The Impact of Technology on Education in the Ottoman Empire: Ali Kemal Bey and His Term as The Ministry of Education

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 30 - 50, 12.01.2026

Hüseyin Fatih Budak , Cengiz Kartın

https://doi.org/10.63046/ijms.1813335

Öz

This article examines the development of the education (maarif) system in the Ottoman Empire over time by taking European models as a reference, the transfer of technology from the West in parallel with education, and particularly the activities carried out during the tenure of Ali Kemal Bey, one of the last Ministers of Education of the Ottoman Empire. First, the process of the establishment of the Ottoman Ministry of Education and the reforms that were attempted in Ottoman education in response to technological developments are explained, followed by an overview of the life of Ali Kemal Bey. The main framework of the study consists of the minister’s early political activities, his active political career, his period as Minister of Education, and his death. Although numerous studies have been conducted on the life of Ali Kemal Bey, research on his tenure as Minister of Education and his activities during this period is almost non-existent. In order to address this gap, the present study seeks to shed light on the subject by making use of documents from the Ottoman Archives as well as relevant news published in the newspapers Tasvir-i Efkâr and İkdam. The practices and initiatives implemented during Ali Kemal Bey’s term as Minister of Education are elaborated on the basis of archival documents and reports in Tasvir-i Efkâr and İkdam. Prepared through qualitative research techniques, namely literature review and document analysis, this study aims to contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

Ali Kemal Bey , Ottoman Empire , Ministry of Education , Armistice Period , Technology

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval.

Osmanlıda Teknolojinin Eğitime Yansımaları: Ali Kemal Bey ve Maarif Nazırlığı Dönemi

Öz

Bu makalede, Osmanlı Devleti’nde maarif sisteminin zaman içerisinde Avrupa örnek alınarak gelişimi, maarif ile birlikte Batı’dan teknoloji aktarımı ve özellikle son dönem Osmanlı maarif nazırlarından Ali Kemal Bey’in görev süresindeki faaliyetleri ele alınacaktır. Öncelikle Osmanlı Maarif Nezaretinin kuruluş süreci, teknolojik gelişmeler karşısında Osmanlı Devleti maarifinde yapılmaya çalışılan yenilikler açıklanacak, ardından Ali Kemal Bey’in hayatına değinilecektir. Nazırın ilk siyasi faaliyetleri, aktif siyasi kariyeri, maarif nazırlığı dönemi ve ölümü çalışmanın ana hatlarını oluşturmaktadır. Ali Kemal Bey’in hayatıyla ilgili birçok araştırma yapılmış olmasına rağmen onun maarif nazırlığı dönemi ve bu dönemdeki faaliyetleri hakkındaki çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bu eksikliği gidermek amacıyla çalışmada, Osmanlı Arşivi belgelerinin yanı sıra Tasvir-i Efkâr ve İkdam gazetelerindeki ilgili haberlerden yararlanılarak konu aydınlatılmaya çalışılmıştır. Ali Kemal Bey’in Maarif Nazırlığı dönemindeki uygulama ve girişimleri, arşiv belgeleri ile Tasvir-i Efkâr ve İkdam gazetelerinde yer alan haberler üzerinden ayrıntılandırılmaktadır. Nitel araştırma tekniklerinden literatür taraması/doküman analizi yöntemi kullanılarak hazırlanan bu çalışmayla alana katkı sağlamak amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ali Kemal Bey , Osmanlı Devleti , Maarif Nazırlığı , Teknoloji

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmemektedir.

Teşekkür

Bu makale Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde, Prof. Dr. Cengiz Kartın danışmanlığında Hüseyin Fatih Budak tarafından hazırlanan Dâhiliye Nazırı Ali Kemal Bey'in Yaşamı (1869-1922) başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

• BOA, Maarif Nezareti, Tedrisât-ı Aliye Dairesi, (MF. ALY.), 131/33.
• BOA, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Fonu (MF. MKT.), 1238/7.
• BOA, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Fonu (MF. MKT.), 1238/72.
• BOA, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Fonu (MF. MKT.), 1239/62.
• Maarif-i Umumiye Nizamnâmesi, (1869), Düstur I. Tertip, c. II, 184-219,
• “İptidaî Muallimlerinin Maaşları”, Yeni Tasvir-i Efkâr, nr. 2644, 5 Ca 1337/6 Şubat 1919.
• “Maarif Memurlarına Tamim”, İkdam, nr. 7963, 11 Nisan 1335/11 Nisan 1919.
• Ali Kemal, “Darülfünunda”, İkdam, nr. 7979, 27 Nisan 1335/27 Nisan 1919.
• Akşin, S. (2004). İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, I, (Mutlakıyete Dönüş 1918-1919), (2. Baskı).
• Ali Kemal. (1985). Ömrüm, Yay. Haz.: Zeki Kuneralp, İsis Yayıncılık.
• Apak, R. (1988). Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları.
• Ayhan, H. (1992). Batılılaşma, TDVİA, 5, 158-162.
• Beydilli, K. (2006). Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun, TDVİA, 31, 514-516.
• Birinci, A. (1998). Hürriyet ve İtilaf Fırkası, TDVİA 18, 507-511.
• Bostancı, K. (2010). Ali Kemal’in Öncülüğünde Yayımlanan Bir Sanat ve Edebiyat Mecmuası: Gülşen, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 3, 159-172.
• Çukurova, B. (2001). Büyük Taarruz Günlerinde Ali Kemal ve Siyasi Görüşleri, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 6 (23), 358-372.
• Doğan, A. (2023). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı Devleti, Doğan, A. (Ed.), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1923) Osmanlı Maarif Nazırları ve Eğitim Politikaları içinde, 1-27.
• Dölen, E. (2008). II. Meşrutiyet Döneminde Darülfünun, Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 10 (1), 1-46.
• Dumont, P. (2007), Tanzimat Dönem, (1839-1878), Mantran, R. (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, II, (Çev., S. Tanilli), (8. Baskı), s. 53-128.
• Grant, J. (2011). Osmanlı “Gerilemesi”ni Yeniden Düşünmek: 15.-18. Yüzyıllardaki Askerî Teknoloji Yarışında Osmanlı İmparatorluğu’nun Konumu, Armağan. M. (Ed.), Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak: Gerileme Paradigmasının Sonu, (7.Baskı), 175-198.
• Etker, Ş. (2005). Dr. Aimé Mouchet ve Tıbbiye’de Fransız Kültürel Egemenliğinin Sonu, Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 6 (2), 35-72.
• Fedayi, C. (2023). Türkiye Siyaset Tarihi, 1, 1839-1924, (2. Baskı).
• Gezgin, F. (2010). Ali Kemal Bir Muhalifin Hikâyesi.
• Gökbilgin, M. T.(1959).Milli Mücadele Başlarken, I.
• Güllü, R. E. (2022). Mütareke Döneminde Prens Sabahattin Yanlısı Bir Siyasi Oluşum: Sulh ve Selâmet-i Osmâniyye Fırkası, Türkiyat Mecmuası, 32 (1), 381-403.
• İhsanoğlu, E. (1998). Osmanlı Eğitim ve Bilim Müesseseleri, İhsanoğlu. E. (Ed.), Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, II, 223-361.
• İhsanoğlu, E. (1992). Osmanlıların Batı’da Gelişen Bazı Teknolojik Yeniliklerden Etkilenmeleri, İhsanoğlu. E. (Ed.), Osmanlılar ve Batı Teknolojisi Yeni Araştırmalar ve Yeni Görüşler, 121-139.
• İnalcık, H. (1996). Osmanlı İmparatorluğu, Toplum ve Ekonomi, 2. Baskı.
• Karal, E. Z. (2007). Osmanlı Tarihi, 5, Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri, (8. Baskı).
• Kuran, A. B. (2000). İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, (2. Baskı).
• Mantran, R. (2007). “Şark Meselesi”nin Başlangıçları, Mantran, R. (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, II, (Çev., S. Tanilli), (8. Baskı), 7-52.
• Okur, M. (2005). Milli Mücadele ve Cumhuriyetin İlk Yıllarında Milli ve Modern Bir Eğitim Sistemi Oluşturma Çabaları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5, (1), 199-217.
• Ölmez, H., Sarıkoyuncu Değerli, E. (2025). Mütareke Döneminde Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın Yeniden Teşkilinde İlk Reisi: Kütahyalı Müşir Mehmet Nuri Paşa (1850-1921) Hayatı ve Siyasi Faaliyetleri, Belgi Dergisi, 30, 445-470.
• Sakaoğlu, N. (2003). İnas Darülfünunu, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 4, 170.
• Şahingöz, M., Keleşyılmaz, V. (1996). Milli Mücadele Dönemi Türk Basınında Wilson Prensipleri, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XII (35), 357-378.
• Şanal, M. (2011). II. Abdülhamid Dönemi’nde İlköğretim, Ortaöğretim ve Yükseköğretim Uygulamaları, Devr-i Hamid - Sultan II. Abdülhamid, 3, 375-401.
• Taştekin, O. (2019). 18. Yüzyıl ve Sonrası Eğitim Kurumları, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23(3), 1143-1166. https://doi.org/10.18505/cuid.544458.
• Tunaya, T. Z. (1998). Türkiye’de Siyasal Partiler, Cilt 1, İkinci Meşrutiyet Dönemi 1908-1918.
• Tunaya, T. Z. (1986). Türkiye’de Siyasal Partiler, Cilt: 2, Mütareke Dönemi.
• Uyar, Ç., Ertuğrul E. (2020). Türkiye’de Kadınların Yükseköğrenim Hakkını Elde Etmesi: Darülfünun’da Kadın ve İnas Darülfünunu, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi, 3, (1), 66-92.
• Uzun, M. (1989). Ali Kemal, TDVİA, 2, 405-408.
• Zürcher, E. J. (2000) Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, (Çev., Y. Saner Gönen), (7. Baskı).