Mardin Derik’deki Geleneksel Taş Yapılarda Taşıyıcı Sistem Sorunlarının Gözlemsel Tespitinin Ahmet Karahan Evi Örneğinde Değerlendirilmesi

Öz

Mardin ili Derik ilçesinde yer alan geleneksel taş yığma konutlar, bölgenin tarihsel birikimini, yerel yapı tekniklerini ve çevresel koşullara uyumlu mimari anlayışını yansıtan önemli kültürel miras öğeleridir. Bu yapıların büyük bir kısmı, zaman içinde bakım eksiklikleri, çevresel etkiler ve yanlış müdahaleler nedeniyle çeşitli taşıyıcı sistem hasarlarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Bu bağlamda, Derik’te bulunan geleneksel evlerden biri olan Ahmet Karahan Evi’nin mimari özellikleri ve taşıyıcı sisteminde gözlemlenen bozulmaların değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Çalışmada, Mardin’in tarihsel ve coğrafi konumu, taş mimari geleneği ve geleneksel konut tipolojisi ele alınmış; Derik ilçesinin özgün yerleşim dokusu ve kültürel çeşitliliği değerlendirilmiştir. Ahmet Karahan Evi’nin mekânsal kurgusu, cephe düzenlemeleri, malzeme kullanımı ve yapım teknikleri gözlemsel yöntemlerle incelenmiştir. Doğu, güney ve batı cephelerde yer alan kesme taş ve moloz taş örgüler, ahşap ve demir doğramalı pencere açıklıkları, nişler ve avlu ile kurulan mekânsal ilişkiler ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Ayrıca, yapıda tespit edilen çökmeler, nemlenme, sıva dökülmeleri, yüzey kayıpları ve kirlenmeler gibi taşıyıcı sistemi etkileyen bozulmalar belgelenmiştir. Sonuç olarak, Ahmet Karahan Evi Derik’in geleneksel mimari karakterini temsil eden özgün bir örnek ve korunma gereksinimi yüksek bir yapı olarak öne çıkmaktadır. Elde edilen bulgular, bölgedeki geleneksel yığma taş yapıların korunması ve restorasyonuna yönelik bilimsel çalışmalar için önemli bir veri kaynağı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Geleneksel taş yapı
• yapısal bozulmalar
• taşıyıcı sistem
• gözlemsel değerlendirme Mardin Derik

Destekleyen Kurum

DESTEK ALINMAMIŞTIR.

Etik Beyan

ETİK BEYANA İHTİYAÇ DUYULMAMAKTADIR

Observational Identification of Load-Bearing System Problems in Traditional Stone Structures in Derik, Mardin: An Evaluation Using the Ahmet Karahan House as an Example

Öz

Traditional stone masonry houses located in the Derik district of Mardin province are significant elements of cultural heritage that reflect the historical accumulation of the region, local construction techniques, and an architectural approach adapted to environmental conditions. A large proportion of these structures have been subjected to various types of structural system damage over time due to lack of maintenance, environmental impacts, and inappropriate interventions. In this context, this study aims to evaluate the architectural characteristics of the Ahmet Karahan House one of the traditional dwellings in Derik and the deteriorations observed in its structural system. The study examines the historical and geographical context of Mardin, its stone architecture tradition, and traditional residential typologies, while also evaluating the unique settlement pattern and cultural diversity of the Derik district. The spatial organization, façade arrangements, material usage, and construction techniques of the Ahmet Karahan House were investigated through observational methods. The ashlar and rubble stone masonry on the eastern, southern, and western façades, wooden and iron-framed window openings, niches, and the spatial relationships established with the courtyard were analyzed in detail. In addition, structural deteriorations affecting the load-bearing system such as settlements, moisture-related damage, plaster detachments, surface losses, and soiling were documented. In conclusion, the Ahmet Karahan House stands out as an authentic example representing the traditional architectural character of Derik and as a structure with a high need for conservation. The findings provide valuable data for scientific studies aimed at the preservation and restoration of traditional stone masonry buildings in the region.

Anahtar Kelimeler

• Traditional stone buildings
• structural deterioration
• load-bearing system
• observational assessment
• Mardin Derik

Destekleyen Kurum

NO SUPPORT WAS RECEIVED.

Etik Beyan

NO ETHICAL STATEMENT IS REQUIRED.

Kaynakça

1. Ahunbay, Z. (2019). Tarihi çevre koruma ve restorasyon. İstanbul: YEM Yayınları.
2. Aköz, F. (2008). Yığma yapılarda hasar tespiti. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları.
3. Alışık, S. (2025). Tarihi kent dokusunda mikromorfolojik değişimler: Eski Mardin Birinci Cadde üzerinden bellek okuması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
4. Alioğlu, F. (2000). Mardin şehir dokusu ve evler. İstanbul: Kent Yayınları.
5. Çuha, M., & Işık, N. (2025). Mardin’deki geleneksel taş yapılarda taşıyıcı sistem hasarlarının gözlemsel tespitine yönelik bir değerlendirme: Milli yerleşkesi örneği. Eksen Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 6(1), 95–123.
6. Dal, M., & Öcal, A. D. (2017). Mardin şehrindeki taştan yapılmış eserlerde görülen bozunmalar. BAUN Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 19(1), 60–74.
7. Demir, A. (2020). Mardin ilçelerinin iklimsel özellikleri ve yerleşim dokusu üzerine etkileri. Dicle Üniversitesi, Coğrafya Bölümü.
8. Eray, S. S. (2021). Anadolu geleneksel evlerinin iç mekân kurgusu: Mardin özelinde bir inceleme. International Journal of Mardin Studies, 2(1), 27–39.

9. Ercan Gündüz, Y., Turan, M., & Aktaş, E. (2025). Mardin’in Eryeri Mahallesi’nde bulunan geleneksel evlerin yapısal koruma sorunları. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi, 16(4), 1125–1134. doi:10.24012/dumf.1687885
10. Gürdal, E., & Özgünler, S. (2016). Tarihi yapıların onarımında doğal taş seçimi ve kullanımı. Restorasyon ve Konservasyon Dergisi, 16, 27–35.
11. Karabulut, İ. H. (2019). Tarihi Mardin evlerinin başoda plan geleneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
12. Karahan, R. (2025). Mardin Derik ilçesi Karahan Ailesi Konutu Koruma Projesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mardin Artuklu Üniversitesi, Mardin.
13. Karakuş, F. (2012). Geleneksel yığma yapılarda strüktürel sorunlar ve çözüm yolları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
14. Kılınçaslan, H. (2025). Artuklu mimarisinde renkli taş kullanımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı, Muğla.
15. Kuban, D. (1995). Türk hayatlı evi. İstanbul: Mısırlı Matbaacılık.
16. Kuban, D. (2007). Osmanlı mimarisi. İstanbul: YEM Yayınevi.
17. Mardin Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü. (2025). Geleneksel Mardin evleri. Kültür Portalı.
18. Nas, E. (2026). Kent kimliği olgusunun iç mekân kurgusu üzerindeki etkileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Nişantaşı Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
19. Sözen, M. (2005). Taşın belleği: Mardin. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
20. Tellioğlu, S., & Satıcı, B. (2023). Tarihi yapılarda restorasyon tekniklerine göre uygulanacak malzemelerin belirlenmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Teknoloji ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, 6(1), 37–49. doi:10.56809/icujtas.1229473
21. Tunç, H. (2025). Midyat’ın tarihi kent merkezinde işlevsel ve mekânsal dönüşüm: 2000–2025 dönemi üzerine bir analiz [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Kültür Üniversitesi, Lisansüstü Enstitüsü, İstanbul.
22. Ünay, A. İ. (2000). Tarihi yapıların depreme dayanımı. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
23. Yıldız, H. (2018). Mazı Dağı ve çevresinin coğrafi özellikleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.