Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü’ndeki Akrabalık Adları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Söz varlığı üzerinde yapılan çalışmalar söz konusu dilin olduğu kadar o dili konuşan toplumların özellikleri hakkında ipucu vermesi bakımından da oldukça kıymetlidir. Yaşayan dillerin söz varlığı içerisinde önemli bir yere sahip olan ve tıpkı insan, hayvan, bitki adları gibi temel kavramlar arasında kabul edilen akrabalık adları; aralarında kan bağı bulunan veya sonradan evlilik yoluyla aralarında bir ilişki veya yakınlık bulunan insanların birbirlerine göre durumunu ifade eden ögelerdir. Türkçe, asırlardır var olduğu coğrafyalarda gelişerek söz varlığını genişletmiş, başta devlet yönetimi, sosyal hayat, din ve kültür olmak üzere birçok alanda bünyesinde barındırdığı kelimeleri koruyarak günümüze kadar getirmiştir. Bu bağlamda Türkçenin söz varlığının zenginliğini ortaya koyan en temel başlıklardan biri de akrabalık adlarıdır. Akrabalık adları konusunda zengin bir söz varlığına sahip olan Türkçede her akrabalık durumu için ayrı bir adlandırma bulunmaktadır. Bu durum, sosyal hayatı ve sosyal hayatın getirdiği paylaşımları önemseyen Türklerin, gelenek ve göreneklerine sıkı sıkıya bağlandığının bir göstergesi olmakla beraber Türklerde aile ve akrabalık kavramının değerini de ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğünde yer alan akrabalık adlarını tespit ederek Türkçenin bu konudaki zenginliğini bir kez daha ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır. Çalışmada, tarama metoduyla Karaçay-Malkar Türklerine ait 150 akrabalık bildiren ad tespit edilmiş, tespit edilen akrabalık adları üzerine çeşitli değerlendirmeler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• akrabalık adları
• söz varlığı
• Karaçay-Malkar Türkçesi
• Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü

An Analysis of Kindredship Names in Karachay-Malkar Turkish’s Dictionary

Öz

Studies on vocabulary are highly valuable not only for understanding the characteristics of a given language but also for providing insights into the societies that speak it. Kinship terms, which hold a significant place within the vocabulary of living languages and are considered among fundamental concepts like human, animal, and plant names, are elements that express the relationships or positions of individuals who are connected by blood or through marriage. Turkish, having existed and evolved over centuries in various geographies, has expanded its vocabulary and preserved words related to many domains, including governance, social life, religious and culture, bringing them to the present day. In this context, one of the fundamental areas that reveal the richness of Turkish vocabulary is kinship terms. Turkish, with its extensive vocabulary of kinship terms, has a unique name for every kinship relationship. This reflects not only the importance Turks attach to social life and its associated interactions but also their strong adherence to traditions and customs, highlighting the value placed on family and kinship in Turkish culture. This study has been prepared with the aim of identifying kinship terms in the Karachay-Malkar Turkish Dictionary and once again demonstrating the richness of Turkish in this regard. In the study, 150 kinship terms belonging to the Karachay-Malkar Turks were identified through the survey method, and various evaluations were made based on these identified kinship terms.

Anahtar Kelimeler

• kinship terms
• vocabulary
• Karaçay-Malkar Turkish
• Karaçay-Malkar Turkısh Dictionary

Kaynakça

1. Akkuş, M. (1995). Kitab-ı gunya (inceleme, metin, indeks, tıpkı basım). TDK Yayınları.
2. Aksan, D. (2018). Türkçenin söz varlığı. Bilge Yayınevi.
3. Arat, R. R. (1979). Kutadgu bilig III, indeks. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
4. Ataizi, D. (2012). Kaşgay Türklerinde akrabalık adları. Dilleri ve Kültürleri Yok Olma Tehlikesine Maruz Türk Toplulukları Konulu 4. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 23-26 Mayıs 2012, Ankara, Türkiye (s. 107-116).
5. Atalay, B. (1998). Divan-ı Lügati’t Türk tercümesi. (4. Baskı, C. 1). TDK Yayınları.
6. Atalay, B. (1940a). Divan-ı Lügati’t Türk tercümesi. (C. 2). TDK Yayınları.
7. Atalay, B. (1940b). Divan-ı Lügati’t Türk tercümesi. (C. 3). TDK Yayınları.
8. Aydoğmuş, E. (2018). Kazak Türkçesinde akrabalık terimleri. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 65, 106-114.

9. Banguoğlu, T. (2015). Türkçenin grameri. TDK Yayınları.
10. Baskakov, N. A. (1960). Tyurskiye yazıki. İnstituta Yazıkoznaniya Akademii Nauk SSSR.
11. Bayram, B. (2019). Çuvaş Türkçesi sözlüğü. TDK Yayınları.
12. Binler, M. Z. (2007). Türk dünyası aile ve akrabalık terimleri sözlüğü. Selenge Yayınları.
13. Buran, A. ve Alkaya, E. (2019). Çağdaş Türk yazı dilleri 3-Kuzeybatı/Kıpçak grubu. Akçağ Yayınları.
14. Caferoğlu, A. (1972). Kaşgarlı Mahmut’a göre akraba adları. Türk Dili, Divan-ı Lügati’t Türk Özel Sayısı, 27 (253), 23-26.
15. Caferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Enderun Kitabevi.
16. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth centur Turkish. Oxford University Pres.
17. Çapraz, H. (2019). Sovyetler Birliği tarih yazımında Karaçay-Malkarların kökeni konusu. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi (MUTAD), VI(2), 269-299.
18. Çatal, O. A. (2022). Kırgız Türkçesi akrabalık terimlerinde alt anlamlılık. Dil Araştırmaları, 30, 199-212. Çotuksöken, Y. (1989). Bir dilin söz varlığı. Varlık 987, 11.
19. Eckmann, J. (1985). Nehcüᵓl-ferâdîs II (metin, çeviri yazı). TDK Yayınları.
20. Emiroğlu, S. (2012). Türkçe sözlükteki akrabalık adlarının tasnifi. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(4), 1691-1710.
21. Eren, H. (2020). Türk dilinin etimolojik sözlüğü (TDES). (Ş. H. Akalın, Haz.). TDK Yayınları.
22. Erdem, M. (2000). Türkmen Türkçesinde akrabalık terimleri üzerine. Kök Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, II(1), 187-202.
23. Gülensoy, T. (1973-1974). Altay dillerindeki akrabalık adları üzerine notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı (TDAY) Belleten, 21-22, 283-318.
24. Güllüdağ, N. (2012). Karay Türklerinde akrabalık adları. The Journal of Academic Social Science Studies, 5(6), 205-217.
25. Günay, A. (2023). Karaçay-Malkar Türkçesi grameri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
26. Gömeç, S. (2001a). Kök Türkçe belgelerdeki bazı akrabalık isimleri. Türk Dünyası Tarihi Dergisi, 173, 1-6.
27. Gömeç, S. (2001b). Divan-ı Lügati’t Türk’teki akrabalık adları. Türk Kültürü, 464, 714-724.
28. Gülzar, Z. (2025). Türkçe ve Farsça akrabalık terimlerinin karşılaştırmalı incelemesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 65(2), 1098-1114.
29. Hatiboğlu, V. (1982). Dilbilgisi terimleri sözlüğü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
30. Hengirmen, M. (1999). Dilbilgisi ve dilbilim terimleri sözlüğü. Engin Yayınevi.
31. Hirik, E. (2017). Türkiye Türkçesi atasözlerinde akrabalık bildiren kelimeler ve duygu değerleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3, 1726-1746.
32. Hunutlu, Ü. ve Yıldırım, M. (2023). Köktürk ve Eski Uygur yazılı ürünlerinde akrabalık adları. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 4(1), 1-26.
33. Karababa, S. (2013). Feyza Hepçilingirler’in romanlarında söz varlığı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
34. Karakaya, S. (2021). Çağatay Türkçesinde akrabalık adları. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(2), 80-100.
35. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. TDK Yayınları.
36. Li, Y. S. (2019). Türk dillerinde akrabalık adları. TDK Yayınları.
37. Naskali E. G. ve Duranlı, M. (2019). Altayca-Türkçe sözlük. TDK Yayınları.
38. Özder, M. A. (1981). Türk halk biliminde düğün-evlilik-akrabalık terimleri sözlüğü. Ziya Gökalp Derneği Yayınları.
39. Paçacıoğlu, B. (2016). VIII.-XVI. yüzyıllar arasında Türkçenin sözcük dağarcığı. Kesit Yayınları.
40. Soydan, S. (2023). Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi sözlüğünde yer ve akrabalık adları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49), 1-18.
41. Şirin, H. (2016). Eski Türk yazıtları söz varlığı incelemesi. TDK Yayınları.
42. Şirin User, H. (2006). Başlangıcından günümüze Türk yazı sistemleri. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
43. Tavkul, U. (2000). Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK Yayınları.
44. Tavkul, U. (2003). Karaçay-Malkarlıların etnik ve sosyal yapısı. (U. Tavkul ve Y. Kalafat, Çev.). Karam Yayınları.
45. Tekin, T. (1960). Amca ve teyze kelimeleri hakkında. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı (TDAY) Belleten, 8, 283-294.
46. Tekin, T. ve Ölmez, M. (1999). Türk dilleri, giriş. Simurg Yayıncılık.
47. Tekin, T. (2014). Orhon yazıtları. TDK Yayınları.
48. Telli, B. (2020). Tarama sözlüğündeki akrabalık adları üzerine bir inceleme. Kesit Akademi Dergisi, 22, 139-156.
49. Tuğluk, M. E. (2024). Derleme sözlüğünde geçen akrabalık adları. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35, 355-364.
50. Türk Dil Kurumu (2019). Tarama sözlüğü. (4. Baskı, C. 1). (Ö. A. Aksoy ve D. Dilçin Haz.). TDK Yayınları.
51. Türk Dil Kurumu (2023). Türkçe sözlük (12. baskı). (M. Argunşah vd. Haz.). TDK Yayınları.
52. Türk Dil Kurumu (2019). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. (4. Baskı, C. 1). (Ö. A. Aksoy vd. Haz.). TDK Yayınları.
53. Türk Dil Kurumu (2019). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. (4. Baskı, C. 3). (Ö. A. Aksoy vd. Haz.). TDK Yayınları.
54. Türk Dil Kurumu (2019). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. (4. Baskı, C. 4). (Ö. A. Aksoy vd. Haz.). TDK Yayınları.
55. Yavuz, S. (2013a). Divan-ı Lügati’t Türk’teki akrabalık adları ve bu adların Türkiye Türkçesi ağızlarındaki karşılıkları. EKEV Akademi Dergisi, 56, 345-360.
56. Yavuz, S. (2013b). Türkiye Türkçesi ağızlarındaki akrabalık adları. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 71-91.
57. Yılmaz, Y. ve Sarı, H. (2015). Türk atasözlerinde akrabalık adlarının kullanımı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 2, 1-20.