A Trace of Humor in the History of the Azerbaijani Press: “Mezeli” Magazine

Abstract

This article analyzes Mezeli, a satirical magazine that, despite its short lifespan, occupies a significant place in the history of Azerbaijani press. Since the mid-nineteenth century, the press in Azerbaijan has not only transmitted information but has also served as a vital tool for modernization, national identity formation, and public enlightenment. Especially after 1905, satirical journalism gained momentum, providing a safe yet effective platform for addressing political, cultural, and social issues under censorship and repression. Published between 1914 and 1915, Mezeli exemplifies this tradition. Through poetry, feuilletons, essays, and cartoons, the magazine reflected and criticized the pressing problems of its time. Themes such as women’s rights, the struggle against ignorance, social justice, political liberty, bureaucratic corruption, and the hardships brought by World War I were highlighted in a humorous yet critical style. The founder Haşım Bey Vezirov considered the press not merely as a vehicle of news but as a means of educating and transforming society. The vivid cartoons of Əzim Əzimzadə provided the magazine with strong visual appeal and reinforced its satirical power. By blending classical literary references with modern satire, Mezeli created a unique intellectual space where humor functioned as entertainment, criticism, resistance, and consolation simultaneously. Although its publication lasted only a year, the magazine left a remarkable legacy in Azerbaijani press and intellectual history. This paper discusses the historical background, editorial policy, contributors, and social impact of Mezeli, and evaluates its role in the development of Azerbaijani satirical journalism.

Keywords

• History of Azerbaijani press
• Mezeli journal
• satirical press
• social criticism

Azerbaycan Basın Tarihinde Bir Mizah İzi: “Mezeli” Dergisi

Öz

Bu makale, Azerbaycan basın tarihinde kısa ömürlü olmasına rağmen önemli bir yere sahip olan Mezeli dergisini ele almaktadır. XIX. yüzyılın ortalarından itibaren Azerbaycan’da basın, yalnızca haber ve bilgi aktaran bir mecra değil, aynı zamanda toplumun modernleşme sürecinde ve ulusal kimliğin inşasında etkili bir araç olmuştur. Özellikle 1905 sonrasında gelişen satirik basın, sansür ve baskı ortamında toplumsal sorunların dile getirilmesinde güçlü bir ifade biçimi haline gelmiştir. 1914–1915 yıllarında yayımlanan Mezeli, bu geleneğin dikkate değer örneklerinden biri olmuştur. Dergi, şiirler, felyetonlar, makaleler ve karikatürlerle dönemin sosyal, kültürel ve siyasal meselelerini hicivli bir üslupla gündeme taşımıştır. Kadın hakları, cehaletle mücadele, din adamlarının riyakârlığı, sosyal adalet, siyasal özgürlük, bürokratik tereddi ve savaşın yarattığı sıkıntılar, mizah aracılığıyla geniş kitlelere ulaştırılmıştır. Derginin kurucusu Haşım Bey Vezirov, basını yalnızca haber aracı değil, aynı zamanda toplumsal eğitim ve dönüşümün bir aracı olarak görmüştür. Karikatürist Azim Azimzadə’nin çizimleri ise dergiye görsel bir güç kazandırmıştır. Ayrıca, klasik edebiyat ile modern satirin bir araya getirilmesi, dergiyi özgün bir konuma taşımıştır. Mezeli, mizahı yalnızca eğlence değil, aynı zamanda eleştiri, direniş ve teselli aracı olarak kullanmış; böylece Azerbaycan basın ve düşünce tarihinde kalıcı bir iz bırakmıştır. Bu çalışma, derginin ortaya çıkış koşullarını, yayın anlayışını, yazar kadrosunu ve toplumsal etkilerini değerlendirerek Mezeli’nin basın tarihindeki yerini incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan basın tarihi
• satirik/mizahi basın
• toplumsal eleştiri
• Mezeli Dergisi

Kaynakça

1. Ali, T. (2025). Məzəli: Həftəlik şəkilli satira jurnalı. İmza Nəşrlər Evi.
2. Asker, A. (Ed.). (2021). Azerbaycan düşünce tarihi: Evreler, olaylar ve şahsiyetler (19. yüzyıl ortaları – 20. yüzyıl başları) (Cilt 1–2). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
3. Bağırova, İ. (2021). 20. yüzyılın başlarında Azerbaycan’da siyasi partiler. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 1, ss. 210–230). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
4. Balayev, A. (2021). Məmməd Əmin Rəsulzadə. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 2, ss. 410–430). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
5. Cabbarov, F. (2021). Hacı Zeynalabdin Tağıyev. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 1, ss. 130–145). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
6. Memmedova, Ş. (2021). Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yıkılışı, Sovyet düşünce sistemi ve kimlik. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 2, ss. 340–360). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
7. Məzəli jurnalı. (1914). 1. sayı. DM 1Y-642, AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu.
8. Məzəli jurnalı. (1915). 1–41. sayılar. DM 1Y-642, AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu.

9. Nerimanov, K. V., & Asker, A. (2021). Dil ve dil politikası. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 2, ss. 270–290). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
10. Rustemli, A. (2021). Cəfər Cabbarlı. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 2, ss. 410–430). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
11. Sakal, F. (2021). Ahmet Ağaoğlu. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 1, ss. 150–170). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
12. Sarıahmetoğlu, N. (2021). Milletleşme sürecinde Azerbaycan basınının oluşum ve gelişimi. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 1, ss. 40–110). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
13. Uca, A. (2021). Hüseyinzade Ali Bey. İçinde A. Asker (Ed.), Azerbaycan düşünce tarihi (Cilt 1, ss. 90–110). Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.