Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî’nin ‘Asr-ı Hâzıra İçin Hutbe Adlı Eseri: Sembolik Etkileşimci Bir Analiz

Öz

Bu makale, Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî’nin ‘Asr-ı Hâzıra İçin Hutbe adlı eserini sembolik etkileşimcilik kuramı çerçevesinde ele almayı amaçlamıştır. Osmanlı'nın son döneminde yazılan bu eserde, modernitenin ahlâki ve manevi zorluklarına, inanç ve erdem noktasında yaşanan kötüye gidişe değinilmiştir. George Herbert Mead ve Herbert Blumer’in teorik çerçevesinden yararlanan halihazırdaki çalışma, söz konusu metni “modernite”, “inanç”, “çalışma”, “topluluk” gibi kavramları sosyal olarak inşa edilen sembolik bir alan olarak yorumlamıştır. Analiz, ahlâki bir aracı rolünü üstlenen yazarın, dini söylem içinde modern sembolleri yeniden tanımlayarak kolektif ahlâki düzeni nasıl yeniden kurmaya çalıştığını göstermiştir. Metin, Goffman’ın kuramına uygun olarak, Osmanlı toplumunun hem iç hem de dış izleyicilere yönelik ulusal imajını yönetme, kaybedilen onuru geri kazanma ve kolektif rol dönüşümünü başlatma çabasının bir sahnelenmesidir. Ayrıca, Blumer’in söylediği gibi sosyal düzen, insanların anlamları sürekli olarak yorumlamaları ve müzakere etmeleri sayesinde sürdüğü için, ahlaki kriz dönemlerinde temel sembollerin ve kolektif benliğin nasıl değiştirilmeye ve yönlendirilmeye çalışıldığını da göstermiştir. Molla Dâvudzâde’nin ‘Asr-ı Hâzıra İçin Hutbe eseri gibi geç Osmanlı dönemine ait bir metni sembolik etkileşimcilik bağlamında incelemek, hem metin çözümlemesine hem de Osmanlı modernleşmesinin zihinsel dünyasına dair yeni bir perspektif kazandırabilir. Metnin yazıldığı dönemdeki sosyal normlar, kültürel kodlar, güç ilişkileri ve kimlik inşa süreçlerini anlamak için verimli olabilir.

Anahtar Kelimeler

• Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî
• ‘Asr-ı Hâzıra İçin Hutbe
• sembolik etkileşimcilik
• modernite
• inanç.

Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî’s Sermon for the Current Period: A Symbolic Interactionist Analysis

Öz

This article aims to discuss Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî’s work titled Sermon for the Current Period within the framework of the theory of symbolic interactionism. In this work, written in the last period of the Ottoman Empire, the moral and spiritual difficulties of modernity and the deterioration in faith and virtue were mentioned. Drawing on the theoretical framework of George Herbert Mead and Herbert Blumer, the current study interpreted the text in question as a socially constructed symbolic space with concepts such as “modernity”, “faith”, “work”, and “community”. The analysis showed how the author, who assumed the role of a moral intermediary, sought to re-establish the collective moral order by redefining modern symbols within religious discourse. In accordance with Goffman’s theory, the text is a staging of the Ottoman society’s effort to manage its national image to both internal and external audiences, to regain lost honor and to initiate collective role transformation. He also showed how basic symbols and the collective self are sought to be changed and directed in times of moral crisis, as social order as Blumer says is sustained by people’s constant interpretation and negotiation of meanings. Examining a text from the late Ottoman period, such as Molla Dâvudzâde’s Sermon for the Current Period, in the context of symbolic interactionism can provide a new perspective on both text analysis and the mental world of Ottoman modernization. It can be fruitful for understanding social norms, cultural codes, power relations, and identity construction processes at the time the text was written.

Anahtar Kelimeler

• Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî
• Sermon for the Current Period
• symbolic interactionism
• modernity
• faith

Kaynakça

1. Aksakal, H. (2010). Türk modernleşmesinin ambivalant doğası: Modernleşme, milliyetçilik, medeniyet ilişkisi üzerinden Türkiye’yi okumak. Zeitschrift für die Welt der Türken, 2(1), 245-264.
2. Bayır, M. (2020). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e toplumsal değişme ve modernleşme. Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 5, 74-78.
3. Blumer, H. (1954). Perspective and method. University of California Press. https://www.scribd.com/document/394991665/Herbert-Blumer-Symbolic-Interactionism-Perspective-and-Method-1986-University-of-California-Press-pdf adresinden 13 Mayıs 2026 tarihinde erişilmiştir.
4. Bourdieu, P. (2016). Sosyoloji meseleleri (F. Öztürk, B. Uçar, M. Gültekin, A. Sümer, Çev.). Heretik Yayınları.
5. Ertoy, M. (2013). Türkiye’nin modernleşme sürecinde din eğitimi ve yabancılaşma sorunu [Yayınlanmamış doktora tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
6. Esgin, A. (2015). Sahne olarak gündelik yaşam. C. Aslan (Ed.). Gündelik yaşam sosyolojisi (ss. 148-170) içinde. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
7. Gencer, B. (2014). İslam’da modernleşme (1839-1939) (3. Baskı). Doğu Batı Yayınları.
8. Goffman, E. (2024). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.

9. Gökulu, G. (2015). Sembolik bir inşa olarak gündelik yaşam: sembolik etkileşimcilik. C. Aslan (Ed.). Gündelik yaşam sosyolojisi (ss. 171-196) içinde. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
10. Gülgün, R. ve Güler, M. İ. (2020). Molla Dâvud-zâde Molla Dâvudzâde’nin hayatı ve “Edeb-i Elhan” adlı eserinin transkripsiyonlu metni. B. Kırmızı (Ed.). Disiplinler arası dil ve edebiyat çalışmaları 2020, (ss. 214-219) içinde. Aybil Yayınları.
11. İpekoğlu, A. S. (2021). Gündelik hayat ve mutluluk. D. Şenol, G. Yıldız (Ed.). Gündelik hayat sosyolojisi (ss. 183-233) içinde. Nobel Akademik Yayıncılık.
12. Kracauer, S. (2022). Tarih, sondan bir önceki şeyler (2. Baskı) (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
13. Kuwabara, T. ve Yamaguchi, K. (2013). An introduction to the sociological perspective of symbolic interactionism. The Joint Journal of the National Universities in Kyushu, Education and Humanities, 1(1), 1-11.
14. Mead, G. H. (2019). Zihin, benlik ve toplum (Y. Erdem, Çev.). Heretik Yayınları.
15. Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî (R.1328/M.1912). Asr-ı Hâzıra İçin Hutbe. Muîn-i Hilal Matbaası.
16. Molla Dâvudzâde Mustafa Nâzım Erzurûmî (2021). Rüyada terakki ve medeniyet-i İslamiyeyi rüyet (E. Kılıç, Çev.). Can Yayınları.
17. Orhan, C. (2020). Avamperestane vehmedilenin kurnazlığı: Erving Goffman. A. Esgin, G. Çeğin (Ed.). Gündelik hayat sosyolojisi (2. Baskı, ss. 191-212) içinde. Phoenix Yayınevi.
18. Özgül, M. K. (t.y.). Türk edebiyatında siyasi rüyalar. Akçağ Yayınları.
19. Solmaz, O. (2021). The presentation of self in social networking sites: An introduction, theory and the current state of the scholarship. E-Journal of New Media, 5(1), 49-59.
20. Teng, X. (2025). Analyze self-presentation on social media by applying Goffman’s dramaturgical theory. Interdisciplinary Humanities and Communication Studies, 6(6), 1-4.
21. Usta, S. (2014). Türk ütopyaları, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e ütopya ve devrim, Kaynak Yayınları.
22. Uyanık, S. (2011). Osmanlı-Türk anlatılarında bilime yönelişin mantığı ve gelecek tasarıları (19. yüzyıl sonu ve erken 20. yüzyıl). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Bilkent Üniversitesi.
23. Yıldırım, Z. (2016). Mustafa Reşit Paşa ve pozitivizmin Türk siyasal hayatına girişi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.