Ming Dönemine Ait Uygurca Ofisi Belgeleri - Ⅲ

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 293 - 377, 31.12.2025

Mihrigül Helil

https://doi.org/10.46614/ijous.1831152

Öz

Çince ve Yabancı Dillerin Karşılaştırmalı Sözlüğü (Huayi yiyu) 華夷譯語 içerisinde yer alan Uygurca–Çince metinler, genel olarak belirli konulara ilişkin olarak saraya sunulmuş resmî belgelerden oluşmaktadır. Bu çalışmada, Uygurca Ofisine ait toplam 90 belge esas alınarak metinler üzerinde filolojik bir çalışma yapılmış ve ayrıntılı açıklamalar sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Huayi yiyu , Uygurca Ofisi Belgeleri , Eski Uygurca , Ming Hanedanı , Batı Bölgeleri

Proje Numarası

Bu çalışma, Çin Sosyal Bilimler Akademisi’nin “Nadir Bilim ve Az Bilinen Alanlar Destek Programı” (Proje No: 25JXLM08) kapsamında desteklenmiştir.

Uyghur Documents of The Uyghur Translators Office Of The Ming Period - Ⅲ

Öz

“The Uyghur–Chinese texts contained in the Comparative Dictionary of Chinese and Foreign Languages (Huayi yiyu, 華夷譯語) generally consist of official documents submitted to the imperial court on specific matters. This study is based on a total of 90 documents from the Uyghur Translators Office and offers detailed philological notes based on these texts.

Anahtar Kelimeler

Huayi yiyu , Documents of the Uyghur Translators Office , Old Uyghur , Ming Dynasty , Western Regions

Proje Numarası

Bu çalışma, Çin Sosyal Bilimler Akademisi’nin “Nadir Bilim ve Az Bilinen Alanlar Destek Programı” (Proje No: 25JXLM08) kapsamında desteklenmiştir.

Kaynakça

• Apatóczky, Ákos Bertalan (2009). ‘Dialectal traces in Beilu yiyu’. Rybatzki (et al. ed.): The Early Mongols. Studies in honor of Igor de Rachewiltz on the occasion of his 80th birthday. Bloomington, Indiana University Publications. pp. 9–20.
• An Shuangcheng 安双城 (1993). Man-Han Da Cidian 滿漢大辭典. Shenyang: Liaoning Minzu Chubanshe.
• Arat, R. R. (1992). Atebetü’l-Hakâyık. Ankara: Türk Dil Kurumu. [= AH]
• Arat, R. R. (2000). Baburname: Babur’un Hatıratı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Arat, R. R. (2007). Kutadgu Bilig. Ankara: Türk Dil Kurumu. [= KB]
• Beijing Daxue Dongfang Yuyan Wenxuexi Bosiyu Jiaoyanshi (ed.) (1981). Bosi yu–Hanyu cidian 波斯語漢語詞典. Beijing: Shangwu Yinshuguan.
• Beijing Gugong Bowuyuan (1957). Wuti Qingwenjian 五體清文鑒. Beijing: Minzu Chubanshe.
• Beijing Tushuguan Guji Chuban Bianjizu 北京圖書館古籍出版編輯組 (2000). Beijing Tushuguan Guji Zhenben Congkan. 6 北京圖書館古籍珍本叢刊.6. Beijing: Shumu Wenxian Chubanshe.
• Bodrogligeti, A. (2001). A Grammar of Chagatay. München: LINCOM Publishers.
• Bretschneider, E. (1888). Mediaeval researches from eastern Asiatic sources; fragments towards the knowledge of the geography and history of central and western Asia from the 13th to the 17th century. London: Trübner & Co.
• Brophy, D. (2016). The Life of Emin Khoja: A Qing Exemplary Biography in Turkic Translation. In The Origins of Qing Xinjiang: A Set of Historical Sources on Turfan. Tokyo: TOKYO PRESS Co., LTD.
• Bürgüd, Kereidjin D. (2017). A Study of a Sino-Mongol Glossary Known as the Bei-Lu Yi-yu 北虜譯語, Ulaanbaatar.
• Çandarlıoğlu, Gülçin (1995). Orta Asya’da Timuriler, Çin’de Ming münasebetleri Ch’en Ch’eng elçilik raporu. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Matbaası.
• Cerensodnom, D., & Taube, M. (1993). Die Mongolica der Berliner Turfansammlung (Berliner Turfantexte. XVI.). Berlin: Akademie-Verlag.
• Chen, Zongzhen (2004). Xibu Yuguyu Yanjiu 西部語固語研究. Beijing: Minzu Sheying Chubanshe.
• Chen, Gaohua. (1984). Mingdai Hami Tulufan Ziliao Huibian 明代哈密吐魯番資料彙編. Wulumuqi: Xinjiang Renmin Chubanshe.
• Chen, S., & Meng, N., & Gao, J. (2010). Ershisi Shi Tang Song Yuan Ming Shiqi Xiyu Shiliao Huibian 二十四史唐宋元明時期西域史料彙編. Wulumuqi: Xinjiang Daxue Chubanshe.
• Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary Of Pre–Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
• Cleaves, F. W. (1950). The Sino-Mongolian edict of 1453 in the Topkapı Sarayı Müzesi. Harvard Journal of Asiatic Studies, 13, 431–446.
• Dao’erji; Hexige (1983). ‘Nüzhen Yiyu Yanjiu’ 女真譯語研究. Neimenggu Daxue Xuebao, Special Issue.
• Doerfer, G. (1965). Die türkischen und mongolischen Elemente im Neupersischen II. Wiesbaden.
• Durkin-Meisterernst, Desmond (2004). Dictionary of Manichaean texts. Vol. 3. Texts from Central Asia and China. Part 1. Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian. Turnhout.
• Eiji Mano間野 英二 (2006). Bāburu nāma no kenkyū I kōtei hon daiバーブル・ナーマの研究 I 校訂本. Kyōto: Shōkadō.
• Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon I–II. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
• Gabain, A. von (2004). Gudai Tujueyu Yufa 古代突厥語語法. (tr. Geng Shimin). Hohhot: Neimenggu Jiaoyu Chubanshe.
• Geng Shimin & James Hamilton (1981). ‘L’inscription ouïgoure de la stèle commémorative des Iduq qut de Qočo.’ Turcica 13: 10–54.
• Hamishi Difangzhi Bianzuan Weiyuanhui (1991). Hami Xian Zhi 哈密縣誌. Wulumuqi: Xinjiang Renmin Chubanshe.
• Hamilton, James (1958). Autour du manuscrit Stael-Holstein. T’oung Pao 46-1/2: 115-153.
• Hamilton, J. (1986). Manuscrits ouıgours du 9e–10e siècle de Touen-houang, Tome I–II. Paris: Peeters france.
• Haenisch, E. (1939). Wörterbuch zum Mangol-un niuca tobca'an. Leipzig.
• Haenisch, E. (1957). Sinomongolische Glossare I: Das Hua-I ih-yū. Berlin: Akademie-Verlag.
• Haenisch, E. (2020). Moğolların Gizli Tarihi Sözlük (Çev. M. S. Kaçalin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hu Zhenhua 胡振華 & Huang Runhua 黃潤華. (1982). Mingdai Wenxian Gaochangguan Ke明代文獻《高昌館課》. Wulumuqi: Xinjiang Renmin Chubanshe.
• Hu, Zhenhua & Huang Runhua (1984). Gaochang Guan Zazi 高昌館雜字. Beijing: Minzu Chubanshe.
• Hu, Jun (tr.) & Hu Zhenhua (eds.) (2005). Huihui Guan Yiyu 回回館譯語. Beijing: Zhongyang Minzu Daxue Dongganxue Yanjiusuo.
• Kaçalin, M. S., Ölmez, M. (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları. [= DLT]
• Karaman, Ahmet (2021). Eski Türkçede (VIII. - XII. Yüzyıl) İkilemeler. T.C. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Karaayak. Tümer (2021). ‘Doğu Türkçesi Kur’an Tercümelerinde Moğolca Unsurlar I’. Esengü Bitig Doğumunun 60. Yılında Zühal Ölmez Armağanı. Hazırlayan. T. Karaayak – U. Uzunkaya. İstanbul: Kesit: 485-534.
• Kowalewski, Étienne Joseph (1864). Dictionnaire mongol-russe-français. Kasan: Impr. de l’Université.
• Laufer, Berthold (1919). Sino-Iranica : Chinese contributions to the history of civilization in ancient Iran. Chicago.
• Lessing, F. D. (1960). Mongolian-English Dictionary. Berkeley & Los Angeles.
• Lessing, F. D. (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük. Günay Karaağaç (Çev.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Li, Yong-Sŏng (2018). Uighur Word Materials in a Manuscript of Huá-yí-yì-yǔ (華夷譯語) in the Library of Seoul National University (VII): yī-fu-mén ‘the Category of Clothing’. Inmunnonchong [Journal of Humanities], 75(4), 297-334.
• Li, Yong-Sŏng (2018). The Uighur Word Materials in a Manuscript of Huá-yí-yì-yǔ (華夷譯語) in the Library of Seoul National University (VIII) — shēng-sè-mén ‘the category of color’. Eoneohag [Linguistics], 81, 3-24.
• Ligeti, L (1967). Documents sino-ouigours du Bureau des Traducteurs, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae XX.
• Ligeti, L. (1968). Documents sino-ouigours du Bureau des Traducteurs II, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae XX.
• Lin, Meicun (2011). Menggu Shanshui Ditu 蒙古山水地圖. Beijing: Wenwu Chubanshe.
• Liu, Yingsheng (2008). Huihui Guan Zazi yu Huihui Guan Yiyu Yanjiu “回回館雜字”與“回回館譯語”研究. Beijing: Zhongguo Renmin Daxue Chubanshe.
• Matsui, Dai (2015). ‘Old Uigur Toponyms of the Turfan Oases’. In: E. Ragagnın / J. Wılkens (eds.), Kutadgu Nom Bitig: Festschrift für Jens Peter Laut zum 60. Geburtstag, Wiesbaden, 2015, 275-304.
• Matsui, Dai (2023). Old Uigur Administrative Orders from Turfan. Turnhout, Belgium: Brepols Publishers.
• Ma, Zimu (2019). Jinglüe Xibei: Badakshan yu Qianlong Zhongye de Zhongya Waijiao 經略西北: 巴達克山與乾隆中葉的中亞外交. Shanghai: Shanghai Guji Chubanshe.
• Mirza Haydar Duğlat (2006). Tarih-i Reşidî (E. D. Ross, İngilizce; O. Karatay, Türkçe çeviri). İstanbul: Selenga Yayınları.
• Molla Mirsalih Kaşgari. (1985). Çingiz Nama. Kaşgar: Kaşgar Uygur Näšriyati.
• Mostaert, A. (1977). Le matériel mongol du Houa i i iu de Houngou (1389) I. Bruxelles: Institut Belge des Hautes Études Chinoises.
• Mostaert, A., & Rachewiltz, I. (1995). Le Materiel Mongol du Houa i i iu 華夷訳語 de Houngou (1389), 2 vols. Bruxelles: Institut Belge des Hautes Études Chinoises.
• Pelliot, P. (1948). Le Hôǰa et le Sayyid Ḥusain de l’histoire des Mings, appendice III: le seu-yi-kouan et le Houei-t’ong-kouan. T’oung Pao, 38, 81-290.
• Pelliot, P. (1995). Uygur Yazısıyla Yazılmış Uğuz Hun Destanı Üzerine, (çev. Vedat Köken). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Pulleyblank, E. G. (1991). Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese, and Early Mandarin. Vancouver.
• Poppe N. N. (2009). Muḳadiimetü’l-Edeb: Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Zemahşeri. (çev.) Mustafa S. Kaçalin. Ankara: TDK Yayınları.
• Özertural, Zekine (2020). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. I. Verben. Band 2: edäd- – iztä-. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. [= UW I.2]
• Özertural, Zekine (2023). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. I. Verben. Band 3: odgur- – üzüš-. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. [= UW I.3]
• Qu, Q. (2024). 14-17 Shiji Xiyu Difang Zhengzhishi Yanjiu 14~17世紀西域地方政治史研究 (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Zhongguo Renmin Üniversitesi.
• Röhrborn, Klaus (2010). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. I. Verben. Band 1: ab- – äzüglä-. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. [= UW I.1]
• Röhrborn, Klaus (2015). Uigurisches Wörterbuch: Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien (Neubearbeitung), Bd. 2: Nomina – Pronomina – Partikeln, Teil 1: a – asvık. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. [= UW II.1]
• Röhrborn, Klaus (2017). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. II. Nomina – Pronomina – Partikeln. Band 2: aš – äžük. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. [=UW II.2]
• Samoyloviç, A. (1917). Sobraniye Stihotvoreniy İmparatora Babura. Çast I. Tekst. Petrograd.
• Menghan Cidian Bianxiezu (2000). Meng–Han Cidian 蒙漢詞典. Hohhot: Neimenggu Daxue Chubanshe.
• Molla Musa Sayrami (1986). Tariḫi Hamidi. Beijing: Millätlär Näšriyati.
• Mulla Musa Sayrami (1991). Tariḫiy Äminiyä. ed. Muhämmät Zunun. Ürümçi: Shinjang ḫälq Näşriyati.
• Schafer, Edward Hetzel (2020). Semerkand’ın Altın Şeftalileri: Göktürkler ve Uygurlar Döneminde Uluslararası Ticaret. Çev. Serkan Acar. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Shōgaito, M. (1984). Uigurukan Yakugo no Kenkyū─Min-dai Uigurugo Kōgo no Saikōchiku『畏兀兒館譯語』の硏究─明代ウイグル口語の再構─. Studies on the Inner Asian Languages, 1, 51-172. Kōbe: Kōbe-shi Gaikokugo Daigaku.
• Schönig, C. (2000). Mongolische Lehnwörter im Westoghusischen (Turcologica 47). Wiesbaden: : Harrassowitz Verlag.
• Steingass, F. J. (1892). A Comprehensive Persian-English Dictionary, Including the Arabic Words and Phrases to be met with in Literature. New Delhi.
• Taş, İbrahim. (2009). Kutdagu Bilig’de Söz Yapımı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tekin, T. (2000). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Simurg Yayınları.
• Temir, A. (2010). Moğolların Gizli Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Tömür, Ḥ. (1987). Hazirḳi Zaman Uyğur Tili Grammatikisi. Morfologiyä. Beijing: Millätlär Näšriyati.
• Wilkens, Jens. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
• Wilkens, Jens. (2023). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien, III. Fremdelemente, Band 2: bodivan – čigžin. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. [= UW III.2]
• Wilkens, Jens (2025). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien, III. Fremdelemente, Band 4: ha – ketumati. Stuttgart: Franz Steiner Verlag [= UW III. 4].
• Wei, L. (1994). Yeerqiang Hanguo Shigang 葉爾羌汗國史綱. Haerbin: Heilongjiang Renmin Chubanshe.
• Wuyungaowa烏雲高娃 (2014). Ming Siyiguan Dadaguan ji Huayiyiyu Dadaguan Laiwen Yanjiu明四夷館韃靼館及華夷譯語韃靼館來文研究. Beijing: Zhongguo Shehuikexue Chubanshe.
• Xin Meng-Han Cidian Bianweihui. (1999). Xin Meng—Han Cidian 新蒙漢詞典. Beijing: Shangwu Yinshuguan.
• Yao, S. (2019). Mingdai Tulufan yu Daliyi Yanjiu 明代吐魯番與“大禮議”研究. Beijing: Jiuzhou Chubanshe.
• Yudahin, K. K. (1998). Kırgız Sözlüğü. (Çev. Abdullah Taymas). Ankara: TDK Yayınları.
• Yunusoğlu, Mağfiret Kemal (2012). Ming Hanedanı Tercüme Odası Tarafından Hazırlanan Uygurca-Çince İdikut Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları: 1052. İstanbul.