerin gelir yapısı: Sorunlar ve çözüm önerileri. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(33), 276-297.
10. Atila, S., & Kıymık, H. (2023). Sayıştay denetim raporları bağlamında yükseköğretim kurumlarında muhasebe uygulamalarının genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uyum düzeyinin araştırılması. Sayıştay Dergisi, (131), 637-667. https://doi.org/10.52836/sayistay.1362460
11. Belediye Gelirleri Kanunu. (1981). T.C. Resmi Gazete, 17354, 29 Mayıs 1981.
12. Belediye Kanunu. (2005). T.C. Resmi Gazete, 25874, 13 Temmuz 2005.
13. Beşel, F. (2017). Türkiye’de vergi denetiminin çeşitli göstergeler ile analizi. Sayıştay Dergisi, (107), 65-98.
14. Bilgiç, A. K. (2020). Verimlilik, etkinlik ve tutumluluk ilkeleri bağlamında Sayıştayın büyükşehir belediyeleri üzerindeki performans denetimi. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(Ek Sayı 1), 1-29. https://doi.org/10.36543/kauiibfd.2020.ek1.001
15. Bişgin, A. (2023). Vergi denetimi-tahsilat oranı ilişkisine dair nicel bulgular. Mali Çözüm, 33(175), 155-174.
16. Bozdoğan, D., & Çataloluk, C. (2017). Belediyelerin vergilendirme yetkisinin kanunilik ilkesi açısından incelenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(3), 433-444.
17. Büyükerşen, Y. (2022). Büyükşehir belediyelerinin yerel yönetim sistemine ait yapısal sorunları ve çözüm önerileri. İDEALKENT, 13(37), 1045-1052. https://doi.org/10.31198/idealkent.1133124
18. Büyükşehir Belediyesi Kanunu, 5216 Sayılı Kanun, RG: 23/7/2004/25531.
19. Çakalı, K. R., & Baloğlu, G. (2023). Muhasebe hataları: Sayıştay denetim raporları üzerinden il belediyelerine yönelik bir araştırma. Muhasebe ve Denetime Bakış, 23(69), 229-252. https://doi.org/10.55322/mdbakis.1167538
20. Çelik, L.M. (2020). Büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri arasında gelir payı dağıtılmasında yaşanan sorunlar. https://www.ihalehukuku.net/single-post/belediyeler-arasi-gelir-payi-dagitimi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 20.05.2025
21. Çetinkaya, Ö., & Demirbaş, T. (2010). Belediye gelirlerinin analizi ve mali özerklik açısından değerlendirilmesi. Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, (53), 1-18.
22. Demirbaş, M. (2022). TC Sayıştay denetim bulguları doğrultusunda denetim (düzenlilik) raporlarının içerik açısından incelenmesi: 2013–2018 devlet üniversiteleri. Yükseköğretim Dergisi, 12(2), 257-269. https://doi.org/10.2399/yod.21.710476
23. Demirbaş, T., & Engin, R. (2016). Sayıştay’ın belediyeler üzerindeki performans denetimlerinde ulaştığı bulguların analizi. Sayıştay Dergisi, (100), 27-60.
24. Deran, A & Alıcı, O. V. (2020). Büyükşehir belediyeleri ile bağlı idarelerde iç denetimin etkinliği: Mersin örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 23 (2), 720-735. https://doi.org/10.29249/selcuksbmyd.824891
25. Egeli, H., & Diril, F. (2012). Türkiye’de yerel yönetimlerde mali özerklik ve vergilendirme yetkisi. Sayıştay Dergisi, 84, 25-44.
26. Engin, R. (2024). Sayıştay raporları bağlamında devlet üniversitelerinde stratejik planlamaya ilişkin sorunların analizi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (69), 105-115. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.1481545
27. Erdem, M. (1990). Türk vergi sisteminde matrah belirleme yöntemleri. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. XI(I-II), 21-26.
28. Eroğlu, E. (2020). Belediye gelirlerinin yapısının ve gelir artırımı konusunda yapısal kısıtların değerlendirilmesi. Maliye Çalışmaları Dergisi, 64, 31-49. https://doi.org/10.26650/mcd2020-808714
29. Genç, M., Yanık, A., & Özen, M. (2023). Üniversitelerin denetim raporlarında yer alan bulguların analizi: Karadeniz Bölgesi örneği. Journal of University Research, 6(1), 23-36. https://doi.org/10.32329/uad.1172324
30. Göçer, K., & Gür, O. (2014). Belediyelerde mali hizmetler birimini yeniden düşünmek. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (27), 57-71.
31. Işık, A., & Akdoğan, N. (2024). Büyükşehir belediyelerinde iç kontrol sistemi ve etkinliği. Muhasebe ve Denetime Bakış Dergisi, 71, 251-274. https://doi.org/10.55322/mdbakis.1352178
32. Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu (2003). T.C. Resmi Gazete, 25326, 24 Aralık 2003.
33. Köstekçi, A., & Sandalcı, U. (2020). Vergi denetiminin vergi tahsilatına etkisi: Türkiye için bir zaman serisi analizi. Electronic Turkish Studies, 15(8). https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.45894
34. Kuyumcu, O. (2024). Uluslararası ve ulusal muhasebe standartları açısından Sayıştay denetim bulguları: Yükseköğretim kurumları örneği. Sayıştay Dergisi, (135), 601-633. https://doi.org/10.52836/sayistay.1571678
35. Kuyumcu, O. (2025). Yükseköğretim kurumlarında iç kontrol: Sayıştay denetim raporları üzerine bir araştırma. Denetişim, (32), 131-147. https://doi.org/10.58348/denetisim.1578369
36. Marmara Belediyeler Birliği (2015). Belediyelerin mali sorunları ve çözüm önerileri-Çalıştay raporu. https://www.marmara.gov.tr/UserFiles/Attachments/2017/04/14/7d174b70-19d6-4e93-a8e6-2559cce259d9.pdf sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 20.05.2025
37. Mert, E., & Doğan, B. (2024). Afet yönetimi bağlamında Sayıştay'ın Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı’nı denetimi. Publicus, (2), 174-225. https://orcid.org/0000-0001-9079-7786
38. Nacar Karabacak, B. (2013). Yerel yönetimlerde esnek bütçe kısıtı: Kavram, ülke deneyimleri ve Türkiye. Sayıştay Dergisi, (90), 119-141.
39. Öz, S. (2012). Anayasa mahkemesinin belediye meclislerinin vergilendirme yetkisiyle ilgili kararına ilişkin bir değerlendirme. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 67(4), 63-88.
40. Sayıştay Kanunu (2010). T.C. Resmi Gazete, 27790, 19 Aralık 2010.
41. Sevim, Ş., Öncü Güven, B., & Bozdağan, T. (2023). Kamu sektöründe iç kontrol sisteminden kaynaklanan hata ve hile analizi: Büyükşehir belediyelerinde bir inceleme. Muhasebe ve Denetime Bakış Dergisi, 68, 23-42. https://doi.org/10.55322/mdbakis.1106197
42. Siverekli Demircan, E. (2009). Yerel yönetimler yerelleş(m)iyor mu?: Mali yapı üzerine bir değerlendirme. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 8(16), 339-367.
43. Şahin İpek, E. (2018). Belediyelerde mali denetimin önemi ve niteliği: Türkiye’deki uygulamalar bakımından bir değerlendirme. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33, 61-84.
44. Şen, S. (2021). Türkiye’deki yerel seçimlerde politik bütçe dalgalanmaları ortaya çıkar mı?. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 39(2), 303-320. https://doi.org/10.17065/huniibf.762810
45. Şenyüz, D., Yüce, M., & Gerçek, A. (2020). Vergi hukuku (genel hükümler). (11. Baskı). Ekin Yayınevi. T.C. Gelir İdaresi Başkanlığı. (2025). İstatistikler. https://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/user_upload/VI/GBG/Tablo_17.xls.htm sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 22.05.2025.
46. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı. (2025). Tahsilat tahakkuk oranlarına ilişkin basın açıklaması. https://www.hmb.gov.tr/haberler/tahsilat-tahakkuk-oranlarina-iliskin-basin-aciklamasi-10-08-2022 sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 22.05.2025.
47. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2020). Bitlis Belediyesi 2019 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/NaQ5pzPgqB-bitlis-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
48. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2020). İzmir Büyükşehir Belediyesi 2019 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/A6gVbd1gjz-izmir-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
49. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2020). Kastamonu Belediyesi 2019 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/vMgaPw4olE-kastamonu-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
50. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2020). Sivas Belediyesi 2019 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/ZwoR9v2YLJ-sivas-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
51. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2020). Şırnak Belediyesi 2019 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/18QJKD7YWz-sirnak-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
52. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2021). Ankara Büyükşehir Belediyesi 2020 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/wEYDe2RoyX-ankara-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
53. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2021). İzmir Büyükşehir Belediyesi 2020 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/6do38e8gXx-izmir-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
54. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2022). Adana Büyükşehir Belediyesi 2021 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/9XQWOrBQpN-adana-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
55. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2022). Karaman Belediyesi 2021 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/ZkYqB2noj3-karaman-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
56. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2023). Eskişehir Büyükşehir Belediyesi 2022 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/l3g4E13QKO-eskisehir-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
57. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Bartın Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/wPoAKpkQey-bartin-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
58. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Burdur Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/DNYnKa9o7b-burdur-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
59. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/47o8ypEgy6-diyarbakir-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
60. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Kayseri Büyükşehir Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/18QrvNWQjk-kayseri-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
61. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Konya Büyükşehir Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/k2oe0GpYne-konya-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
62. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Kütahya Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/24obnkNo6O-kutahya-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
63. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Manisa Büyükşehir Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/zlgXGADoAZ-manisa-buyuksehir-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
64. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2024). Uşak Belediyesi 2023 yılı Sayıştay denetim raporu. https://www.sayistay.gov.tr/reports/download/47o8ykKgy6-usak-belediyesi sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
65. T.C. Sayıştay Başkanlığı. (2025). Kamu idareleri denetim raporları/Belediyeler-Bağlı idareler. https://www.sayistay.gov.tr/reports/category/31-belediyeler---bagli-idareler sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 28.05.2025.
66. Toprakçı, E., & Ak, H. (2021). Milli Eğitim Bakanlığı 2018-2020 yılları arasına ait Sayıştay denetim raporlarının kamu zararı bağlamında incelenmesi. E-Uluslararası Pedandragoji Dergisi, 1(3), 36-49. https://trdoi.org/10.27579808/e-ijpa.56
67. Tunç, A., & Yılmaz, H. H. (2020). Belediyelerin alacaklarının etkin tahsilatının arttırılmasına yönelik karşılaştırmalı değerlendirme raporu. AB yerel yönetimler projesi. https://www.lar.org.tr/wp-content/uploads/2022/02/A.1.1.7.-Belediye-Alacaklarinin-Tahsili_KDR.pdf sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 25.05.2025
68. Ulusoy, A., & Tekdere, M. (2019). Türkiye’deki belediyelerin mali sorunları ve muhtemel etkiler. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 4(2), 167-182. https://doi.org/10.21733/ibad.529821
69. Üstün, Ü. S., & Balaban, Ö. (2018). Belediye gelirlerinin belediyelerin vergilendirme yetkisi ışığında değerlendirilmesi. Miynat, M. vd. (Eds.), Sosyoekonomik boyutlarıyla inovasyon (s.733-744). E-ISBN: 978-975-8628-72-8.
70. Vergi Usul Kanunu (1961). T.C. Resmi Gazete, 10705, 12 Ocak 1961.
71. Yakar, S., & Gündüz, İ. O. (2014). Türkiye’de belediyelerin vergilendirme yetkisi: “Var” mı “yok” mu işte bütün mesele bu. Sayıştay Dergisi, (92), 117-141.
72. Yetkin, O. (2025). Türkiye’de belediye personel sistemi: Sorunlar ve çözüm önerileri. Özgür Yayınları. https://www.ozguryayinlari.com/site/catalog/view/659/3222/7414 sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 20.05.2025
73. Yıldız, A. (2023). Yerel yönetimlerde Sayıştay denetimi: Seçili il ve ilçelerin denetim bulgularının incelenmesi ve değerlendirilmesi. Gazi Kitabevi. 9786253652760.
74. Yüksel, F. (2003). Belediye gelirlerinde yetersizlikler ve alternatif çözüm önerileri. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 3(6), 48-60.