Sovyet Şarkiyatçısı İlya Petruşevski’nin İlmî Faaliyetleri ve “VII-XV. Yüzyıllarda İran’da İslam” Eseri Üzerinden Safevî Dönemine Bir Bakış

Öz

Bu makale, Sovyet şarkiyatçısı İlya Pavloviç Petruşevski’nin VII–XV. yüzyıllarda İran’da İslam adlı eserinden hareketle, İran’daki İslamlaşma sürecini, mezheplerin doğuşunu ve Safevîliğin yükselişini tarihsel, sosyolojik ve ideolojik yönleriyle değerlendirmektedir. Petruşevski, İslam’ın ortaya çıkışını sosyal eşitsizlik, kabile düzeni ve ekonomik yapı çerçevesinde açıklarken, Şiiliğin İran halkı arasında muhalif bir ideolojik hareket olarak gelişimine odaklanır. Safevîliğin yalnızca bir tarikat değil, aynı zamanda göçebe Türkmen aşiretlerinin desteğiyle şekillenen siyasal bir proje olduğunu ileri sürer. Eser, Şah İsmail’in önderliğindeki Kızılbaşlığın gelişimini, Şiiliğin bir devlet mezhebi hâline geliş sürecini; bu dönüşümün Osmanlı-Safevî ilişkilerine ve genel olarak İslam dünyasındaki mezhep dengelerine etkisini ayrıntılı biçimde ele alır. Petruşevski, Safevî tarihini sadece İran merkezli bir bağlamda değil; bölge coğrafyasıyla birlikte, çok katmanlı ve bölgesel bir etkileşim içinde değerlendirir. Sovyet ideolojik çerçevesi içinde yazılmış olsa da eser, mezheplerin siyasal arka planını, halk isyanlarını ve sınıfsal mücadeleleri tarihî belgeler ışığında çözümleyen derinlikli bir yaklaşım sunar. Bu yönüyle, Petruşevski’nin eseri yalnızca bir tarih anlatısı değil; aynı zamanda İslam coğrafyasındaki toplumsal dönüşümlere dair disiplinlerarası bir analiz örneğidir. Çalışma, mezhep tarihine sosyo-politik perspektiften yaklaşan araştırmacılar için temel bir başvuru kaynağı niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• Sovyet Şarkiyatçılığı
• İlya Petruşevski
• İran’da İslam
• Şiîlik
• Safevî Devleti

The Scholarly Activities of the Soviet Orientalist Ilya Petrushevsky and a Perspective on the Safavid Period through His Work Islam in Iran from the 7th to the 15th Centuries

Abstract

This article, drawing on the work Islam in Iran from the 7th to the 15th Centuries by the Soviet orientalist Ilya Pavlovich Petrushevsky, examines the process of Islamization in Iran, the emergence of religious sects, and the rise of Safavidism from historical, sociological, and ideological perspectives. While explaining the emergence of Islam within the framework of social inequality, tribal organization, and economic structures, Petrushevsky focuses on the development of Shiʿism among the Iranian population as an oppositional ideological movement. He argues that Safavidism was not merely a religious order but also a political project shaped through the support of nomadic Turkmen tribes. The work examines in detail the development of the Qizilbash movement under the leadership of Shah Ismail, the process through which Shiʿism became the state religion, and the impact of this transformation on Ottoman–Safavid relations and, more broadly, on sectarian balances within the Islamic world. Petrushevsky evaluates Safavid history not solely within an Iran-centered framework, but together with the regional geography, emphasizing a multilayered and regional pattern of interaction. Although written within a Soviet ideological framework, the work offers a profound approach that analyzes the political background of sects, popular uprisings, and class struggles in light of historical documents. In this respect, Petrushevsky’s work is not merely a historical narrative but also an interdisciplinary example of analysis concerning social transformations in the Islamic world. The study constitutes a fundamental reference for researchers who approach sectarian history from a socio-political perspective.

Keywords

• Soviet Orientalism
• Ilya Petrushevsky
• Islam in Iran
• Shiism
• Safavid State

Kaynakça

1. Aliyev, Salih Muhammed oğlu (2001). “Kafkasya”, içinde Türkiye diyanet vakfı islam ansiklopedisi, 24 (ss. 158-160), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
2. Bobrovnikov, V.O. (2004–2017). Petruşevski İlya Pavloviç, Bol’shaya Rossiyskaya Entsiklopediya, https://old.bigenc.ru/world_history/text/3137038.
3. Dağlar, Mehmet (2017). Şah Tahmasb’ın dini siyaseti (1524–1576), Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Sakarya.
4. Dağlar, Mehmet (2019). İran’da kızılbaşlıktan şiîliğe geçiş, İstanbul: Önsöz Yayıncılık.
5. Efendiyev, Oktay (20189). Azerbaycan Safevi Devleti (16. Yüzyıl), (Çev. Ali Asker), 2. Baskı, İstanbul: TEAS Press Yayınları.
6. İranistika (2022), Petruşevskiy İlya Pavloviç, https://iranistika.com/2022/08/20/петрушевский-илья-павлович/, adresinden 11 Ekim 2025 tarihinde alınmıştır.
7. Kaplan, Doğan (2008). Buyruklara göre kızılbaşlık (Yayımlanmamış doktora tezi), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Konya.
8. Kaplan, Doğan (2008). Şiîliğin İran topraklarında egemenliği: Safeviler öncesi arka plan ve safevi dönemi şiîleştirme politikaları, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 8 (3), 183-203, https://doi.org/10.5281/zenodo.3343994.

9. Kurat, Akdes Nimet (1987). Rusya tarihi: Başlangıçtan 1917’ye kadar, Ankara: TTK Yayınları.
10. Mihluko-Maklay, N. D. (1958). Shiizm ego sotsial’noe litso v Irane na rubezhe XV–XVI vv, Pamyati akad, içinde I.A. Orbeli (Ed.), I.Yu. Krachkovskogo (ss. 221-234), Leningrad: Izd-vo LGU.
11. Musalı, Namiq (2021), Safevi şeyhleri Erdebil hakimi idilermi?, içinde Ortaçağ Azerbaycan tarihinin aktual problemleri mövzusunda respublika elmi-praktik konfransının materialları (ss. 52-68), Bakı: Qerbi Kaspi Universiteti.
12. Petruşevski İlya Pavloviç (1983), içinde Azerbaycan sovet ensiklopediyası, 7 (ss. 512–513), Azerbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası.
13. Petruşevski, İ. P. (1966). İslam v İrane v VII-XV vekah, Izdatel’stvo Leningradskogo Universiteta.
14. Petruşevski, İlya Pavloviç (1956), Dvizhenie serbedarov v khorasane, Uchenye zapiski Instituta vostokovedeniia Akademii Nauk SSSR, 14, 91–116.
15. Petruşevski, İlya Pavloviç (2023), Horasan’da serbedarlar hareketi (Çev. Namiq Musalı), Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 105, 395-450, https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/78058/1252285.
16. Petruşevski İlya Pavloviç (2014), içinde Yu. S. Osipov (Ed.), Moskva: Bol'şaya Rossiyskaya Entsiklopediya, 26, 136.
17. Şükürov, Qiyas (2020), Rusların ilk Azerbaycan akınları ve Berda vukuatı, içinde Ebru Altan, Muharrem Kesik & Murat Öztürk (Ed.), Orta çağ tarihçiliğinde bir duayen: Prof. Dr. Abdülkerim Özaydın’a armağan (ss. 712-20), İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayıncılık.
18. Uyar, Mazlum (1998), Hillî, Muhakkık, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Hilal-Hüseyin Lamekani, Cilt: 18 (ss. 39-41), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
19. Yıldız, Onur (2023), Şah İsmail döneminde şiî-imâmî mezhebin mahiyeti (1501–1524), Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 293-306, https://doi.org/10.20427/turkiyat.1319735.