Tarihsel Metinlerin Eşdizimlilik Analizi: Osmanlı Türkçesi Örneği

Öz

Eşdizimlilik (collocation), 1960’lı yıllar itibarıyla dilbilim dünyasının en güncel araştırma konularından birisi durumuna gelmiştir. Son yıllarda Türkçe çağdaş metinler ve tarihsel metinler üzerinde de birçok eşdizimlilik çalışması yapılmasına rağmen, esasında yapılan çalışmalardan konunun sınırlarının tam olarak çizilemediği anlaşılmaktadır. Başka bir deyişle, cümle oluşumunu ve metinselliği sağlayan yapısal araçların en önemlilerinden biri olan bu kavramın, henüz çerçevesi ve analiz yöntemleri tam olarak açıklığa kavuşmuş değildir. Eşdizimlilik analizi, sıklık temelinde mi yoksa anlam temelinde mi yapılacaktır; yoksa analiz hem sıklığı hem de anlamı aynı anda dikkate alan karma bir yaklaşımla mı olacaktır? Ayrıca tarihsel metinlerin analizinin dil araştırmacısını alfabe farklılığından, sözvarlığının eskimiş olmasından ve çağdaş dönemde dilbilgisel olmayan kimi söz birlikteliklerinin varlığından kaynaklanan birtakım güçlüklerle karşı karşıya bıraktığı da bir gerçektir. Bu güçlükler ve analiz edilecek metinlerin türü, araştırmacıyı kullanacağı yöntem bakımından belirli bir tercihe veya çoklu düşünmeye zorlamaktadır. Bu çalışmada, eşdizimlilik konusundaki yaklaşımlar kısaca değerlendirildikten sonra Osmanlı Türkçesi metinlerinin analizi üzerine bir örnekçe sunulacak, analiz sırasında karşılaşılan güçlükler ve güçlüklerle ilgili çözüm önerileri paylaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Eşdizimlilik
• Osmanlı Türkçesi
• sözdizimi
• metindilbilimi
• sözvarlığı.

Collocation Analysis on Historical Texts: The Case of Ottoman Turkish

Öz

Collocation has been one of the most prominent research topics in linguistics since the 1960s. Despite of being observed that numerous studies on collocation have also been conducted on both contemporary and historical Turkish texts in recent years, it appears that the boundaries of the concept have not yet been clearly delineated. In other words, although collocation constitutes one of the most important structural mechanisms underlying sentence formation and textuality, its scope and analytical methods have not yet been fully clarified. The collocational analysis be conducted on the basis of frequency or meaning, or should it adopt a hybrid approach that takes both frequency and semantics into account simultaneously? Furthermore, it is also true that the analysis of historical texts presents linguistic researchers with a number of difficulties stemming from differences in alphabets, the obsolescence vocabulary -particularly due to archaism, and the existence of some non-grammatical word combinations in the contemporary poeriod. These difficulties and the type of texts to be analyzed, force the researchers to make a specific choice or consider multiple methods in terms of the approach to be used. In this study, after briefly evaluating the approaches to collocation, a case study on the analisis of Ottoman Turkish texts will be presented and the difficulties encountered during the analysis and proposed solutions to these difficulties will be shared.

Anahtar Kelimeler

• Collocation
• Ottoman Turkish
• syntax
• textlinguistics
• vocabulary.

Kaynakça

1. Ağca, M. (2018). Tarihî Türk dili alanlarında “Gülmek" fiili ve eşdizimlileri. Gülmek Kitabı. (E. G. Naskali, Ed.), Libra Yayıncılık, 277-317.
2. Aisenstadt, E. (1981). Restricted collocations in English lexicology and lexicography. ITL Review of Applied Linguistics, S. 53, 53-61. (https://doi.org/10.1075/itl.53.04ais)
3. Aksu Kurtoğlu, Ö. (2015). Türkçede ad-eylem eşdizimliği için istatiksel ve anlamsal ölçütler temelinde derlem-çıkışlı bir uygulama. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi.
4. Aksu Kurtoğlu, Ö. (2016). Öğretim düzleminde bütünleyici bir yaklaşım savunusuyla eşdizimliliğe kuramsal bir bakış. Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi (MEUDED). S. 13 (1), 39-70. (https://izlik.org/JA83DD85CH)
5. Aksu Kurtoğlu, Ö. (2017). Türkçede ad-eylem eşdizimliği için istatistiksel ve anlamsal ölçütler temelinde derlem çıkışlı bir ulamlama. 30. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri. Dilbilim Derneği Yayınları, 219-226.
6. Arat, R. R. (1965). Eski Türk şiiri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Cowie, A. P. (1994). Phraseology. The encyclopaedia of language and linguistics. (R. E. Asher, Ed.). Pergamon Yayınları, 3168-3171.
8. Doğan, N. (2022). Dîvânu Lugâti’t-Türk ve eşdizimlilik: Türkçenin ilk eşdizim sözlüğü. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi. S. 9, 689-713. (https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1212603)

9. Doğan, N. (2023). Türkçede eş dizimlilik: Türkiye Türkçesinde fiil eş dizimleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Doğan, N., Payaz, N. (2023). Eski Uygurcanın eşdizimsel söz varlığı ve eşdizim sözlüğü. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. S. 32, 202-232. (https://doi.org/10.25068/DEDEKORKUT602)
11. Eken, N. T. (2016). Eşdizimlerin saptanmasına ve betimlenmesine yönelik kuram ve yaklaşımlar. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. S. 13 (33), 28-47. (https://izlik.org/JA96WN27JX)
12. Firth, J. R. (1951). Modes of meaning. Papers in Linguistics 1934-1951. (F. R. Palmer, Ed.). Oxford Üniversitesi Yayınları, 190-215.
13. Gündoğdu, A. E. (2023). Derlem temelli eşdizimlilik çıkarımında yöntemsel, anlambilimsel ve biçimsözdizimsel süreçler -proje temelli bir durum çalışması-. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. S. 63 (2), 1454-1488. (https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2023.63.2.22)
14. Halliday, M. A. K. (1966). Lexis as a linguistic level. Memory of J.R. Firth. (C.E. Bazell, C. Catford, M. A. K. Halliday ve R. H. Robins, Eds.): Longman Yayınları, 148-162.
15. Kjellmer, G. (1987). Aspects of English collocations. Corpus Linguistics and Beyond. Proceedings of the Seventh International Conference of English Language Research on Computerized Corpora. (W. Meijs, Ed.). Rodopi Yayınları, 133–140. (https://doi.org/10.1163/9789004483989_013)
16. Kjellmer, G. (1994). A dictionary of English collocations: based on the brown corpus (1-3). Clarendon Yayınları. Nesselhauf, N. (2005). Collocations in a learner corpus. Studies in Corpus Linguistics. John Benjamins Yayınevi.
17. Ölmez, M. (2021). Köktürkçe ve Eski Uygurca dersleri. Kesit Yayınları.
18. Özkan Nalbant, B. ve Ağca, M. (2020). Tarihî metinlerde birbirinden uzak düşmüş eşdizimliler ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te eşdizimsel rekonstrüksiyon. Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu Bildiri Kitabı. Pamukkale Üniversitesi Yayınları, 229-241.
19. Sel, P. (2023). Runik harfli metinlerde eşdizimlilik. Kriter Yayınevi.
20. Sinclair, J. (1991). Corpus, concordance, collocation. Oxford Üniversitesi Yayınları.
21. Şemseddin Sami. (2019). Kamus-ı Türkî. (Paşa Yavuzarslan, Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Tulum, M. (2000). Tarihî metin çalışmalarında usul: Menâkıbu'l-Kudsiyye üzerinde bir deneme. Deniz Kitabevi.
23. Tulum, M. (2011). XVII. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr (erişim tarihi: 30.08.2025).
25. Yazıcı Ersoy, H. (2018). Orhun Yazıtlarında eşdizimlilik. Orhun Yazısının Okunuşunun 125. Yılında Orhun’dan Anadolu’ya Uluslararası Türkoloji Sempozyumu (Ulanbator /Moğolistan) C. II. Kesit Yayınları, 1499-1516.
26. Yüceol Özezen, M., Çetin Baycanlar, S. ve Altıkulaç Demirdağ, R. (2026). Emin Nihad- Müsâmeret-nâme (Latin harflerine çeviri, dil özellikleri ve tematik inceleme). Akademisyen Yayınevi (https://doi.org/10.37609/akya.4048)
27. L. Anthony’nin concordance programı, https://www.laurenceanthony.net (erişim tarihi: 24.08.2025).