Vergi Denetiminde Hukuka Uygun Delilin Önemi

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 405 - 432, 28.12.2025

Doğan Bozdoğan

https://doi.org/10.30927/ijpf.1648822

Öz

Bu çalışma, vergi denetimlerinde elde edilen delillerin hukuka uygunluğunun, vergilendirme süreci üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Vergi denetimleri yoluyla mükelleflerin kanuni ödevlerini yerine getirip getirmedikleri tespit edilmekte, bu tespitler neticesinde ise vergi tarhiyatına ilişkin kararlar verilmektedir. Ancak, denetim sürecinde elde edilen delillerin hukuka aykırı yollarla temin edilmesi gerek idari işlemleri gerekse yargı süreçlerini sakatlayabilmektedir. Danıştay kararlarında da açıkça görüldüğü üzere, hukuka aykırı delillerin kullanımı, vergilendirme işlemlerinin iptaline neden olabilmektedir.
Bu çalışmada, hukuk biliminde yaygın olarak kullanılan normatif yöntem benimsenmiştir. Çalışmanın analiz çerçevesi, vergi hukukuna ilişkin mevzuat hükümleri, yüksek yargı (özellikle Danıştay ve Anayasa Mahkemesi) kararları ile doktrindeki bilimsel görüşlerin karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmesine dayanmaktadır. Bu bağlamda, Türk vergi hukukunda uygulanan dört temel denetim türü olan yoklama, arama, bilgi toplama ve vergi incelemesi süreçleri ayrı ayrı ele alınmış; bu süreçlerde elde edilen delillerin hukuka uygunluk ölçütleri sistematik olarak tartışılmıştır. Çalışmada, özellikle “hukuka aykırı delil” kavramı hem anayasal güvenceler hem de vergi hukukunun yapısal ilkeleri bağlamında incelenmiş; bu yolla hem kuramsal bir çerçeve oluşturulmuş hem de uygulamaya dönük öneriler geliştirilmiştir.
Sonuç olarak, vergi denetiminde hukuka uygun delil kullanımının yalnızca idari işlemlerin meşruiyeti açısından değil, aynı zamanda adil yargılanma hakkı ve mükellef haklarının korunması bakımından da hayati öneme sahip olduğu vurgulanmaktadır. Bu doğrultuda çalışmada, mevzuatın güncellenmesi, denetim standartlarının geliştirilmesi, denetim personelinin eğitimi, yargı içtihatlarının güçlendirilmesi ve denetimlerin denetlenmesine yönelik beş temel öneri sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Vergi denetimi , delil , hukuka uygun delil

The Importance of Admissible Evidence in Tax Audit

Öz

This study aims to examine the impact of the legality of evidence obtained during tax audits on the taxation process. Through tax audits, it is determined whether taxpayers have fulfilled their legal obligations, and based on these findings, decisions regarding tax assessments are made. However, if the evidence collected during the audit process is obtained through unlawful means, both administrative actions and subsequent judicial proceedings may be rendered invalid. As clearly reflected in the decisions of the Council of State (Danıştay), the use of unlawfully obtained evidence may result in the annulment of taxation procedures.
This study adopts the normative legal research method, which is widely used in legal scholarship. The analytical framework is based on a comparative evaluation of tax law provisions, decisions of higher courts (particularly the Council of State and the Constitutional Court), and scholarly opinions in the legal doctrine. In this context, four main types of tax audits recognized under Turkish tax law—on-site inspection, search, information gathering, and tax examination—are examined individually, with a systematic discussion on the legality criteria of the evidence obtained in each process. The study focuses specifically on the concept of “unlawfully obtained evidence”, analyzing it within the framework of constitutional guarantees and the structural principles of tax law. Accordingly, the study aims not only to construct a theoretical foundation but also to develop practice-oriented recommendations.
In conclusion, the study underlines that the use of legally obtained evidence in tax audits is of vital importance not only for the legitimacy of administrative acts but also for the protection of taxpayers’ rights and the right to a fair trial. In line with this, five key policy recommendations are presented: updating the legal framework, enhancing audit standards, improving training for tax auditors, strengthening judicial review, and establishing independent oversight mechanisms for audit practices.

Anahtar Kelimeler

Tax audit , evidence , admissible evidence

Kaynakça

• Akdoğan, A. (2009). Vergi Hukuku ve Türk Vergi Sistemi (9. Baskı). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Atalı, M. & Akkaya, T. (2014). Medeni Usul Hukuku. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Aydın, B. (2006). Kayıt Dışı Ekonomi-Vergi Denetimi-İdari Yapı (2). Maliye ve Sigorta Yorumları. (458), 1-7.
• Batı, M. (2024). Vergi Hukuku (4. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Bayraktar, B. (2011). "Muhakemelerde Delillerin Önemi". Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 12(25), 33-43.
• Beşel, F. (2017). "Türkiye'de Vergi Denetiminin Çeşitli Göstergeler İle Analizi". Sayıştay Dergisi. (107), 65-98.
• Bilici, N. (2019). Vergi hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Biyan, Ö. (2012). Türk Vergi Hukukunda İspat-Delil. Ankara: Adalet Yayınevi.
• Bozdoğan, D. (2024). Vergi Suçlarında Adli Yargı. Ankara: Seçkin Yayınevi.
• Bozkurt, P. (2013). "Denetim Kavramı ve Denetim Anlayışındaki Gelişmeler". Denetişim Dergisi. (12), 56-62.
• Çelen, Ö. (2023). "Ceza Muhakemesi Kapsamında Vergisel Arama". Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi. (1), 43-70.
• Çelik, Y. (2017). Türk Vergi Hukukunda Denetim Yolları ve Hukuka Aykırı Deliller. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Maliye Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Dinçer, A. Z. (2016). Vergi denetimi ve uygulamaları. Beta Yayınları.
• Enofe, A., Embele, K. & Obazee, P. E. (2019). “Tax Auidit, Investigation and Tax Evasion”. Journal pf Accounting and Financial Management. 5(4), 47-66.
• Ergen, Z. & Kılınçkaya L. (2014). “Türkiye’de Vergi Denetim Sistemi ve Sistemin Aksaklıklarının Değerlendirilmesi”. Sosyoekonomi Dergisi, 21(21), 281-304.
• Gelir İdaresi Başkanlığı. (2020). Vergi incelemesine alınan mükelleflerin hakları rehberi. https://www.gib.gov.tr
• Gümüşkaya, G. (2024). Vergi hukukunda ispat. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
• Gümüşkaya, G. (2015). Vergi Hukukunda İspat. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Mali Hukuk Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Kaneti, S., Ekmekçi, E., Güneş, G., & Kaşıkçı, M. (2021). Vergi hukuku (2. baskı). İstanbul: Filiz Kitabevi.
• Karakoç Y. (1997). Türk Vergi Yargılaması Hukukunda Delil Sistemi, İzmir: DEÜ Hukuk Fakültesi Döner Sermaye İşletmesi Yayınları.
• Köse, H. (2022). Ceza Muhakemesi Hukukunda Delilleri Değerlendirme Yasakları (Yayın No.719621) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
• Kunter, N., Yenisey, F., & Nuhoğlu, A. (2009). Muhakeme Hukuku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku (16. Baskı). İstanbul: Beta Yayınları.
• Kuru B., Arslan, A. & Yılmaz, E. (2000). Medeni Usul Hukuku (12. Baskı). Ankara: Yetkin Yayınları.
• Maliye ve Hesap Uzmanları Derneği. (2011). Denetim İlke ve Esasları (4. Baskı). İstanbul: Maliye Hesap Uzmanları Derneği Yayınları.
• Mulaj, F. (2021). "Delil Kavramı ve Delil Sistemleri". 6. Uluslararası Öğrencilik Sempoyumu Bildiri Kitabı (172-184). İstanbul: Uluslararası Öğrenci Dernekleri Federasyonu.
• Modugu, P. K. & Anyaduba, O. J. (2014). “Impact of Tax Audit on Tax Compliance in Nigeria”. International Journal of Business and Social Science. 5(9), 207-215.
• Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2022). Tax administration 2022: Comparative information on OECD and other advanced and emerging economies. OECD Publishing. https://www.oecd.org
• Öncel, M., Çağan, N, Kumrulu, A. & Göker, C. (2024). Vergi Hukuku. 33. Baskı, Ankara: Turhan Kitabevi.
• Pekcanıtez, H., Atalay, O. & Özekeş, M. (2011). Hukuk Muhakemeleri Kanunu Hükümlerine Göre Medeni Usul Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları.
• Pürsünlerli Çakar, E. & Saraçoğlu, F. (2014). "Vergi İdaresinin Denetim Biçimleri ve Hukuka Aykırı Deliller". Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi, 7(1), 415-423.
• Somuncu, S. (2014). Vergi incelemesi ve mükellef hakları. Maliye Dergisi, (167), 123–141.
• Şeker, N. (1994). Hukuksal Yapısıyla Vergi İncelemesi. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım.
• Taşcı, L. (2018). Kamu maliyesi. Ekin Yayınevi.
• Taşkan, Z. Y. (2024). Vergi Hukuku Genel Hükümler ve Türk Vergi Sistemi (7. Baskı). Ankara: Adalet Yayınevi.
• Yaraşlı, G. O. (2005). Türkiye’de Vergi Reformu. Ankara: Başbakanlık Basımevi.