Yapay Zekânın Söylemsel İnşası: Sözcü Gazetesi Örneğinde İnsan–Makine Karşıtlığı

Öz

Yapay zekâ, günümüzde ekonomi, hukuk, sağlık ve sosyal yaşam başta olmak üzere toplumsal hayatın birçok alanında kendine yer edinmiş bulunmaktadır. Dijital medyada ise yapay zekâ ile ilgili haberlere sıkça rastlanmaktadır. Bu bağlamda, haberlerde yapay zekâ ve insanın sunum biçimleri, teknolojinin toplumsal algılar üzerindeki etkilerini ve güç ilişkilerinin yeniden üretim süreçlerini anlamak açısından büyük önem taşımaktadır. Buradan hareketle bu araştırmada, Smilarweb verilerine göre dijital platformda en fazla ziyaret edilen gazetelerden biri olan Sözcü dijital gazetesinde “yapay zekâ” ve “AI” anahtar sözcükleriyle yapılan haberler belirlenmiş ve bu haberler içerisinden insan-makine karşıtlığına odaklana haberler Fairclough’un (1989, 1992) geliştirdiği üç boyutlu Eleştirel Söylem Analizi modeli ile incelenmiştir. Analiz, haberlerin dil özelliklerini, üretim ve dağıtım süreçlerini ve toplumsal bağlamdaki etkilerini değerlendirmektedir. Analiz sonucunda, haberlerde yapay zekânın çoğunlukla insanla karşıt bir konumda ve insanüstü yeteneklere sahip bir unsur olarak sunulduğu; makinenin üstünlüğü ya da insanın yerini alabilecek tehdit edici bir aktör olarak vurgulandığı, ayrıca insanın duygusal, mesleki ve toplumsal alanlardaki kırılganlığının da ön plana çıkarıldığı görülmüştür. Ayrıca, haberlerde okura şaşkınlık, merak veya uyarı gibi tepkiler uyandıracak bir söylemsel strateji benimsenmiş olduğu da görülmüştür. Elde edilen bulgular, haberlerde yapay zekâ sunumunun teknolojik üstünlük, teknolojiye adaptasyon gerekliliği, mesleki ve ekonomik kaygılar gibi toplumsal norm ve ideolojileri görünür kıldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ
• Eleştirel Söylem Analizi
• Fairclough
• Medya Söylemi
• İnsan-Makine

Discuritive Construction of Artificial Intelligence: Human–Machine Opposition in the Example of Sözcü Newspaper

Öz

Artificial intelligence has increasingly become integrated into many areas of social life, particularly in the fields of economy, law, health, and everyday social practicesIn digital media, news related to artificial intelligence appears increasingly frequently. In this context, the ways in which artificial intelligence and humans are represented in news discourse qre particularly important for understanding the effects of technology on social perceptions and the processes through which power relations are reproduced. Accordingly, this study analyzes news articles published in the Sözcü digital newspaper—one of the most visited digital newspapers according to Similarweb data—that include the keywords “artificial intelligence” and “AI.” Among these articles, those focusing on the opposition between humans and machines were selected and analyzed using Fairclough’s (1989, 1992) three-dimensional Critical Discourse Analysis model. The analysis examines the linguistic features of the news texts, their production and distribution processes, and their effects within the social context. The findings indicate that artificial intelligence is predominantly presented in the news in opposition to humans, often portrayed as possessing superhuman capabilities, emphasizing either the superiority of machines or their potential to replace humans as a threatening agents. In contrast, humans are represented as fragile and vulnerable in emotional, professional, and social domains. Furthermore, the news discourse adopts strategies designed to evoke reactions such as surprise, curiosity, and warning among readers. Overall, the findings reveal that representations of artificial intelligence in digital news reinforce social norms and ideologies centered on technological superiority, the necessity of adapting to technology, and professional and economic concerns.

Anahtar Kelimeler

• Artificial İntelligence
• Critical Discourse Analysis
• Fairclough
• Media Discourse
• Human-Machine Opposition

Kaynakça

1. Aziz, A. (2022). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri ve teknikleri. Nobel.
2. Bal, H. (2013). Nitel araştırma yöntemi. Fakülte Kitabevi.
3. Beck, U. (1992). Risk society: towards a new modernity. Sage Publications.
4. Broussard, M. (2018). Artificial unintelligence: how computers misunderstand the world. MIT Press.
5. Cave, S., Coughlan, K., & Dihal, K. (2020). AI narratives: A history of imaginative thinking about intelligent machines. AI & Society, 35, 341–358.
6. Demir, G., & Kılıçgedik, M. (2025). Use of generative AI in news production in Türkiye: ‘A threat or an opportunity?’. Connectist: Istanbul University Journal of Communication Sciences, 68, 36-53. https://doi.org/10.26650/CONNECTIST2025-1650211
7. Elish, M. C. & Boyd, d. (2018). Situating methods in the magic of big data and AI. Communication Monographs, 85(1), 57–80.
8. Fairclough, N. (1989). Language and power. Longman.

9. Fairclough, N. (1992). Discourse and social change. Polity Press.
10. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
11. Fairclough, N. (2001). The discourse of New Labour: Critical discourse analysis. In M. Wetherell (Ed.), Discourse as data: A guide for analysis (pp. 229–266). Sage and the Open University.
12. Fairclough, N. (2001). Language and power. 2nd Edition. Longman.
13. Fairclough, N. (2003). Analysing discourse: Textual analysis for social research. Psychology Press.
14. Fairclough, N., & Wodak, R. (1998). Critical discourse analysis. In T. A. van Dijk (Ed.), Discourse as social interaction: A multidisciplinary introduction (pp. 258–284). Sage Publications.
15. Fuchs, C. (2014). Social media: A critical introduction. Sage Publications.
16. Geraci, R. M. (2012). Apocalyptic AI. Oxford University Press.
17. Gökbel, H. (2024). Yapay zekânın gazetecilik pratiklerindeki yeri. TAM Akademi Dergisi, 3(2), 135-163.https://doi.org/10.58239/tamde.2024.02.001.x
18. Güzel, S. (2021). Yapay zeka söylemi ve toplumsal yansıması. In. A. Kirksekiz, A. V. Can, H. Çalışkan, K. Taşkın, K. Şahin, M. K. Uçar, & S. Kol (Eds.), 19.Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi (pp. 219-232). Azerbaycan.
19. Habermas, J. (2006). The theory of communicative action: Lifeworld and system. Polity Press.
20. Hall, S. (1980). Encoding/decoding. In S. Hall, D. Hobson, A. Lowe, & P. Willis (Eds.), Culture, media, language (pp. 128–138). Hutchinson.
21. Herman, E. S., & Chomsky, N. (1988). Manufacturing consent: The political economy of the mass media. Pantheon Books.
22. Jasanoff, S. (2015). The ethics of invention: Technology and the human future. W. W. Norton.
23. Kocaman A., Ruhi, Ş., Zeyrek, D., Doltaş, D., Öner, I. B., Doğan, G. (2009). Söylem üzerine. ODTÜ Geliştirme Vakfı Yayınları.
24. Kress, G. & van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The grammar of visual design (2nd ed.). Routledge.
25. Koç Başaran, Y. (2017). Sosyal bilimlerde örnekleme kuramı. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(47), 480-495.
26. Latour, B. (1992). Where are the missing masses? The sociology of a few mundane artifacts. In W. Bijker & J. Law (Eds.), Shaping technology/building society: Studies in sociotechnical change (pp. 225–259). MIT Press.
27. Marshall, C. & Rossman, G. B. (2014). Designing qualitative research. Sage Publications.
28. Mosco, V. (2009). The political economy of communication (2nd ed.). Sage Publications.
29. Özer, S. (2007). Söylem çözümlemesi ve rivayetlerin anlaşılmasına yönelik katkıları. İslami Araştırmalar Dergisi, 20(1), 39-57.
30. Özsalih, A. (2023). Yapay zekâ yoluyla oluşturulan sahte haberlerin medya gündemini belirlemesi. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 13(3), 533-550. https://doi.org/10.7456/tojdac.1285554
31. Öztemel, E. (2020). Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği. In. Muzaffer Şeker, Yasin Bulduklu, Cem Korkut, Mürsel Doğrul (Eds.). Yapay zekâ ve insanlığın geleceği (pp. 92-112). Türkiye Bilimler Akademisi.
32. Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
33. Pešić, M. (2022). Critical discourse analysis asa critical social study: Norman Fairclough’s approach. Politička Revija, 74(4), 89-113.
34. Richardson, J. E. (2007). Analysing newspapers: An approach from critical discourse analysis. Palgrave Macmillan.
35. Sarısakaloğlu, A. (2021). Framing discourses in Turkish news coverage regarding Artificial Intelligence Technologies’ Prospects and Challenges. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 37, 20-38. https://doi.org/10.17829/turcom.803338
36. Sheyholislami, J. (2001). Critical discourse analysis. Academia.edu. Retrieved November 12, 2025, from https://www.academia.edu/76470685/Critical_Discourse_Analysis
37. Srnicek, N. (2017). Platform capitalism. Polity Press.
38. Sonni, A. F., Hafied, H., Irwanto, I., & Latuheru, R. (2024). Digital newsroom transformation: A systematic review of the ımpact of artificial ıntelligence on journalistic practices, news narratives, and ethical challenges. Journalism and Media, 5(4), 1554-1570. https://doi.org/10.3390/journalmedia5040097
39. Sözcü. (2025a, August 28). Yapay zekâdan bu mesleklere büyük darbe: Tarih verildi, hepsi tarih olacak. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/yapay-zekadan-bu-mesleklere-buyuk-darbe-tarih-verildi-hepsi-tarih-olacak-p217218
40. Sözcü. (2025b, August 31). Microsoft’a göre yapay zekâ bu meslekleri bitirebilir. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/microsoft-a-gore-yapay-zeka-bu-meslekleri-bitirebilir-p218244
41. Sözcü. (2025c, August 9). Evrenin en büyük gizemi çözülüyor: Yapay zekâ karanlık maddeyi tespit edecek, saat geliştirdi. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/evrenin-en-buyuk-gizemi-cozuluyor-yapay-zeka-karanlik-maddeyi-tespit-edecek-saat-gelistirdi-p204449
42. Sözcü. (2025d, September 18). Yapay zekâdan sağlıkta devrim: 10 yıl sonranın hastalıklarını tahmin edecek. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/yapay-zekadan-saglikta-devrim-10-yil-sonranin-hastaliklarini-tahmin-edecek-p228953
43. Sözcü. (2025e, September 7). Komşudan eğitimde yapay zekâ hamlesi: ChatGPT edu dönemi başlıyor. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/komsudan-egitimde-yapay-zeka-hamlesi-chatgpt-edu-donemi-basliyor-p223390
44. Sözcü. (2025f, October 16). Üç kişiden biri yapay zekâ ile aşk yaşıyor. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/uc-kisiden-biri-yapay-zeka-ile-ask-yasiyor-p247622
45. Şah, U. (2020). Eleştirel söylem analizi: Temel yaklaşımlar. Kültür Araştırmaları Dergisi. 7, 210-231.
46. Turkle, S. (2017). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. (3rd ed.). Basic Books.
47. van Dijk, T. A. (1993). Elite discourse and racism. Sage.
48. van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
49. van Dijk, T. A. (2000). Ideology and discourse: A multidisciplinary introduction. Pompeu Fabra University.
50. Yeşilkaya, N. (2022). Yapay zekâya dair etik sorunlar. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 14(3), 949-963.