BİYOLOJİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI VE BİYOLOJİ DERS KİTAPLARININ İKLİM OKURYAZARLIĞI AÇISINDAN İNCELENMESİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 115 - 140, 01.01.2026

Ceyda Ceylan , Gulay Ekici

Öz

Bu çalışmanın amacı; Biyoloji dersi öğretim programı ve biyoloji ders kitapla-rının iklim okuryazarlığı açısından mevcut durumunu ortaya koymaktır. Bu çalışma nitel araştırma modeli olan durum çalışması doğrultusunda yapılmış olup araştırmada doküman analizi ve betimsel analiz teknikleri kullanılmıştır. Çalışma grubunu, Biyoloji dersi öğretim programı ve biyoloji ders kitapları oluşturmuştur. Biyoloji dersi öğretim programı ve biyoloji ders kitaplarının incelenmesi için 'İklim Okuryazarlığı Kriter Listesi' kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak kullanılan 'İklim Okuryazarlığı Kriter Listesi' 7 boyut ve 46 kriter maddesinden oluşmaktadır. Verilerin analizinde kolaylık sağlaması için Biyolo-ji dersi öğretim programında yer alan kazanımlara ve biyoloji ders kitaplarında yer alan; metinlere, etkinliklere, sorulara ve görsellere belirli kodlar verilerek incelenmiştir. İklim okuryazarlığı kriter listesinde yer alan, ''yeryüzünün güç kaynağı'', ''değişkenlik ve değişim'', ''karmaşık etkileşim'' kategorileri en çok ilişkilendirilen kategoriler olmuştur. Buna karşın, İklim okuryazarlığı kriter lis-tesinde yer alan ''yaşam ve iklim'', ''insan faaliyetleri'', ''nasıl biliriz'' ve ''ka-rar verme'' kategorileri en az ilişkilendirilen kategoriler olmuştur. Genel olarak, Biyoloji dersi öğretim programı ve biyoloji ders kitaplarının iklim okuryazarlı-ğı açısından kısmen uyumlu olduğu; programın bilişsel düzeyde daha yoğun, ders kitaplarının ise farkındalık ve uygulamaya dayalı sınırlı içeriğe sahip ol-duğu sonucu elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İklim Okuryazarlığı , Biyoloji Dersi Öğretim Programı , Biyoloji Ders Kitapları , İklim Okuryazarlığı Kriter Listesi , Eğitim

EXAMINATION OF BIOLOGY COURSE CURRICULUM AND BI-OLOGY TEXTBOOKS IN TERMS OF CLİMATE LITERACY

Öz

The purpose of this study is to reveal the current status of the Biology curricu-lum and biology textbooks in terms of climate literacy. The study was conduc-ted in line with the qualitative research model, specifically the case study de-sign, and document analysis and descriptive analysis techniques were emplo-yed. The study group consisted of the Biology curriculum and biology textbooks. In order to examine these materials, the "Climate Literacy Criteria List" was used as the main data collection tool. The Climate Literacy Criteria List consists of seven dimensions and forty-six criteria items. To facilitate data analysis, the learning outcomes in the Biology curriculum and the texts, activi-ties, questions, and visuals in the biology textbooks were coded and analyzed systematically. Among the dimensions of the Climate Literacy Criteria List, "Earth's Power Source," "Variability and Change," and "Complex Interacti-ons" were the most frequently associated categories. In contrast, the categories "Life and Climate," "Human Activities," "How Do We Know," and "Decision-Making" were the least represented. Overall, it was concluded that the Biology curriculum and biology textbooks are partially aligned with climate literacy. The curriculum emphasizes cognitive learning objectives at a higher level, whereas the textbooks focus more on awareness and limited practical applicati-ons. These findings indicate the need for a more balanced and integrative app-roach to incorporating climate literacy into biology education.

Anahtar Kelimeler

Climate Literacy , Biology Curriculum , Biology Textbooks , Clima-te Literacy Criteria List , Education

Kaynakça

• Akar, A. (2024). Ortaokul sekizinci sınıf öğrencilerinin mevsimler ve iklim ünitesindeki akademik başarıları ve iklim okuryazarlıklarının belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Burdur.
• AkılUysal, Ş. (2025). 6, 7 ve 8. sınıf öğrencilerinin iklim okuryazarlığı. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• AkyıldızYılmaz, Y. (2024). Türk ve İngiliz ders kitaplarında iklim değişikliği konusunun sunumu: Karşılaştırılmalı bir analiz. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Akyol, Y. (2024). Fen lisesi öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile iklim okuryazarlıkları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Manisa.
• Alkan, C. (1979). Eğitim Ortamları. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi.
• Altınbilek, G. (2022). Uzaktan iklim okuryazarlığı eğitiminin fen bilgisi öğretmen adaylarının bilgi, tutum ve davranışlarına etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Antalya.
• Anderson, A. (2012). Climate change education for mitigation and adaptation. Journal of Education for Sustainable Development, 6(2), 191–206.
• Arndt, D. S., & LaDue, D. S. (2008). Applying consepts of adult education to improve weather and climate literacy. Physical Geography, 29(6), 487499.
• Arslan, K. (2020). İklim okuryazarlığı ölçeği geliştirme çalışması. Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Asiltürk, Y. (2023). AB Yeşil Mutabakat hedeflerine uygun geliştirilen STEAM etkinliklerinin ortaokul öğrencilerinin yaratıcı problem çözme özelliklerine, iklim okuryazarlıklarına ve çevre farkındalıklarına etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
• Aydın, H. & Uşak, M. (2003). Fen derslerinde alternatif kavramların araştırılmasının önemi: Kuramsal bir yaklaşım. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(3), 121135.
• Barak, B. & Gönençgil, B. (2020). Dünyada ve Türkiye'de ortaokul öğretim programlarının iklim değişikliği eğitimi yaklaşımına göre karşılaştırılması. Journal of Geopraphy, (40), 187201.
• Budak, E. (2025). Fen bilimleri öğretmenlerinin küresel iklim değişikliğine yönelik bilgi, tutum ve davranış düzeyleri ile öğretimine yönelik görüşleri. Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Denizli.
• Ceylan, C. (2025a). Biyoloji dersi öğretim programı ve biyoloji ders kitaplarının iklim okuryazarlığı açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Ceylan, C. ve Ekici, G. (2025b). Biyoloji dersi öğretim programı ve ders kitaplarında iklim okuryazarlığına yönelik kriter listesinin oluşturulması: Kuramsal bir yaklaşım. [Sözlü bildiri]. 11. Uluslararası "Multidisipliner Bilimsel Çalışmalar ve Küresel Uygulamaları" Kongresi, 13–17 Ekim 2025, Münih, Almanya. (Online ve yüz yüze).
• Chmiliar, l. (2010). Multiplecase designs. In A. J. Mills, G. Eurepas & E. Wiebe (Eds.), Encyclopedia of case study research (pp. 582583). USA: SAGE.
• Corbin, J. & Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (3rd ed.). Thousand Oaks: SAGE.
• Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Thousand Oaks: SAGE.
• Demir, H. (2019). 2018 Sosyal bilgiler öğretim programında ve ders kitaplarında iklim değişikliği. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Demirer, A. (2018). Ortaöğretim 9, 10, 11 ve 12.sınıf biyoloji dersi kitaplarının bilimsel okuryazarlık temaları açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Ekici, G., Abide, F., Canbolat, Y., & Öztürk, A. (2017). 21.yüzyıl becerilerine ait veri kaynaklarının analizi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 6(1), 124134.
• Gecir, K. (2024). Ortaokul öğrencilerinin iklim okuryazarlığı düzeyleri ve iklim okuryazarlığı ile ilgili algılarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
• Güngör Cabbar, B., Gültekin, S., Güneş, E., Aytaç, E. & Daşgın, F. (2020). 2018 Fen bilimleri ve biyoloji dersleri öğretim programlarındaki çevre kazanımlarının yenilenmiş Bloom taksonomisine göre analizi. Necatibey Faculty of Education Electronic Journal of Science and Mathematics Education, 14(1), 504527.
• Hamilton, L. C. (2011). Education, politics and opinions about climate change evidence for interaction effects, Climatic Change, 104(2), 231 242.
• Hansen, J., Mki. Sato, P. Kharecha, D. Beerling, R. Berner, V. MassonDelmotte, M. Pagani, M. Raymo, D.L. Royer, & J.C. Zachos, 2008: Target atmospheric CO2: Where should humanity aim? Open Atmos. Sci. J., 2, 217231.
• Holzer, M. A. (2016). Building bridges to climate literacy through the development of systems and spatial thinking skilss. Doctoral Dissertation, The State University of New Jersey, New Jersey.
• Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2014). Climate Change 2014 Synthesis Report Summary for Policymakers. https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ sayfasından erişilmiştir.
• Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2021). Climate Changee 2021: The Pysical Science Basis Synthesis Report. https://www.ipcc.ch/report/sixthassessmentreportworkinggroupi/ sayfasından erişilmiştir.
• Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel.
• Kumar, P., Sahani, J., Rawat, N., Debele, S., Tiwari, A., MendesEmygdio, A. P., … Pfautsch, S. (2023). Using empirical science education in schools to improve climate change literacy. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 178, 113232.
• Marzetta, K. L. (2016). Changing the climate of beliefs: Effects of experiential and placebased education on university students' climate change literacy. Doctoral Thesis, University of Denver, USA.
• McClelland, J. C. (2015). Reconstructing student conceptions of climate change; AN inquiry approach (Order No. 3728232). Available from ProQuest Dissertations & Theses.
• McMillan, J. H. (2000). Educational research Fundamentals for the consumer. UK: Longman.
• Mercan, G., & Köseoğlu, P. (2023). Çevre eğitimi ve biyoçeşitlilik kavramı içinde yer alan ağaçlar konusunun ortaöğretim biyoloji dersi öğretim programındaki yeri. Trakya Eğitim Dergisi, 13(1), 606619.
• Milér, T. & Sládek, P. (2011). The climate literacy change. Procedia Social and Behavioral Sciences, 12, 150156.
• Miles, M. B. & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. New York: SAGE.
• Milli Eğitim Bakanlığı (MEB). (2018). Ortaöğretim biyoloji dersi (9, 10, 11 ve 12.sınıflar) öğretim programı ve kılavuzu. MEB. https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/20182215535566Biyoloji%20d%C3%B6p.pdf sayfasından erişilmiştir.
• Milli Eğitim Bakanlığı (MEB). (2023). Milli Eğitim temel kanunu. http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1739.pdf sayfasından erişilmiştir.
• Morgil, F. İ. & Yılmaz, A. (1999). Lise KimyaII ders kitaplarının öğretmen ve öğrenci görüşleri açısından değerlendirilmesi. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 1(1), 2641.
• Mutlu, M. (2025). Örnek olay öğretim yönteminin ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin küresel iklim değişikliği bilgilerine ve iklim okuryazarlığına etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale.
• National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). (2009). Ocean and climate literacy: Essential principles and fundamental concepts. https://oceanservice.noaa.gov/education/literacy.html sayfasından erişilmiştir.
• O'Leary, Z. (2017). The essential guide to doing your research project. SAGE.
• Özçelik, A.M. (2023). Yetişkinlere yönelik iklim okuryazarlığı ölçeğinin geliştirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Ankara.
• Polat, N. I. (2022). Biyoloji ders kitabında yer alan hücre bölünmeleri. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Sabancı, H. (2023). Okul öncesi eğitimde tematik öğretim yaklaşımıyla iklim okuryazarlığı bağlamında iklim değişikliği eğitimi eylem araştırması. Yüksek Lisans Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Çankırı.
• Servan, M. (2024). Ortaokul öğrencilerinin iklim okuryazarlığı düzeyleri ile iklim değişikliğine yönelik endişe durumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Aydın.
• TazegülBekci, A. (2024). Afet risk yönetimi kapsamında iklim okuryazarlığı ölçeği geliştirilmesi. Doktora Tezi, Gümüşhane Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Gümüşhane.
• Turhan, E. S. (2023). Ortaokul öğrencilerinin iklim okuryazarlığına ilişkin görüşlerinin veri madenciliği yöntemleri ile analizi. Yüksek Lisans Tezi, Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Burdur.
• United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2015). Herkes için eğitim. https://www.unesco.org.tr/?page=3:68:2:turkce sayfasından erişilmiştir.
• United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2017). Climate Change Education for Sustainable Development: UNESCO at COP23. https://www.gcedclearinghouse.org/sites/default/files/resources/170020eng.pdf sayfasından erişilmiştir.
• U.S. Global Change Research Program (USGCRP). (2009). Climate literacy: The essential principles of climate sciences. National Oceanic and Atmospheric Administration, Washington, D.C. http://www.globalchange.gov/reports/climateliteracyessentialprinciplesclimatescience sayfasından erişilmiştir.
• Yakar H. (2019). Ortaokul düzeyinde iklim okuryazarlığı yeterliklerinin delphi tekniğiyle belirlenmesi. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin.