Udmurts and Turks: Historical-Ethnogenetic and Cultural-Linguistic Interaction

Öz

This study investigates the historical, ethnogenetic, cultural, and linguistic interactions between the Udmurts and Turkic peoples in the Volga-Kama basin spanning over a millennium. Drawing on archaeological, historical, linguistic, and ethnographic data, contacts that intensified especially during the Volga Bulgar, Golden Horde, and Kazan Khanate periods are examined. Turkic loanwords in the Udmurt language are presented thematically, and their chronological layers (Bulgar, Kipchak-Tatar, modern period) and functional characteristics are discussed. The findings demonstrate that the relationship was not a unidirectional influence or assimilation, but rather a reciprocal, dynamic, and selective interaction process. Udmurt ethnic identity and linguistic autonomy were largely preserved, while Turkic elements were mainly adopted in the domains of material culture, economic terminology, and partially in social structure.

Anahtar Kelimeler

• Udmurts
• Turkic peoples
• Volga-Kama region
• linguistic borrowing
• cultural interaction

Udmurtlar ve Türkler: Tarihî-Kavmî Teşekkül, Kültürel-Dillik Etkileşim

Öz

Bu çalışma, Volga-Kama havzasında Udmurtlar ile Türk halkları arasında bin yılı aşkın süredir devam eden tarihî, kavmî teşekkülle ilgili, kültürel ve dillik etkileşimleri incelemektedir. Kazı bilimi, tarih, dil bilimi ve budun betimi verileri ışığında bilhassa İdil Bulgarları, Altın Ordu ve Kazan Hanlığı dönemlerinde yoğunlaşan temaslar ele alınmıştır. Udmurtçadaki Türkçe kökenli kopyalar konu odaklı öbekler hâlinde sunulmuş, bu kopyalamaların tarihî katmanları (Bulgar, Kıpçak-Tatar, modern dönem) ve işlev hususiyetleri tartışılmıştır. Bulgular, ilişkinin tek yönlü bir tesir veya erime değil, karşılıklı, canlı ve seçici bir etkileşim süreci olduğunu göstermektedir. Udmurt kavmî kimliği ve dillik özerkliği büyük ölçüde korunmuş, Türk unsurları ise ağırlıklı olarak maddi kültür, iktisadi ıstılahlar ve kısmen içtimai yapı alanlarında benimsenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Udmurtlar
• Türk halkları
• İdil-Kama bölgesi
• dillik kopyalamalar
• kültür etkileşimi

Kaynakça

1. Atamanov, М. (2011). Этногенез удмуртов: роль лингвистики в решении этногенетических проблем (Udmurtların Etnojenezi: Etnojenetik sorunların çözümünde dilbilimin rolü). N. Leonov (Леонов) içinde, Yearbook of Finno-Ugric Studies (s. 27-62). Ijevsk: Удмуртский университет (Udmurt University).
2. Belyh, S. (2005). К вопросу о происхождении самоназвания бесермян (Beserman etnoniminin kökeni üzerine). VIII Петряевские чтения (s. 130-135). Kirov: Петряевские чтения.
3. Belyh, S. (2006). История Народов Волго-Уральского Региона(Volga-Ural Bölgesinin Halklarının Tarihi). İjevsk: Институт социальных коммуникаций.
4. Bromley, Y. (1983). Очерки теории этноса(Etnosit Teorisi Üzerine Denemeler). Moscow: Наука.
5. Fenno-Ugria. (tarih yok). Bessermans. Fenno-Ugria: https://fennougria.ee/ru/finno-ugorskie-narody/udmurty/bessermanid/?_gl=1*1peh7xq*_up*MQ..*_ga*MTcxMDY3MjgxOS4xNzcxOTI4OTA5*_ga_0KR2KLDCP1*czE3NzQwMDM2NzEkbzQkZzEkdDE3NzQwMDM2OTAkajQxJGwwJGgw adresinden alındı
6. Fennougria. (tarih yok). Udmurt. 01 26, 2026 tarihinde Fennougria: https://fennougria.ee/en/peoples/udmurts/ adresinden alındı
7. Goldina, Р. (2019). Финно-Пермский Мир В Евразийском Пространстве(Avrasya Uzayında Finno-Permiyen Dünyası). Историко-культурное наследие народов Урало-Поволжья(Ural-Volga bölgesi halklarının tarihi ve kültürel mirası), 7(2), 39-48.
8. Goldina, R. (2004). Древняя и средневековая история удмуртского народа(Udmurt Halkının Antik ve Ortaçağ Tarihi) (2 b.). İjevsk: Издательский дом «Удмуртский университет». ISBN 5-7029-0112-6

9. Hajdu, P. (1975). Finno-Ugrian Languages and Peoples. London: André Deutsch.
10. Ivanov, V. (2013). Проблема Формирования «Имперской Культуры» Золотой Орды и Ее Роли Как Ареалообразующего Фактора Для Народов Урало-Поволжья (Altın Orda'nın "İmparatorluk Kültürü"nün Oluşum Sorunu ve Ural-İdil Bölgesi Halkları İçin Alan Şekillendirici Bir Faktör Olarak Rolü). Поволжская Археология (Volga Bölgesi Arkeolojisi), 2(4), 179-188.
11. Manzelli, G. (2015). Mutual influences in negative patterns between Finno-Ugric and Turkic languages in the Volga-Kama area. M. Miestamo, A. Tamm, & B. Wagner-Nagy içinde, Negation in Uralic Languages (s. 633-652). Typological Studies in Language.
12. Mihaylichenko, D. (2016, 11 10). История РФ. (History RU.). Удмурты: сплочённые Россией. Часть 1: Завсегдатаи Среднего Урала (Udmurtlar: Rusya Tarafından Birleştirilmiş. Bölüm 1: Orta Uralların Yerleşik Halkı): https://history.ru/read/articles/udmurty-splochionnyie-rossiiei-chast-1-zavsieghdatai-sriedniegho-urala adresinden alındı
13. Napolskih, V. (1997). Введение в историческую уралистику (Tarihsel Ural Çalışmalarına Giriş). İjevsk: Рос. Академия Наук.
14. Napolskih, V. (2002). Предыстория народов уральской языковой семьи(Ural dil ailesi halklarının tarih öncesi dönemi). S. Klyashtorny(Кляшторный) içinde, История татар с древнейших времён в семи томах(Tatarların Antik Çağlardan Yedi Ciltlik Tarihi) (Cilt 1, s. 195-203). Kazan: Институт истории АН РТ.
15. Nasibullin, R. (2014). Булгаризмы и их отношение к вопросу о времени распада общепермской языковой общности(Bulgarca kelimeler ve bunların ortak Perm dil birliğinin dağılma zamanı meselesiyle ilişkisi). Ежегодник финно-угорских исследований(Finno-Ugric Çalışmaları Yıllığı), 77-91.
16. Ostanina, T. (2011). Арские Удмурты По Археологическим Данным(Arkeolojik Verilere Göre Arsk Udmurtları). Ежегодник Финно-Угорских Исследований (Finno-Ugric Çalışmaları Yıllığı), 117-128.
17. Patrushev, V. (1992). Финно-Угры России (2 тыс д.н.э.- 2 тыс н.э.). Yoshkar-Ola: Марийское Книжное Издательство.
18. Pilipchuk, Y. (2018, 03 29). Realnoevremya. Как удмурты воевали с марийцами, покорились новгородцам и защищали Казань (Udmurtların Marilerle nasıl savaştığı, Novgorodlulara nasıl boyun eğdiği ve Kazan'ı nasıl savunduğu.): https://realnoevremya.ru/articles/93328-kak-udmurty-voevali-s-mariycami-pokorilis-novgorodcam-i-zaschischali-kazan adresinden alındı
19. Rakin, A. (2009). Тюркский Компонент В Словарном Составе Пермских Языков (Perm Dillerinin Sözcük Dağarcığındaki Türkçe Bileşen). A.Y.Ü. ІІІ.Uluslararası Türkoloji kongresi (s. 161-166). Turkistan: A.T.Ü.
20. ROSSTAT. (2020, 12 12). Итоги ВПН-2020. Том 5 Национальный состав и владение языками (GNS-2020 sonuçları. Cilt 5 Ulusal kompozisyon ve dil yeterliliği). ROSSTAT: https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom5_Nacionalnyj_sostav_i_vladenie_yazykami adresinden alındı
21. Rudenko, K. (2021). Средневековые Удмурты и Волжская Булгария В X – Начале Xııı Вв. (X. Yüzyıldan XIII. Yüzyılın Başlarına Kadar Ortaçağ Udmurtları ve Volga Bulgaristanı. Ежегодник Финно-Угорских Исследований (Yearbook of Finno-Ugric Studies), 15(3), 469-480. doi:10.35634/2224-9443-2021-15-3-469-480
22. Shirobokova, L. (2011). Ethnic Identity and Udmurt people. R. Grünthal, & M. Kovacs içinde, Ethnic and Linguistic Context of Identity: Finno-Ugric Minorities (s. 295-321). Helsinki: Uralica Helsingiensia 5.
23. Tarakanov, I. (1981). Иноязычная лексика в современном удмуртском языке(Modern Udmurt dilinde yabancı kelimeler). Ijevsk: Удмуртский государственный университет (Udmurt Devlet Üniversitesi).
24. Tarakanov, I. (2012). К Истории Изучения Удмуртско-Тюркских Языковых Контактов (Udmurt-Türk Dilleri Arasındaki Temasların İncelenmesinin Tarihi Üzerine). Вестник Удмуртского Университета(Udmurt Üniversitesi Bülteni)(2), 23-31. doi:811.511.131(045) + 811. 512.1(045)
25. Titova, О. (2019). Заимствованные термины ткачества в удмуртском языке(Udmurt dilinde ödünç alınmış dokuma terimleri). Историко-культурное наследие народов Урало-Поволжья(Ural-Volga bölgesindeki halkların tarihi ve kültürel mirası), 1(6), 62-66.
26. Torokhova, E., & Litvinova, V. (2018). Lexical Borrowing and Cross-Cultural Communication. The European Proceedings of Social & Behavioural Sciences, 1519-1527. doi:10.15405/epsbs.2018.12.02.162